À Paris tous les deux: Η Εθνική Λυρική Σκηνή συστήνει την όπερα σε όλη Ελλάδα

Δεν θα μπορούσε σίγουρα να υπάρχει καλύτερη πηγή έμπνευσης από την πόλη της ομορφιάς- που εξακολουθεί να ζει μια αόρατη καλλιτεχνική ζωή, αξίσου πραγματική με εκείνη των δρόμων και των κτιρίων της-από το Παρίσι. Γιατί η ‘πόλη του φωτός’ δεν είναι μόνο η πόλη του Οσμάν, των μεγάλων λεωφόρων ή των μουσείων αλλά των μορφών που εξακολουθούν να τη στοιχειώνουν: από τον Ροντόλφο και τη Μιμή που αναζητούν λίγη ζεστασιά σε μια παγωμένη σοφίτα του Καρτιέ Λατέν, από τη Βιολέττα που προσπαθεί να συμφιλιώσει τον έρωτα με τον χρόνο, από τη Μανόν που φτάνει στην πρωτεύουσα κυνηγώντας μια ζωή μεγαλύτερη από τα όριά της, από τη Μουζέττα που περιπλανιέται στα καφέ και στα βουλεβάρτα σαν να γεννήθηκε μαζί με την ίδια τη λέξη «μποέμ».

 Δεν είναι τυχαίο ότι οι σημαντικότερες όπερες του 19ου αιώνα επέλεξαν το Παρίσι ως σκηνικό ή ως πνευματική τους πατρίδα. Εκεί, όπου η αστική ζωή απέκτησε για πρώτη φορά τους δικούς της μύθους, οι μεγάλες προσωπικές ιστορίες συνάντησαν τη δημόσια ζωή μιας πόλης που άλλαζε με καταιγιστικό ρυθμό. Οι λεωφόροι που άνοιξε ο βαρόνος Οσμάν, οι γέφυρες του Σηκουάνα, τα θέατρα, τα καφέ, οι αγορές και οι εργατικές συνοικίες δεν αποτέλεσαν απλώς το φόντο των έργων: έγιναν οι ίδιοι δραματουργικά πρόσωπα. Το Παρίσι υπήρξε η σκηνή όπου ο έρωτας, η κοινωνική φιλοδοξία, η φτώχεια, η αρρώστια και η επιθυμία μπορούσαν να συνυπάρχουν με μια σχεδόν θεατρική ένταση. Ανάμεσα σε όλες τις γειτονιές της πόλης, μέρη, όπως η Μπελβίλ-που ξεχωρίζει ανάμεσα στα πλάνα της ταινίας- διατηρεί μια ξεχωριστή θέση σε αυτό το φαντασιακό. Για δεκαετίες υπήρξε τόπος εργατών, μεταναστών, τεχνιτών, αλλά και καλλιτεχνών που αναζητούσαν έναν πιο ελεύθερο τρόπο ζωής, μακριά από τις επιταγές του κέντρου. Εκεί όπου σήμερα συναντιούνται διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμοί και αισθητικές, επιβιώνει ακόμη η ανάμνηση μιας πόλης που δεν σταματούσε να επανεφευρίσκει τον εαυτό της. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τους ήρωες της όπερας να περιπλανώνται σε αυτούς τους δρόμους. Άλλωστε, η μποέμ δεν υπήρξε ποτέ μόνο ένα καλλιτεχνικό ρεύμα αλλά ένας τρόπος να κατοικείς τον κόσμο, να πιστεύεις ότι η τέχνη μπορεί να προηγείται της ζωής, ακόμη κι όταν η ζωή σε διαψεύδει.

Αυτή η βαθιά σχέση της όπερας με την πόλη αποτελεί και τον πυρήνα της νέας παραγωγής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής À Paris tous les deux, μια υπέροχη ιδέα του Βαςσίλη Λούρα, που στόχο έχει να μεταδώσει τη χαρά και την ομορφιά της όπερας ακόμα και σε κόσμο που μπορεί να μην εξοικειωμένος με το λυρικό τραγούδι. Πρόκειται για ένα έργο που δεν χρησιμοποιεί το Παρίσι ως μια τουριστική σεκάνς, αλλά ως ένα πολιτισμικό τοπίο γεμάτο μνήμες καθώς η γαλλική πρωτεύουσα δεν εμφανίζεται ως ένα σύνολο μνημείων ή τουριστικών εικόνων. Αναδύεται μέσα από τις μουσικές που γράφτηκαν γι' αυτήν, μέσα από τους ανθρώπους που αγάπησαν, εγκαταλείφθηκαν, ονειρεύτηκαν ή χάθηκαν στους δρόμους της.

 Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της παραγωγής. Σε μια εποχή όπου η εικόνα καταναλώνεται με πρωτοφανή ταχύτητα και οι πόλεις κινδυνεύουν να μετατραπούν σε ινσταγκραμικά σκηνικά, το À Paris tous les deuxεπιλέγει να επιστρέψει στο Παρίσι των αφηγήσεων. Η ωραία αυτή ιδέα του Βασίλη Λούρα, ο οποίος υπογράφει το σενάριο και την καλλιτεχνική επιμέλεια, ενώ μαζί με τον Μιχάλη Ασθενίδη συνυπογράφει και τη σκηνοθεσία της ταινίας,συνομιλεί με την ίδια την ιστορία της όπερας-και είναι γνωστή η ευαισθηςσία του όχι μόνο ως ανθρώπου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής αλλά και ως του δημιουργού που μας είχε χαρίσει το εξαίσιο ντοκιμαντέρ για τη ζωή και τα πρώτα χρόνια της Μαρίας Κάλλας με τον τίτλο «Μαίρη, Μαριάννα, Μαρία». Προφανώς, ο Βαςσίλη Λούρας επέλεξε το «όπερα-παστίτσιο» γνωρίζοντας ότι δεν υπήρξε ποτέ υποτιμητική. Πολύ πριν αποκτήσει στη σύγχρονη γλώσσα τη σημασία της αποσπασματικής σύνθεσης, αποτελούσε μια δημιουργική πρακτική. Από τον 18ο αιώνα, συνθέτες και θίασοι συγκέντρωναν αγαπημένες άριες και μουσικά αποσπάσματα από διαφορετικά έργα, δημιουργώντας ένα νέο σώμα, μια νέα αφήγηση που συνομιλούσε με το παρελθόν χωρίς να εγκλωβίζεται σε αυτό. Το À Paris tous les deux επιστρέφει σε αυτή τη σχεδόν λησμονημένη παράδοση, όχι από νοσταλγία, αλλά επειδή αναγνωρίζει ότι η μνήμη της τέχνης δεν είναι ποτέ στατική παρά ανασυντίθεται διαρκώς.

Έτσι, η Τραβιάτα του Βέρντι, η Μποέμ και ο Μανδύας του Πουτσίνι, η Μανόν του Μασνέ, η Λουίζ του Γκυστάβ Σαρπαντιέ και η Παριζιάνικη ζωή του Όφενμπαχ παύουν να λειτουργούν ως αυτόνομα έργα και μετατρέπονται σε κεφάλαια μιας καινούργιας ιστορίας. Κοινός τους τόπος, όμως, πέρα από το Παρίσι είναι πεποίθηση ότι ο έρωτας δεν μπορεί ποτέ να διαχωριστεί από την απώλεια, ότι η επιθυμία κουβαλά ήδη μέσα της την προοπτική της φθοράς και ότι οι μεγάλες πόλεις, όσο λαμπερές κι αν μοιάζουν, υπήρξαν πάντοτε σκηνές όπου συνυπάρχουν η ευφορία και η μοναξιά. Αυτή ακριβώς τη λογική ακολουθεί και η κινηματογραφική αφήγησης: οι Οι ήρωες των έργων δεν παραμένουν φυλακισμένοι στον χρόνο της δημιουργίας τους. Βγαίνουν από τις παρτιτούρες και κινούνται στο Παρίσι του σήμερα. Η Μανόν και ο Ντε Γκριέ εξακολουθούν να ονειρεύονται μια καινούργια ζωή. Η Μιμή εξακολουθεί να χτυπά την πόρτα του Ροντόλφο. Η Βιολέττα αγαπά γνωρίζοντας ότι ο χρόνος είναι αμείλικτος. Η Τζωρτζέττα και ο Λουίτζι, με τα υπέροχα κουστούμια τους (εξαίσια τα κουστούμια, σε όλα τα ζευγάρια, της Ιωάννας Τσάμη) κουβαλούν ακόμη τη νοσταλγία μιας ζωής που δεν εκπληρώθηκε ποτέ. Δεν πρόκειται για μια σύγχρονη «μεταφορά» των έργων ούτε για μια εύκολη επικαιροποίησή τους. Είναι μια υπενθύμιση ότι οι μεγάλες οπερατικές ιστορίες δεν ανήκουν σε κάποιο μουσείο· εξακολουθούν να κατοικούν τις πόλεις όπου γεννήθηκαν.

Οδηγός στο ταξίδι η Φανί Αρντάν

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η πιο γόνιμη συνάντηση του κινηματογράφου με την όπερα. Ο κινηματογράφος προσφέρει στα πρόσωπα αυτά ένα φυσικό περιβάλλον, τους δρόμους, τα καφέ, τις γέφυρες, το φως του Παρισιού, μέσα από τα απτά υλικά της καθημερινότητας σε αντίστοιξη με την όπερα, που αφαιρεί από την εικόνα κάθε ίχνος ρεαλισμού. Όσο για την ανθρώπινη φωνή-και όχι μια τυχαία φωνή αλλά η αισθαντική φωνή της Φανί Αρντάν- λειτουργεί σαν μια δεύτερη αφήγηση, υπενθυμίζοντας ότι τα πρόσωπα αυτά υπάρχουν πρωτίστως μέσα στη μουσική.

Γι' αυτό και η επιλογή να παρουσιάζεται η ταινία πάντοτε με ζωντανή εκτέλεση δεν αποτελεί μια συμπληρωματική λεπτομέρεια της παραγωγής· είναι η ουσία της. Οι υψίφωνοι Χρύσα Μαλιαμάνη και Άννα Στυλιανάκη και ο τενόρος Μάνος Κοκκώνης δεν συνοδεύουν απλώς την εικόνα. Αποκαθιστούν εκείνη τη μοναδική ένταση που μόνο η ζωντανή φωνή μπορεί να δημιουργήσει. Δίπλα τους, οι πιανίστες της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Μαριλένα Σουρή και Χρήστος Σακελλαρίδης, λειτουργούν σαν ο συνδετικός ιστός ανάμεσα στον κινηματογραφικό χρόνο και στον χρόνο της μουσικής, ο οποίος γεννιέται κάθε βράδυ από την αρχή. Καταλυτική, όμως, και η παρουςσία της Φανί Αρντάν ως οδηγός στην οθόνη: Η σπουδαία Γαλλίδα ηθοποιός, η οποία διατηρεί μια σταθερή σχέση με την Εθνική Λυρική Σκηνή, αποτελεί μία από τις σπάνιες προσωπικότητες που κινούνται με την ίδια φυσικότητα ανάμεσα στον κινηματογράφο και στη λυρική τέχνη-από τις ταινίες του Φρανσουά Τριφό μέχρι τη συγκλονιστική ενσάρκωση της Μαρίας Κάλλας στο Callas Foreverτου Φράνκο Τζεφιρέλι, η Ardant υπήρξε πάντοτε μια μορφή που έμοιαζε να ανήκει εξίσου στην εικόνα και στη σκηνή. Η συμμετοχή της αποκτά έτσι έναν σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα, σαν να επικυρώνει αυτή τη συνάντηση δύο διαφορετικών καλλιτεχνικών γλωσσών.

 Καταληκτικά μιλώντας το À Paris tous les deux δεν επιχειρεί να αποδείξει ότι η όπερα μπορεί να γίνει κινηματογράφος, ούτε ότι ο κινηματογράφος μπορεί να αντικαταστήσει τη ζωντανή παράσταση. Προτείνει κάτι πιο ουσιαστικό: ότι δύο μεγάλες αφηγηματικές τέχνες μπορούν να συνυπάρξουν, διατηρώντας ακέραιη η καθεμία τη δική της ταυτότητα με την εικόνα να αφηγείται και τη μουσική αποκαλύπτει όσα η εικόνα δεν μπορεί να πει. Σίγουρα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερος τρόπος για να μυηθεί το ελληνικό-ενδεχομένως και το γαλλικό κοινό αφού πρόκειται για συμπαραγωγή με το θέατρο CHATELET του Παρισιού-στον μαγικό κόσμο της όπερας και μάλιστα δωρεάν, με ελύθερη είσοδο. Το έργο, που είχαμε τη χαρά να δούμε σε ειδική, δημοσιογραφική προβολή, θα περιοδεύσει σε όλη την Ελλάδα στο πλαίσιο του προγράμματος περιοδειών «Η Λυρική ταξιδεύει στην Ελλάδα», το οποίο υλοποιείται από τη στήριξη του Ιδρύματος Νιάρχος για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της ΕΛΣ.