Δέκα βασιλικά αυτοκίνητα αναπαλαιώθηκαν: Η ιστορία των 4 Rols Royce και τα FIATάκια με τα ψάθινα καθίσματα

Ειδικά διαμορφωμένες Rolls-Royce με ανοιγόμενη οροφή από την οποία χαιρετούσαν τον κόσμο οι βασιλιάδες, εντυπωσιακές σπορ MG και μοντέρνα, για την εποχή τους, τρίκυκλα που χρησιμοποιούσαν ο Παύλος και η Φρειδερίκη στις βόλτες τους στην Κέρκυρα, ακόμα και δύο 500αράκια Fiat με ψάθινα καθίσματα, σαν εκείνο που είχε κάνει δώρο ο Ανιέλι στον Ωνάση, είναι μερικά από τα εμβληματικά αυτοκίνητα της συλλογής του Τατοΐου, που πλέον θα δεσπόζουν λαμπερά και συντηρημένα στον νέο τους χώρο στο Βουστάσιο.

Η διαδρομή τους από την εγκατάλειψη μέχρι τη διάσωση ως μνημεία ιστορικής μνήμης σίγουρα δεν ήταν εύκολη και χρειάστηκε ένα επίπονο έργο ώστε να μπορέσουν να επιστρέψουν στην αρχική τους μορφή και να παραπέμψουν σε μερικές από τις πιο καίριες στιγμές της Ελληνικής Ιστορίας.

Αυτό το σύνθετο έργο αποκαλύφθηκε στην ειδική ημερίδα, που διοργανώθηκε με τίτλο «Συντήρηση της Συλλογής Τατοΐου: Λύνοντας τους γρίφους» από τη Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεότερων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού. Εκεί αναδείχθηκε το λιγότερο ορατό, αλλά θεμελιώδες σκέλος του συνολικού σχεδίου αποκατάστασης του πρώην βασιλικού κτήματος Τατοΐου, όπως είναι συγκεκριμένα η διάσωση και αποκατάσταση των κινητών αντικειμένων, εκτός από τα κτίρια, τα οποία συνιστούν πολύτιμα τεκμήρια της Νεότερης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Ιστορίας - και σε αυτά συμπεριλαμβάνονται τόσο οι άμαξες όσο και τα αυτοκίνητα.
Οκτώ από τα δέκα οχήματα που εντοπίστηκαν και αποκαταστάθηκαν πρόκειται να εκτεθούν στο νέο Βουστάσιο, που θα αποτελέσει έναν νέο εκθεσιακό χώρο, ανάμεσα στα άλλα κτίρια που θα αποκτήσουν αντίστοιχη χρήση στα πρώην βασιλικά κτήματα.

Οι Rolls-Royce

Οι Rolls-Royce δεν πρωταγωνιστούν μόνο στις πιο τρελές και πολυτελείς φαντασιώσεις των κοινών θνητών. Ανέκαθεν τις προτιμούσαν και οι βασιλικές οικογένειες σε όλο τον κόσμο. Η στιβαρή κατασκευή, η εξαιρετική ποιότητα των υλικών και η αθόρυβη λειτουργία τους τα καθιστούσε μοναδικά για τελετουργικές χρήσεις. Επιπλέον, τα επιβλητικά αυτά αυτοκίνητα μπορούσαν να κατασκευαστούν ανάλογα με τις ανάγκες του εκάστοτε βασιλικού οίκου φέροντας μάλιστα και τα διακριτικά του (όπως ο θυρεός κ.λπ.) και προσφέροντας μικρές πολυτέλειες: κάποιοι προτιμούσαν την κάμπριο εκδοχή, που διευκόλυνε τους άνακτες να απαθανατίζονται για τα διάφορα έντυπα και να έρχονται σε επαφή με το πλήθος, άλλοι ήθελαν να μπορούν να απολαμβάνουν την ιδιωτικότητά τους με τα απαραίτητα διαχωριστικά που συνήθως υπήρχαν στις πιο σύγχρονες εκδοχές. Κυρίως, όμως, πρόκειται για αυτοκίνητα που συνόδευαν τις επίσημες εμφανίσεις και τα μεγάλα γεγονότα κλέβοντας κυριολεκτικά τις εντυπώσεις.

Η Silver Wraith του ’59

Ανάμεσα στις τέσσερις Rolls-Royce που βρέθηκαν σχεδόν εγκαταλελειμμένες στα κτήματα και σε λίγο θα εκτίθενται στον ισόγειο χώρο του Βουστασίου ξεχωρίζουν δύο από τα πιο αντιπροσωπευτικά μοντέλα τα οποία γράφουν ιστορία για διαφορετικούς λόγους: ειδικά η Rolls-Royce Silver Wraith του ’59 είχε θεωρηθεί το ακριβότερο αυτοκίνητο στον κόσμο, χάρη στον συλλεκτικό και αποκλειστικό χαρακτήρα του. Η συγκεκριμένη βασιλική εκδοχή κατασκευαζόταν από την ειδική στις κατασκευές αμαξών και άλλων τροχήλατων οχημάτων εταιρεία Hooper, που ήταν αρμόδια για τα οχήματα της βασιλικής οικογένειας της Αγγλίας. Αυτή, μάλιστα, λέγεται ότι έβαλε ως μέσο ο βασιλιάς Παύλος για να είναι από τους πρώτους εστεμμένους που θα αποκτούσε το συγκεκριμένο όχημα κατόπιν ειδικής παραγγελίας, ώστε να την επιδεικνύει και να μη χρειάζεται να ανταγωνιστεί κάποιον άλλον πλούσιο της εποχής. Τα οχήματα αυτά ήταν, πρωτίστως, μέσο επίδειξης για τη βασιλική οικογένεια και προώθησης της ιστορίας τους σε εποχές που απουσίαζαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι βασιλιάδες είχαν ανάγκη από τις δικές τους αφηγήσεις.

Η ανοιχτή αυτή λιμουζίνα πρωταγωνίστησε στους γάμους του Κωνσταντίνου με την τότε πριγκίπισσα της Δανίας Αννα-Μαρία στις 18 Σεπτεμβρίου του 1964, όταν η Αθήνα βρέθηκε να φιγουράρει στα περιοδικά όλου του κόσμου μέσα από τις φωτογραφίες των εστεμμένων που χαμογελούσαν ευτυχείς τότε μέσα από το κάμπριο πολυτελές όχημά τους (το οποίο αποκαλείται «ζελατίνη» καθώς ο κόσμος μπορούσε να βλέπει τους βασιλιάδες ακόμα κι όταν το αμάξι είναι κλειστό).

Με αυτό διέσχιζε το βασιλικό ζεύγος τις λεωφόρους Συγγρού, Βασιλίσσης Ολγας, Βασιλέως Κωνσταντίνου και οδό Ηρώδου Αττικού με τελικό προορισμό τα ανάκτορα. Προηγουμένως ο Κωνσταντίνος και η Αννα-Μαρία είχαν καταφτάσει με το ίδιο όχημα σε ειδική δεξίωση που είχε παρατεθεί στη «Μεγάλη Βρεταννία» προς τιμήν τους. Στο ίδιο αυτοκίνητο είχαν καθίσει από μαχαραγιάδες όπως αυτός του Μπαρόντα και Μαϊσόρ μέχρι τον σάχη του Ιράν Αμπντουλά ΙΙΙ, αλλά και τον πρίγκιπα Χένρι.

Αξέχαστο είναι και το περιστατικό με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος ήταν μεγάλος λάτρης των Rolls-Royce, καθώς διέθετε και ο ίδιος μία για τις μετακινήσεις του: επειδή τα συγκεκριμένα αυτοκίνητα, όπως η Silver Wraith του ’59, είχαν εγκαταλειφθεί στο Τατόι από το 1973, οπότε και καταργήθηκε ο θεσμός της μοναρχίας στην Ελλάδα, ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας διεκδίκησε την ειδικών προδιαγραφών ανοιχτή Rolls-Royce για να συνοδεύσει τον πρόεδρο της Γαλλίας Βαλερί Ζισκάν ντ’ Εστέν που θα ερχόταν στις 28 Μαΐου 1979 στην Αθήνα για την τελετή εισχώρησης της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ. Από ευγένεια, μάλιστα, είχε βάλει ως ενδιάμεσο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο να το ζητήσει από τον Τέως, αλλά εκείνος αρνήθηκε και ο λόγος ήταν απλός: για να μπορέσει να χρησιμοποιηθεί το συγκεκριμένο όχημα από έναν εκπρόσωπο της Ελληνικής Δημοκρατίας έπρεπε να αφαιρεθούν τα εμβλήματα με τον θυρεό που υπήρχαν στις δύο πλευρές του αυτοκινήτου, κάτι που ο Κωνσταντίνος θεώρησε τότε αδιανόητο.

Ωστόσο, ο λόγος που επέμενε ο Εθνάρχης για το συγκεκριμένο αυτοκίνητο και όχι για οποιοδήποτε άλλο μοντέλο είναι γιατί ήταν ανοιχτό και ένα από τα τέσσερα που υπήρχαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Τα υπόλοιπα τρία είχαν φτιαχτεί για τη βασιλική οικογένεια της Μεγάλης Βρετανίας και ένα από αυτά είχε χρησιμοποιηθεί στον γάμο του Γουίλιαμ και της Κέιτ για να μεταφέρει τον τότε πρίγκιπα Κάρολο και την Καμίλα από το Clarence House έως το Westminster.

Προπολεμική πολυτέλεια

Ωστόσο, ακόμα πιο εμβληματική και σπάνια είναι η Rolls-Royce Phantom III του 1939, που συνιστά την κορυφαία προπολεμική πολυτέλεια αφού είναι το τελευταίο μοντέλο που κατασκευάστηκε πριν από τον θάνατο του σερ Χένρι Ρόις (1933) και τη διακοπή της παραγωγής της λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Είχε εισαχθεί από τη Βρετανία, ήταν δεξιοτίμονο και το χρησιμοποιούσαν, εκτός από τη βασιλική οικογένεια, και οι ξένοι πρέσβεις και πολιτικοί που επισκέπτονταν την Ελλάδα.
Ηταν η Rolls-Royce που αγαπούσε ιδιαίτερα ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος αφού ήταν ιδανική για τις συνήθεις δημόσιες εμφανίσεις του: ειδικά το συγκεκριμένο ασημί μοντέλο Silver Cloud 3, κατασκευής 1964, εντυπωσίαζε καθώς άστραφτε κάτω από τον αττικό ήλιο και ταίριαζε στους δρόμους της Αθήνας. Επειδή, όμως, η Silver Wraith αντιμετώπιζε προβλήματα, το βασιλικό ζεύγος παρήγγειλε μία ακόμα ανοιχτή εκδοχή της Rolls-Royce έναν χρόνο μετά τον γάμο τους, το 1965: επίσης σε σκούρο μπλε χρώμα με ανοιχτή οροφή.

Τα συγκεκριμένα μοντέλα εκπροσωπούσαν την τεχνολογική εξέλιξη της Rolls-Royce, καθώς, εκτός από ποιότητα, διέθεταν όλες τις ευκολίες των σύγχρονων αυτοκινήτων. Τα προτιμούσαν, μάλιστα, εκτός από τους άνακτες, και οι αστέρες του σινεμά, όπως η Σοφία Λόρεν, η οποία χρησιμοποιούσε ένα αντίστοιχο μοντέλο για τις μετακινήσεις της.

Οι εντυπωσιακές MG TD

Τα βρετανικής κατασκευής σπορ αυτοκίνητα MG TD, παρότι κυκλοφόρησαν στις αρχές της δεκαετίας του ’50, έφεραν προπολεμική αισθητική. Ηταν τα πιο σπορ αυτοκίνητα των εστεμμένων, ένα κόκκινο και ένα πράσινο, τα οποία είχαν κυκλοφορήσει σε σχετικά περιορισμένο αριθμό, που δεν ξεπερνούσε τα 30.000. Ηταν ιδιαίτερα δημοφιλή στις βασιλικές οικογένειες, ειδικά της Βρετανίας, και είναι συνδεδεμένα με σκηνές πολυτέλειας από ταινίες για την εποχή του Μεσοπολέμου, στυλ «Μεγάλος Γκάτσμπι». Ηταν εξελιγμένα τεχνολογικά αλλά και ιδιαίτερα οικονομικά σε σύγκριση με τα υπόλοιπα πολυτελή οχήματα.

Μπορεί τα υπόλοιπα αυτοκίνητα του Τατοΐου να εντυπωσιάζουν με την πολυτέλειά τους, αλλά τα Fiat κερδίζουν για την πρωτοτυπία, τον μοντέρνο χαρακτήρα και την ανατρεπτική αισθητική τους. Ειδικά αυτά τα δύο 500αράκια, ένα άσπρο και ένα μπλέ κάμπριο, είχαν ψάθινα καθίσματα και είναι σαφές ότι τα προτιμούσαν τα μέλη της βασιλικής οικογένειας για τις βόλτες της στα κτήματα - μια πρώιμη εκδοχή των οχημάτων γκολφ. Επειδή προφανώς δεν ανήκαν στη συγκεκριμένη σειρά των Fiat που κυκλοφορούσαν ευρέως στους δρόμους, αλλά σε ειδική κατηγορία, κατασκευάζονταν sur mesure, κατόπιν εντολής του ίδιου του ιδιοκτήτη της ιταλικής αυτοκινητοβιομηχανίας Τζιάνι Ανιέλι, ο οποίος τα προόριζε μόνο σε εκλεκτούς πελάτες.

Πρόκειται για τις ειδικές εκδοχές Fiat Elegance Savio, που συνιστούσαν μοντέρνες εκδοχές ενός αυτοκινήτου με σαφώς πιο εξωστρεφή χαρακτήρα και οι εκλεκτοί ιδιοκτήτες τους τα χρησιμοποιούσαν στα παραθαλάσσια θέρετρα και τους εξωτικούς προορισμούς. Ως εκ τούτου, η ελληνική βασιλική οικογένεια τα είχε κατά τις θερινές της διακοπές στο Μον Ρεπό, με τα οποία μετέφεραν τους καλεσμένους τους στις παραλίες της Κέρκυρας.

Τα συγκεκριμένα μοντέλα αποκαλύπτουν μια πιο ανθρώπινη και καθημερινή πλευρά της βασιλικής ζωής, μακριά από την αυστηρότητα των επίσημων τελετών, και ταυτόχρονα αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη διάδοση των αυτοκινήτων ως μέσων έκφρασης και ελευθερίας στον μεταπολεμικό κόσμο - γιατί οι βασιλείς να αποτελούν εξαίρεση σε αυτή την καθολική τάση αυτοπραγμάτωσης;

Τα τρίκυκλα

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο βολικός τρόπος μετακίνησης στους τεράστιους χώρους του Τατοΐου από τα τρίκυκλα, τα οποία χρησιμοποιούνταν κυρίως για τις ιδιωτικές μετακινήσεις, την αναψυχή και τη βόλτα εντός του κτήματος. Εκτός, δηλαδή, από τα τζιπ Willys και τα Land Rover που αγαπούσε ιδιαίτερα ο Κωνσταντίνος -μάλιστα το πρώτο ήταν δώρο που είχε προσφέρει ένας Αγγλος στρατηγός στον Παύλο ευχαριστώντας τον για τη φιλοξενία-, πρωταγωνιστικό ρόλο στις κοντινές μετακινήσεις εντός κτήματος είχαν τα ηλεκτρικά τρίκυκλα οχήματα που περιλαμβάνονται στη συλλογή.

Τα τρίκυκλα αυτά αποκαλύπτουν, μάλιστα, μια πρώιμη μορφή οικολογικής και πρακτικής σκέψης, πολύ προτού η ηλεκτροκίνηση καταστεί καθολική τάση. Τα μέλη της βασιλικής οικογένειας έδειχναν ανέκαθεν να αγαπούν ταυτόχρονα την παράδοση και την εξέλιξη της τεχνολογίας και αυτά τα λειτουργικά οχήματα αντιπροσώπευαν ακριβώς αυτή τη συνδυαστική λογική. Πρόκειται για δύο τρίκυκλα ηλεκτρικά Victor Electric Car, χρώματος γαλάζιου, άγνωστης ημερομηνίας παραγωγής. Λέγεται πως με ένα από αυτά αγαπούσε να κάνει βόλτες ο άλλοτε ισχυρός στρατάρχης της Γιουγκοσλαβίας, Τίτο.

Η συντήρηση

Αυτά τα όμορφα και εμβληματικά δέκα οχήματα εντοπίστηκαν ύστερα από πολλά χρόνια εγκατάλειψης, εκτιμήθηκαν και παραδόθηκαν στα χέρια ειδικών συντηρητών για την ολική αποκατάστασή τους. Μάλιστα η μελέτη και η στρατηγική που ακολουθήθηκε για τη συντήρησή τους αποτελεί ορόσημο για τα ελληνικά δεδομένα και την τρέχουσα διεθνή βιβλιογραφία. Για τις εργασίες εκπονήθηκε συγκεκριμένη μελέτη που ακολούθησε την ειδική σε επιστημονικές μεθόδους αποκατάστασης σχολή του Τορίνο που έχει εκδώσει τη σχετική χάρτα συντήρησης όσον αφορά τα ιστορικά οχήματα. Η συντήρηση και η γενικότερη διαχείριση των συγκεκριμένων οχημάτων εντάσσονται στο ευρύτερο σχέδιο μετατροπής του πρώην βασιλικού κτήματος σε μουσείο, μέσα από τη διαδικασία αποκατάστασης και επαναπροσδιορισμού, καθώς αυτά θα αποτελέσουν από τα κύρια μέρη των εκθέσεων που θα αποκαλυφθούν στα ανακαινισμένα κτίρια.

Το πολυεπίπεδο αυτό πρόγραμμα έργων φαίνεται να προχωρά με ικανοποιητικούς ρυθμούς υπό την επίβλεψη του ΥΠΠΟ, το οποίο έχει τη γενικότερη εποπτεία με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το ΕΣΠΑ, το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης και ιδιωτικές δωρεές, όπως αυτή για τις μελέτες που χρηματοδότησε το Κοινωφελές Ιδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης, υλοποιώντας ένα τεράστιο έργο που έμοιαζε ανέφικτο πριν από λίγα χρόνια.

Οπως δήλωσε χαρακτηριστικά η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη κατά την πρόσφατη ημερίδα που αποκάλυψε τα μυστικά της συντήρησης των πολύτιμων αυτών αντικειμένων αλλά και των οχημάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται πλέον μνημεία: «Το Κτήμα Τατοΐου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς τόπους του Νεότερου Ελληνισμού συμπυκνώνοντας μέσα στο φυσικό του κάλλος τη μνήμη της νεότερης πολιτικής και κοινωνικής Ιστορίας της πατρίδας μας. Στους χώρους του ανεξίτηλα αποτυπώθηκαν οι ζωές και οι πράξεις των μελών της βασιλικής δυναστείας που το δημιούργησε και το κατοίκησε, καθώς και τα πολιτικά γεγονότα, οι ιδεολογικές εξελίξεις, οι κοινωνικές ανακατατάξεις και οι πολιτισμικές μεταβολές που σημάδεψαν την Ελλάδα τον 19ο και τον 20ό αιώνα». Παρά ταύτα, «η ιστορική αυτή σημασία δεν συνοδεύτηκε, επί δεκαετίες, από την ανάλογη μέριμνα και φροντίδα».

Μετά την πολιτειακή μεταβολή του 1974 και έως την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου του Στρασβούργου το 2003, «το κτήμα, τα κτίριά του και τα κινητά αντικείμενά του παρέμειναν εγκαταλελειμμένα, παραμελημένα, στο έλεος των καιρικών φαινομένων και της ανθρώπινης ιδεοληψίας και ματαιοδοξίας, με δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα υψηλής ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας στοιβαγμένα σε ακατάλληλες συνθήκες».

Μιλώντας ειδικά για τη συντήρηση, η υπουργός εξήγησε ότι «η συντήρηση της κινητής συλλογής από το υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί έργο εξαιρετικά απαιτητικό, όχι μόνο ως προς την έκτασή του, αλλά και ως προς τη φύση του, καθώς περιλαμβάνει περισσότερα από 100.000 αντικείμενα (έπιπλα, έργα τέχνης, ενδύματα, χρηστικά αντικείμενα, βιβλία, φωτογραφίες, έγγραφα, άμαξες και αυτοκίνητα) που αφηγούνται όχι μόνο την επίσημη Ιστορία, αλλά και την καθημερινότητα, την αισθητική και τις πρακτικές ζωής που γεφυρώνουν δύο αιώνες».

Ιδιαίτερη μνεία έκανε η κυρία Μενδώνη στην πυρκαγιά του 2021, η οποία «ανέδειξε με δραματικό τρόπο την ευθραυστότητα του εγχειρήματος και την ανάγκη άμεσης προσαρμογής και επαναπροσδιορισμού προτεραιοτήτων».

Η απάντηση σε αυτή την πρόκληση «ήταν το συστηματικό και υπερεντατικό έργο συντήρησης και αποκατάστασης των κινητών αντικειμένων, χρηματοδοτούμενο με 3 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, στο πλαίσιο του οποίου, από τον Μάρτιο του 2022 έως σήμερα, πραγματοποιήθηκαν εργασίες προληπτικής συντήρησης σε περίπου 45.000 αντικείμενα, ενώ 8.300 προετοιμάστηκαν για να συμπεριληφθούν στις μόνιμες εκθέσεις των Μουσείων του Τατοΐου».

Τα εγκαίνια

Στο πλαίσιο της ημερίδας παρουσιάστηκαν αναλυτικά οι εργασίες και η πολυετής, απαιτητική πορεία που ακολουθήθηκε για τη διάσωση των αντικειμένων, στο πλαίσιο του έργου «Συντήρηση και αποκατάσταση κινητών αντικειμένων της τέως βασιλικής οικογένειας από τα κτίρια στο Κτήμα Τατοΐου - Προετοιμασία εκθεμάτων για την έκθεση».

Μέσα από τις εισηγήσεις των στελεχών της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεότερων Μνημείων αναδείχθηκαν οι ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες πραγματοποιήθηκαν η συντήρηση, η τεχνική και επιστημονική διάσταση των παρεμβάσεων, οι μέθοδοι τεκμηρίωσης και διαχείρισης του υλικού, καθώς και η σύνθετη διαδικασία αποκατάστασης αντικειμένων διαφορετικής χρονικής περιόδου, υλικής υπόστασης και ιστορικής φόρτισης.

Αναμφίβολα, όλους αυτούς τους θησαυρούς και τα κινητά αντικείμενα, δηλαδή τα εντυπωσιακά αυτοκίνητα, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να θαυμάσει στο κτίριο των παλιών στάβλων του Γεωργίου Α’, το νέο Βουστάσιο, μετά τα επίσημα εγκαίνια μέσα στο έτος.