Πώς ο Νόλαν έπλασε τον Οδυσσέα και διάβασε τον χαρακτήρα του ήρωα του ομηρικού έπους, γιατί επέλεξε τον Ματ Ντέιμον για τον ρόλο

Πριν ακόμη εμφανιστεί ο Κύκλωπας, πριν οι Σειρήνες αρχίσουν το τραγούδι τους ή οι θεοί κατέβουν από τον Ολυμπο για να αναμειχθούν στις υποθέσεις των ανθρώπων, η «Οδύσσεια» υπήρξε κάτι πολύ πιο ανθρώπινο από ένα έπος γεμάτο τέρατα και θαύματα.

Ηταν η ιστορία μιας επιστροφής που φάνταζε σχεδόν ανέφικτη, ενός ανθρώπου που εγκατέλειψε την εστία του ως βασιλιάς και πολεμιστής για να επιστρέψει είκοσι χρόνια αργότερα κουβαλώντας στις πλάτες του τη δόξα της Τροίας, αλλά και το βάρος της απώλειας τόσων ανθρώπων.

Ισως γι’ αυτό η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να επιστρέφει διαρκώς ως θέμα στη λογοτεχνία, στο θέατρο και τον κινηματογράφο. Οχι επειδή αφηγείται τις πιο εντυπωσιακές περιπέτειες της αρχαιότητας, αλλά γιατί, πίσω από τους Λωτοφάγους, την Κίρκη, τις Πλαγκτές Πέτρες και τα μυθικά πλάσματα, παραμένει καταρχάς μια ιστορία για τον νόστο, την απουσία, για τον χρόνο που αλλάζει τους ανθρώπους και για την αβέβαιη στιγμή κατά την οποία πατέρας και γιος θα χρειαστεί να γνωριστούν σχεδόν από την αρχή.

Εξ ου και ότι για τον Κρίστοφερ Νόλαν, η κεντρική αρχή της αληθοφάνειας δεν κρύβεται μόνο στα εντυπωσιακά σκηνικά και τα κοστούμια -τα οποία μελέτησε με δέουσα προσοχή- αλλά και στην κυρίαρχη σχέση του Οδυσσέα με τον γιο του, τις οποίες επιλέγει να αφηγηθεί παράλληλα.

Γιατί ο Νόλαν επέλεξε τον Ντέιμον

Ακριβώς εκεί φαίνεται να τοποθετεί ο βραβευμένος με Οσκαρ σκηνοθέτης το κέντρο βάρους της δικής του κινηματογραφικής «Οδύσσειας», μιας παραγωγής που γυρίστηκε εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX (για πρώτη φορά στην ιστορία ενός μεγάλου κινηματογραφικού έργου) και φιλοδοξεί να επανασυστήσει το ομηρικό έπος σε ένα κοινό που απέχει σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια από τη γέννησή του.

Ο Νόλαν μοιάζει να ακολουθεί συνειδητά την ίδια διαδρομή που ακολουθούσαν κάποτε οι αρχαίοι ραψωδοί, εκείνοι οι περιπλανώμενοι αφηγητές που δεν αναπαρήγαν απλώς τον Ομηρο, αλλά προσάρμοζαν κάθε φορά την αφήγησή τους στους ανθρώπους που είχαν απέναντί τους, αλλάζοντας τη γλώσσα, μετακινώντας το εμφατικό κέντρο, επιτρέποντας στο έπος να παραμένει ζωντανό.

Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως εξηγεί ο ίδιος, «όταν έγραφα το σενάριο, πήρα συνειδητά την απόφαση η ταινία να είναι προσιτή. Ηθελα ο κόσμος της “Οδύσσειας’’ να μοιάζει με έναν κόσμο στον οποίο μπορεί να συνδεθεί ένας σύγχρονος θεατής». Αυτή η επιλογή εξηγεί ίσως και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους δύο βασικούς ήρωες.

Ο Οδυσσέας δεν εμφανίζεται ως ο αψεγάδιαστος μυθικός βασιλιάς που επιστρέφει θριαμβευτής στην Ιθάκη, αλλά ως ένας άνθρωπος που έχει εξαντληθεί από τις επιλογές του, από τις απώλειες, από την ίδια τη διάρκεια του ταξιδιού. Είναι καταρχήν ένας άνθρωπος, του οποίου η ευφυΐα και η αστείρευτη φαντασία συνυπάρχουν με μια βαθιά κόπωση, σχεδόν υπαρξιακή.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νόλαν επέλεξε τον Ματ Ντέιμον, με τον οποίο είχε ήδη συνεργαστεί στα «Interstellar» και «Oppenheimer», εξηγώντας ότι χρειαζόταν έναν ηθοποιό «με εξαιρετικό ταλέντο και μοναδική σχέση με το κοινό», ο οποίος βρισκόταν «στο ιδανικό σημείο της ζωής και της καριέρας του» για να ενσαρκώσει έναν ήρωα που δεν ορίζεται μόνο από την ανδρεία του, αλλά και από τη φθορά του χρόνου. «Ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος με αχαλίνωτη φαντασία και σοφία», σημειώνει ο σκηνοθέτης, «κουβαλά όμως μια βαθιά κόπωση». Και αυτός ήταν ο λόγος που δεν είχε ποτέ στο μυαλό του άλλον ηθοποιό.

Ο Ματ Ντέιμον, διαβάζοντας ξανά το ομηρικό έπος πριν από τα γυρίσματα και στη συνέχεια το σενάριο του Νόλαν, δεν έκρυψε τον θαυμασμό του για τον τρόπο με τον οποίο η αφήγηση διατηρεί ανέπαφη την ουσία του Ομήρου, αποκτώντας ταυτόχρονα έναν έντονα προσωπικό συναισθηματικό πυρήνα. Οπως παρατηρεί, μέσα από τις πολύ συγκεκριμένες ιστορίες των ηρώων αναδύεται μια οικουμενικότητα που μπορεί ακόμη να συγκινήσει οποιονδήποτε θεατή, ανεξάρτητα από τον εκάστοτε χρόνο ή τον τόπο.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση κάθε νέας εκδοχής της «Οδύσσειας», που δεν εξαντλείται στον γνωστό μύθο, αλλά αναφέρεται στη σύγχρονη εκδοχή του νόστου. Επίσης, όπως είχε δηλώσει σχετικά στην εκπομπή του Τζίμι Φάλον ο Νόλαν για τον Ντέιμον, έβλεπε κάθε πρόκληση ως ευκαιρία και μπορούσε να λειτουργήσει με τρόπο υποστηρικτικό για όλο το καστ στα δύσκολα γυρίσματα.

Αλλά τίποτα σε αυτή την παραγωγή δεν ήταν εύκολο: ο ίδιος ο Ντέιμον είχε δηλώσει πως «δεν υπήρξε ούτε μία εύκολη μέρα στα γυρίσματα» και ότι «έφτασα πραγματικά στα όριά μου», για να προσθέσει αμέσως μετά ότι ακριβώς αυτές οι δυσκολίες δημιούργησαν μια μοναδική αίσθηση συντροφικότητας, σαν κάθε μέλος του συνεργείου να αποτελούσε μέρος ενός πληρώματος που έπρεπε να φτάσει μαζί στον προορισμό του.

Από τον Spider-Man στον Τηλέμαχο

Αυτός ο συναισθηματικός πυρήνας είναι και ο λόγος για τον οποίο ο Τηλέμαχος παύει να λειτουργεί ως ένας απλός δευτερεύων χαρακτήρας, όπως συχνά συνέβαινε σε παλαιότερες κινηματογραφικές μεταφορές της «Οδύσσειας», και μετατρέπεται σε έναν δεύτερο πρωταγωνιστή, του οποίου η πορεία προς την ενηλικίωση αποκτά ισότιμο αφηγηματικό βάρος με το ταξίδι του πατέρα του.

Δεν πρόκειται μόνο για έναν νέο που ανησυχεί για τη μοίρα της μητέρας του και βλέπει τους μνηστήρες να πολιορκούν την Ιθάκη περιμένοντας την οριστική εξαφάνιση του βασιλιά της, αλλά για έναν νεαρό που μεγαλώνει μέσα σε ένα κενό, αναγκασμένος να οικοδομήσει την ταυτότητά του γύρω από την απουσία ενός προσώπου που υπάρχει παντού ως αφήγηση, ο ίδιος όμως δεν τον έχει γνωρίσει ποτέ πραγματικά.

«Ενα αγόρι που ενηλικιώνεται μέσα από τη δική του διαδρομή. Ενας γιος που προσπαθεί να προστατέψει τη μητέρα του και να ξαναβρεί τον πατέρα που πίστευε ότι είχε χάσει για πάντα», δηλώνει χαρακτηριστικά ο Τομ Χόλαντ, συμπυκνώνοντας μέσα σε λίγες λέξεις την ουσία ενός χαρακτήρα που ο ίδιος ο Νόλαν θεωρεί καθοριστικό για την εξέλιξη της ιστορίας, επιμένοντας ότι «σε μεγάλο βαθμό, η “Οδύσσεια’’ είναι η ιστορία της ενηλικίωσης του Τηλέμαχου».

Ως εκ τούτου, η επιλογή του Χόλαντ για τον ρόλο μόνο τυχαία δεν ήταν. Ο ηθοποιός που ταυτίστηκε τα τελευταία χρόνια με έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους υπερήρωες της σύγχρονης ποπ κουλτούρας καλείται εδώ να εγκαταλείψει κάθε ίχνος υπερφυσικής προστασίας, να βγάλει τη μάσκα του Spider-Man και να επιστρέψει στην ευάλωτη ανθρώπινη κλίμακα ενός νεαρού άνδρα που δοκιμάζεται και ωριμάζει μέσα από τη δράση.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και οι σκηνές μάχης αντιμετωπίστηκαν από τον Νόλαν όχι ως χορογραφημένα θεάματα, αλλά ως δραματικές σκηνές χαρακτήρων: κάθε κίνηση, κάθε χτύπημα, κάθε βλέμμα όφειλε να αποκαλύπτει κάτι για τον άνθρωπο που πολεμά και όχι απλώς να εντυπωσιάζει τον θεατή. «Δεν κάναμε σκηνές δράσης μόνο και μόνο για το θέαμα. Κάθε σκηνή έπρεπε να υπηρετεί τους χαρακτήρες και να προωθεί την ιστορία», θυμάται ο Χόλαντ, περιγράφοντας μια σκηνοθετική προσέγγιση που μοιάζει να διαπερνά ολόκληρη την παραγωγή.

Ισως η λέξη «υπηρετεί» είναι αυτή που συνοψίζει καλύτερα τη φιλοσοφία του Νόλαν. Τίποτε στην ταινία δεν φαίνεται να υπάρχει αποκλειστικά για να προκαλέσει θαυμασμό. Ούτε η τεχνολογία, ούτε τα τοπία, ούτε οι μάχες, ούτε καν η ίδια η μυθολογία. Ολα υπηρετούν μια αφήγηση που επιδιώκει να αφαιρέσει από το ομηρικό έπος τη σκόνη των αιώνων, χωρίς όμως να του αφαιρέσει το βάρος του.

Γι’ αυτό και όσο περισσότερο διαβάζει κανείς τις σημειώσεις της παραγωγής, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι η μεγαλύτερη φιλοδοξία του σκηνοθέτη δεν είναι να δημιουργήσει μία ακόμη θεαματική αναπαράσταση της ελληνικής αρχαιότητας, αλλά να κατασκευάσει έναν κόσμο τόσο απτό, τόσο υλικό και τόσο σωματικό, ώστε ο θεατής να αισθάνεται πως δεν παρακολουθεί έναν μύθο αλλά μια εμπειρία. Από αυτή ακριβώς την επιθυμία γεννιέται και η αισθητική της ταινίας, η οποία απομακρύνεται συνειδητά από την εξιδανικευμένη εικόνα της αρχαιότητας που έχει διαμορφώσει επί δεκαετίες το Χόλιγουντ.

Δεν υπάρχουν εδώ λείες μαρμάρινες επιφάνειες, αστραφτερές πανοπλίες ή πρόσωπα που μοιάζουν βγαλμένα από νεοκλασικούς πίνακες. Αντίθετα, ο κόσμος της «Οδύσσειας» μοιάζει να έχει διαμορφωθεί από τον άνεμο, το αλάτι, τη βροχή και τον χρόνο - από τις ίδιες ακριβώς δυνάμεις που δοκιμάζουν καθημερινά τους ανθρώπους του Ομήρου.

«Ηθελα να προσεγγίσω την ελληνική μυθολογία μέσα από τη δική μου κινηματογραφική ματιά», εξηγεί ο Νόλαν, διευκρινίζοντας ότι η αλήθεια αυτού του κόσμου μπορούσε να προκύψει μόνο μέσα από πραγματικές τοποθεσίες και αυθεντικά φυσικά περιβάλλοντα. «Ηθελα ο θεατής να αισθάνεται ότι βρίσκεται πραγματικά πάνω στο πλοίο μαζί με τον Οδυσσέα», λέει, περιγράφοντας μια δημιουργική διαδικασία που επιχειρεί να μετατρέψει ακόμη και τις πιο φανταστικές καταστάσεις σε κάτι απολύτως βιωματικό.

Η αισθητική της ταινίας

Η αναζήτηση αυτής της αλήθειας διαπερνά κάθε δημιουργική επιλογή της παραγωγής, από τον τρόπο με τον οποίο κινηματογραφείται μια βραχώδης ακτή μέχρι την υφή ενός χιτώνα ή το χρώμα μιας πανοπλίας, αποκαλύπτοντας έναν σκηνοθέτη που, αντί να οικοδομήσει έναν εξιδανικευμένο κόσμο εμπνευσμένο από την αρχαιότητα, επιχειρεί σχεδόν το αντίθετο: να αφαιρέσει από τον μύθο οτιδήποτε μοιάζει υπερβολικά εξωραϊσμένο, οτιδήποτε θυμίζει σκηνικό μουσείου ή χολιγουντιανή αναπαράσταση.

Γι’ αυτό ο Νόλαν επιμένει διαρκώς στις πραγματικές τοποθεσίες. Για εκείνον, η ελληνική μυθολογία δεν μπορεί να υπάρξει μέσα σε έναν αποστειρωμένο κινηματογραφικό χώρο, αλλά χρειάζεται την αντίσταση της φύσης, τη δυσκολία του εδάφους, την αβεβαιότητα του καιρού, όλα εκείνα τα στοιχεία που κάνουν τον ηθοποιό να πάψει να παίζει τον ταξιδιώτη και να αρχίσει να αισθάνεται πραγματικά ταξιδιώτης.

«Ηθελα ο θεατής να αισθάνεται ότι βρίσκεται πραγματικά πάνω στο πλοίο μαζί με τον Οδυσσέα», εξηγεί, προσθέτοντας ότι μόνο μέσα από τα ακραία τοπία και τις δύσκολες καιρικές συνθήκες μπορεί να γίνει κατανοητή μια κοσμοαντίληψη που έβλεπε στις δυνάμεις της φύσης την έκφραση της βούλησης των θεών.

Είναι μια παρατήρηση που ξεπερνά την αισθητική και αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος μπορεί να μεταφράσει τον Ομηρο στον 21ο αιώνα: όχι αναπαριστώντας το υπερφυσικό, αλλά κάνοντας τη φύση να μοιάζει ξανά μυστηριώδης και απρόβλεπτη. Οσο περισσότερο προχωρούσε αυτή η αναζήτηση της αυθεντικότητας, μάλιστα, τόσο περισσότερο γινόταν φανερό ότι το ίδιο το συνεργείο άρχισε να ζει μια εμπειρία που έμοιαζε παράδοξα συγγενική με το ταξίδι που αφηγείται η ταινία.

Ο Ματ Ντέιμον θυμάται πως, φτάνοντας από χώρα σε χώρα, συχνά έβαζε τα γέλια αναρωτώμενος ποιος είχε αποφασίσει ότι αυτά ήταν τα κατάλληλα μέρη για να γυριστεί μια τόσο απαιτητική παραγωγή· όμως πίσω από το χιούμορ κρύβεται η εικόνα μιας κινηματογραφικής αποστολής που δοκιμάστηκε όσο λίγες από το ψύχος, τη βροχή και τον αέρα. Η Ισλανδία, την οποία όλοι πίστευαν ότι θα αντιμετώπιζαν εύκολα επειδή τα γυρίσματα έγιναν καλοκαίρι, μετατράπηκε σε μια αδιάκοπη δοκιμασία με νυχτερινές λήψεις πάνω σε αμμώδεις παραλίες, παγωμένη βροχή που χτυπούσε τα πρόσωπα των ηθοποιών και ανέμους που δεν άφηναν τίποτε ακίνητο. Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στις δύσκολες σκηνές στη σπηλιά του Κύκλωπα, που γυρίστηκαν στην Ελλάδα.

Είναι δύσκολο να μην αναγνωρίσει κανείς εδώ έναν παράδοξο καθρέφτη ανάμεσα στη μυθοπλασία και την ίδια την πραγματικότητα της παραγωγής. Οπως ο Οδυσσέας διασχίζει θάλασσες που μεταβάλλονται συνεχώς, έτσι και το συνεργείο του Νόλαν αποδέχεται ότι ο δρόμος προς την ολοκλήρωση της ταινίας δεν μπορεί να είναι προβλέψιμος. Σχεδόν σαν να θεωρεί ότι μια «Οδύσσεια» που γυρίζεται χωρίς να δοκιμάσει τους ανθρώπους της θα είχε χάσει κάτι από την αλήθεια της.

Η ίδια εμμονή με το πραγματικό διαπερνά ακόμη και τις πιο μικρές λεπτομέρειες της εικόνας. Στον κόσμο του Νόλαν, ο χαλκός δεν λάμπει σαν επιχρυσωμένο κόσμημα, όπως συχνά συμβαίνει στις κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της αρχαιότητας, αλλά είναι σκοπίμως σκούρος, βαρύς, οξειδωμένος, γεμάτος βαθουλώματα και ίχνη από παλαιότερες συγκρούσεις, σαν κάθε πανοπλία να κουβαλά πάνω της μια ιστορία που προϋπήρχε της ταινίας.

Αφηγηματικά ρούχα

Η ενδυματολόγος Ελεν Μιρόζνικ εξηγεί ότι επιδίωξαν τα κοστούμια να δείχνουν φορεμένα, να εκφράζουν τη συναισθηματική κατάσταση των χαρακτήρων και να μοιάζουν σαν να έχουν απορροφήσει τον χρόνο, τη βία και το σώμα εκείνου που τα φορά. Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αισθητική επιλογή, γιατί μεταφέρει το βάρος από τη διακόσμηση στη μνήμη, με το ρούχο να μην κοσμεί τελικά τον ήρωα, αλλά να αφηγείται τη ζωή του. Εν προκειμένω, η απόφαση να γυριστεί ολόκληρη η ταινία με κάμερες IMAX αποκτά μια διάσταση που ξεπερνά κατά πολύ την τεχνολογία. Το IMAX δεν χρησιμοποιείται ως μέσο εντυπωσιασμού, αλλά ως ένας αμείλικτος μηχανισμός αποκάλυψης της αλήθειας.

Οπως εξηγεί η Μιρόζνικ, ο τεράστιος όγκος πληροφορίας που καταγράφει ο φακός αποκαλύπτει κάθε ίνα του υφάσματος, κάθε ραφή, κάθε απόχρωση βαφής και κάθε ατέλεια, καταργώντας κάθε δυνατότητα εύκολου τεχνάσματος.

Ξαφνικά, το αυθεντικό παύει να είναι αισθητική επιλογή και γίνεται τεχνική αναγκαιότητα. Το ίδιο ισχύει και για το μακιγιάζ, τα χτενίσματα, ακόμη και για τα μαλλιά των ηθοποιών, τους οποίους ο Νόλαν προέτρεψε εξαρχής να αποφύγουν τις περούκες και να αφήσουν τα δικά τους μαλλιά να μεγαλώσουν, ώστε η εικόνα να διατηρήσει αυτή τη διαχρονικότητα που ο ίδιος θεωρούσε απαραίτητη - εξ ου και ότι ο Ματ Ντέιμον κυκλοφορούσε για μήνες σε ημιάγρια κατάσταση!

Και αυτό προφανώς είναι το μεγάλο κέρδος της παραγωγής: το ότι δεν κατασκευάζει έναν κόσμο πειστικό, αλλά ότι μας υπενθυμίζει πως ο κόσμος του Ομήρου δεν υπήρξε ποτέ στατικός.

Ο λόγος που η «Οδύσσεια» άντεξε στον χρόνο είναι επειδή αποκτούσε διαρκώς επαναγνώσεις στο πέρας των χρόνων, καθώς κάθε εποχή ένιωθε την ανάγκη να την αφηγηθεί εκ νέου, να αναγνωρίσει, πίσω από τους ιδανικούς στίχους της, τις δικές της αγωνίες και να φωτίσει διαφορετικά τους ίδιους ανθρώπους.

Οι αρχαίοι ραψωδοί δεν λειτουργούσαν ως φύλακες ενός αμετάβλητου κειμένου, αλλά ήταν οι πρώτοι ερμηνευτές του, εκείνοι που κράτησαν ζωντανό το έπος επιτρέποντάς του να συνομιλεί με το παρόν. Δεν είναι δύσκολο, επομένως, να δει κανείς τον Νόλαν ως έναν σύγχρονο συνεχιστή αυτής της παράδοσης στον βαθμό που τόλμησε τις δικές του αναγνώσεις και μετατοπίσεις, δίνοντας έμφαση όχι μόνο στους γυναικείους χαρακτήρες αλλά και στην κεντρική σχέση Οδυσσέα - Τηλέμαχου - κυρίως στις δύο παράλληλες διαδρομές τους, με τον έναν να γνωρίζει ποιος υπήρξε και τον άλλον να αναζητά κυρίως ποιος μπορεί να γίνει.

Κάπου ανάμεσα στις δύο αυτές ταυτοτικές αναγνώσεις βρίσκεται η στιγμή που καθιστά την «Οδύσσεια» διαχρονική: η αναγνώριση δύο ανθρώπων που τους έχει αλλάξει ο χρόνος περισσότερο απ’ όσο μπορούν να φανταστούν - όπως και εμείς μαζί τους.