Μπορεί ο γιος του Χατζιδάκι να απαγορεύσει στον Μητσιά να τραγουδάει τον «Γιάννη τον φονιά»; Πού σταματάει ο νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Σε ποιον ανήκει περισσότερο ένα τραγούδι; Στον συνθέτη, στον στιχουργό-ποιητή, στον ερμηνευτή του ή μήπως στο κοινό που το έχει οικειοποιηθεί ως αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του καθιστώντας το, σε ορισμένες φωτεινές περιπτώσεις, αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μνήμης;

Το παραπάνω ερώτημα ετέθη για πολλοστή φορά τις προηγούμενες ημέρες στον δημόσιο διάλογο -και μάλιστα με ιδιαίτερη ένταση- με αφορμή την απαγόρευση, από πλευράς του κληρονόμου του Μάνου Χατζιδάκι, της εκτέλεσης της μουσικής του συνθέτη σε συναυλία αφιέρωμα στον Νίκο Γκάτσο, στο Δίον της Πιερίας, με ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά, ο οποίος, συμβολικά, απήγγειλε επί σκηνής τους στίχους του τραγουδιού «Ο Γιάννης ο φονιάς» που οι δύο δημιουργοί έγραψαν για τη φωνή του.

«Οταν πληροφορήθηκα ότι, για πρώτη φορά εδώ και σχεδόν 50 χρόνια, δεν μού επιτρέπεται να τραγουδήσω στη συναυλία το τραγούδι “Ο Γιάννης ο φονιάς”, μού ήρθε στο μυαλό η εικόνα του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου να κάθονται μαζί στου “Φλόκα”. Συναντιόνταν εκεί κάθε μεσημέρι κι έτσι όπως τούς έβλεπες έμοιαζαν σαν δυο ψυχές σε ένα σώμα... Ηταν αχώριστοι.

Πώς είναι δυνατόν να θέλουν κάποιοι να τους χωρίσουν;» δήλωσε στο «ΘΕΜΑ» ο Μανώλης Μητσιάς και πρόσθεσε: «Μπορεί να μην ήμουν εγώ ο άμεσος στόχος της απαγόρευσης, αλλά η Αγαθή Δημητρούκα, που διαχειρίζεται τα πνευματικά δικαιώματα του Νίκου Γκάτσου. Ο,τι προηγούμενο κι αν υπήρχε ανάμεσα στους κληρονόμους των δύο σπουδαίων αυτών ανθρώπων, όμως, δεν επιτρεπόταν να γίνει αυτό που έγινε».

Εχοντας ζήσει και συνεργαστεί με μεγαθήρια του ελληνικού τραγουδιού, ο Μανώλης Μητσιάς δίνει την εξής πολύτιμη αλλά και αυστηρή συμβουλή στους ανθρώπους που έχουν την ευθύνη για τη διαχείριση του πνευματικού τους έργου: «Οι κληρονόμοι των μεγάλων δημιουργών πρέπει να σέβονται τις επιλογές που είχαν κάνει οι ίδιοι πριν από χρόνια, γιατί σε διαφορετική περίπτωση προσβάλλουν και το έργο και τη μνήμη τους».

Δημητρούκα: «Δεν απαντά»

Από την πλευρά της Αγαθή Δημητρούκα, συγγραφέας, στιχουργός και διαχειρίστρια των πνευματικών δικαιωμάτων του Νίκου Γκάτσου, ο οποίος δημιούργησε μαζί με τον Χατζιδάκι δεκάδες υπέροχα και διαχρονικά τραγούδια, περιγράφει στο «ΘΕΜΑ» την προβληματική επικοινωνία και συνεργασία που υπάρχει τα τελευταία χρόνια ανάμεσα στην ίδια, στον Γιώργο Χατζιδάκι και τους συνεργάτες του: «Με τον κ. Γιώργο Χατζιδάκι έχουμε από τύχη την ευθύνη του κοινού έργου δύο ανεπανάληπτων δημιουργών, το οποίο αποτελεί τεράστιο κεφάλαιο στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού και του σύγχρονου πολιτισμού.

Προσπαθώ να επικοινωνήσω μαζί του από τις από τις 25 Οκτωβρίου 2025 και ως τώρα δεν μου έχει απαντήσει ούτε σε κλήσεις και μηνύματα στο κινητό, ούτε σε mail. Μέχρι προσφάτως, ωστόσο, δεν είχα αντιμετωπίσει αυταρχικές απαγορεύσεις, μόνον κωλυσιεργίες από τον εκπρόσωπό του, τον κ. Σωτήρη Λυκουρόπουλο». Η ίδια επισημαίνει, μάλιστα, ότι η απαγόρευση ήρθε λίγες μόνο ημέρες μετά τις δύο επιτυχημένες συναυλίες-αφιέρωμα στον Νίκο Γκάτσο, με ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά.

«Καθώς πολλοί μάς ζητούσαν να επαναλάβουμε αυτές τις συναυλίες ζητήσαμε εκ νέου την άδεια από τον εκπρόσωπό του κ. Χατζιδάκι προκειμένου να συνεχίσουμε το ίδιο πρόγραμμα, το οποίο οι ίδιοι γνώριζαν και είχαν εγκρίνει από τις 6 Οκτωβρίου 2025. Μπρος στην άρνησή τους και με την επιθυμία του Μανώλη Μητσιά να κάνει αφιερωματικές συναυλίες στον Γκάτσο, τον μέντορά του, άρχισα έναν γολγοθά συνεννοήσεων με τον εκπρόσωπο του κ. Γιώργου Χατζιδάκι, τον κ. Σωτήρη Λυκουρόπουλο, μέσω mail που κοινοποιούσα και στους δύο, ζητώντας άδεια για ένα νέο πρόγραμμα με αναλογική συμπερίληψη τραγουδιών σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι και στίχους φυσικά του Νίκου Γκάτσου. Μου απαντούσε πάντα ο κ. Λυκουρόπουλος, στην αρχή με πολύωρα τηλεφωνήματα και με δικαιολογίες που τις θεωρούσα αυθαίρετες, και γι’ αυτό επέμεινα στην ηλεκτρονική αλληλογραφία. Οσο και να προσπάθησα, η άρνηση ήταν μόνιμη με σταθερή δικαιολογία την ανακήρυξη του 2026 από το υπουργείο Πολιτισμού ως Αφιερωματικό Ετος στον Μάνο Χατζιδάκι και ότι όλες τις εκδηλώσεις τις έχει σχεδιάσει η “ειδική επιτροπή” και εγκρίνει ο κ. Γιώργος Χατζιδάκις και πέραν αυτών δεν επιτρέπουν άλλες. Κατόπιν τούτου, απευθύνθηκα στο υπουργείο Πολιτισμού και στον Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) ζητώντας να μου διευκρινίσει αν και με ποιο δικαίωμα έχει παραχωρήσει αποκλειστική διαχείριση ενός έργου που ανήκει σε δύο συνδημιουργούς στον έναν εξ αυτών. Στην πρωτοκολλημένη απάντησή του, την οποία μπορεί να αναζητήσει κάθε ενδιαφερόμενος, ο πρόεδρος του ΟΠΙ αρνείται μια τέτοια παραχώρηση και παραθέτει τα σχετικά άρθρα του νόμου 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας του “σύνθετου έργου”, όπως είναι το τραγούδι στην προκειμένη περίπτωση των Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Γκάτσου».

Το «στοπ» σε Χαρούλη - Μποφίλιου

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Αγαθή Δημητρούκα είχε υποστηρίξει τον Γιώργο Χατζιδάκι στις προ μηνών νομικές του ενέργειες εναντίον της διεξαγωγής παγκόσμιας περιοδείας με έργα Χατζιδάκι - Θεοδωράκη, που διοργάνωνε το Hellenic Music Ensemble και ο συνθέτης και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Berklee Παναγιώτης Λιαρόπουλος, με ερμηνευτές τους Νατάσσα Μποφίλιου και Γιάννη Χαρούλη: «Στην περσινή θορυβώδη απαγόρευση τάχθηκα υπέρ της απόφασης του κ. Γιώργου Χατζιδάκι γιατί διέκρινα προσβολή του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού Χατζιδάκι που το ασκεί ο κληρονόμος του», μας εξηγεί η ίδια και προσθέτει: «Πιστεύω, πάντως, ότι τα μεγάλα έργα δεν κινδυνεύουν από κακές επανεκτελέσεις σε συναυλίες. Οι συναυλίες είναι πρόσκαιρες, λειτουργούν σαν υπενθυμίσεις των τραγουδιών και κάνουν τους θεατές να νιώθουν ενωμένοι με τα ίδια συναισθήματα. Κινδυνεύουν από κακές επανεκτελέσεις ή διασκευές που δισκογραφούνται και αποκτούν την ετικέτα του μόνιμου, ιδίως αν παρουσιάζονται ως σύγχρονες εκδοχές των αρχικών τραγουδιών», αναφέρει η ίδια.

Και καταλήγει λέγοντας εμφατικά: «Αν ζούσαν τα δύο μεγαθήρια, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Νίκος Γκάτσος, τέτοιο περιστατικό δεν θα συνέβαινε. Μην ξεχνάτε ότι ο Μητσιάς τραγουδούσε παντού τραγούδια σε μουσική Χατζιδάκι και κυρίως σε στίχους του Γκάτσου, ακόμα και στα τότε νυχτερινά κέντρα της τότε παραλίας, αλλά ο συνθέτης ουδέποτε του απαγόρευσε να τα τραγουδήσει».

Η σφιχτή διαχείριση

Ο Γιώργος Χατζιδάκις, πάλι, τάσσεται υπέρ μιας ιδιαίτερα επιλεκτικής και σφιχτής διαχείρισης, προτάσσοντας αυστηρά το νόμιμο πλαίσιο, το οποίο ωστόσο δεν συμβαδίζει πάντα με το ηθικό: «Οφείλουν να κατανοήσουν όλοι ότι τα μουσικά έργα δεν ανήκουν ούτε στους ερμηνευτές που κατά καιρούς τα έχουν ερμηνεύσει, ούτε αποτελούν κοινό κτήμα, όπως άκουσα να λέγεται από μερικούς. Τα μουσικά έργα ανήκουν στους δημιουργούς τους και, κατ’ επέκταση, σε αυτούς που οι δημιουργοί όρισαν να τους εκπροσωπούν», αναφέρει ρητά στη δήλωση που έκανε μετά τις έντονες αντιδράσεις που ξέσπασαν εναντίον του.

Παραβλέπει, βέβαια, αυτό που υπογραμμίζει στην ανακοίνωσή του το Πανελλήνιο Σωματείο Ελλήνων Τραγουδιστών, ότι «το δικαίωμα του δημιουργού δεν συγκρούεται με το δικαίωμα του ερμηνευτή. Αντιθέτως, τα δύο δικαιώματα συνυπάρχουν, αλληλοσυμπληρώνονται και αποτελούν θεμελιώδεις πυλώνες της ίδιας καλλιτεχνικής δημιουργίας» και κυρίως ότι «η ερμηνεία δεν αποτελεί μια απλή αναπαραγωγή του έργου. Είναι μια ξεχωριστή δημιουργική πράξη, μέσα από την οποία το έργο αποκτά φωνή, πρόσωπο, συναίσθημα και μόνο έτσι μπορεί να φτάσει στο κοινό. Γι’ αυτό και ο σεβασμός προς την πνευματική κληρονομιά δεν μπορεί να λειτουργεί επιλεκτικά, ούτε να μετατρέπεται σε μέσο αποκλεισμού εκείνων που συνέβαλαν καθοριστικά στη διάδοση, στην αναγνώριση και τη διαχρονικότητα ενός έργου».

Κι αυτό αποτελεί μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα. Γιατί ποιος μπορεί να φανταστεί τον «Επιτάφιο» και το «Αξιον Εστί» χωρίς την ανεπανάληπτη ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, τα «Παιδιά του Πειραιά» και το «Αγάπη που ’γινες δίκοπο μαχαίρι» χωρίς τη φωνή της Μελίνας, την «Πιρόγα» δίχως τον Μητσιά, το «Ολα σε θυμίζουν» χωρίς τον λυγμό της Χαρούλας, το «Πού ’ναι τα χρόνια» χωρίς τον Νταλάρα, τη «Ρόζα» δίχως τον Μητροπάνο;

Ο Γιώργος Χατζιδάκις υποστήριξε ότι ποτέ δεν απαγόρευσε στον Μανώλη Μητσιά να τραγουδά το συγκεκριμένο τραγούδι όπως και άλλα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, ότι συμπεριλαμβάνονται στις συναυλίες του όλα αυτά τα χρόνια προσθέτοντας πως «η απαγόρευση είχε εξαρχής απολύτως συγκεκριμένο αντικείμενο και αφορούσε αποκλειστικά την εταιρεία παραγωγής και τη συγκεκριμένη σειρά συναυλιών που η εταιρεία αυτή διοργανώνει».

Ωστόσο, εφόσον γνώριζε ότι ερμηνευτής της συναυλίας θα ήταν ο Μανώλης Μητσιάς, ήταν σαφές πως η απαγόρευση θα αφορούσε, μοιραία, και εκείνον. Επίσης, δεν εξήγησε ποιο ακριβώς ήταν το πρόβλημά του με την εταιρεία παραγωγής, η οποία είναι αυτή που διοργανώνει όλες τις συναυλίες του ερμηνευτή.

Ο Γιώργος Χατζιδάκις επικαλείται συχνά το «χατζιδακικό ήθος» ως βασικό στοιχείο διαμόρφωσης των αποφάσεών του που αφορούν θέματα διαχείρισης του έργου του συνθέτη.

Πράγματι ο Μάνος Χατζιδάκις έδινε μεγάλη έμφαση σε αυτό και δεν το διαπραγματευόταν. Ναι, απαιτούσε να σέβονται τον ίδιο και το έργο του και να τον ενημερώνουν όταν πρόκειται να το χρησιμοποιήσουν. Ναι, ήθελε η μουσική του να παρουσιάζεται σε συγκεκριμένο αισθητικό πλαίσιο.

Ηταν όμως, ταυτόχρονα, κι ένας μεγάλος αιρετικός γι’ αυτόκαι δεν καταλάβαινε από εντολές και απαγορεύσεις απ’ όσο ψηλά κι αν προέρχονταν. Ηταν εκείνος που για πρώτη φορά υπερασπίστηκε την αξία του ρεμπέτικου, μέσα από την περίφημη διάλεξη που έδωσε στο Θέατρο Τέχνης, το 1949, σε μια εποχή που το μουσικό αυτό είδος βρισκόταν αντιμέτωπο με τις απαγορεύσεις της εξουσίας, αλλά και την περιφρόνηση των διανοούμενων.

Ηταν αυτός που το 1979 έδωσε την εντολή να παίζεται καθημερινά στο Γ’ Πρόγραμμα, του οποίου ήταν διευθυντής, το τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο», παρά την απαγόρευση της τότε κυβέρνησης, αλλά και εκείνος που αναγνώρισε το ταλέντο του Γιάννη Φλωρινιώτη...

Τι προβλέπει η νομοθεσία

Τα πνευματικά δικαιώματα αποτελούν ένα πεδίο συχνά δυσνόητο για τον πολύ κόσμο. Ωστόσο, είναι ιδιαίτερα σημαντικό όχι μόνο για τους καλλιτέχνες, αλλά και για την αναγνώριση της αξίας του καλλιτεχνικού έργου ευρύτερα. Γι’ αυτό και τις τελευταίες δεκαετίες έχουν δοθεί πολλοί και σκληροί αγώνες για την κατοχύρωση και την προστασία τους.

Το πρώτο που θα πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ο διαχωρισμός του περιουσιακού με το ηθικό δικαίωμα: «Το περιουσιακό δικαίωμα αφορά την εκμετάλλευση του έργου και το ηθικό δικαίωμα εκφράζει τον προσωπικό δεσμό του δημιουργού με το έργο του. Το περιουσιακό δικαίωμα κληρονομείται πλήρως, διαρκεί 70 χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού και συνήθως το διαχειρίζονται οι οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων. Το ηθικό δικαίωμα είναι αμεταβίβαστο όσο ζει ο δημιουργός και, μετά τον θάνατό του, περιέρχεται στους κληρονόμους του ως συνέχεια του δικαιώματος του ίδιου του δημιουργού», εξηγεί στο «ΘΕΜΑ» η δικηγόρος, διδάκτωρ Νομικής και γνώστρια του συγκεκριμένου σύνθετου πεδίου Μαρία Πετροπούλου.

Υπογραμμίζει, ωστόσο, ότι «οι κληρονόμοι οφείλουν να ασκούν το ηθικό δικαίωμα σύμφωνα με τη ρητά εκφρασμένη βούληση του δημιουργού, εάν υπάρχει. Αυτό σημαίνει ότι οι κληρονόμοι κατά την άσκηση ορισμένης εξουσίας δεσμεύονται από τις θέσεις και απόψεις που είχε ρητά διατυπώσει όσο ζούσε ο δημιουργός. Η άσκηση του ηθικού δικαιώματος του κληρονόμου, όπως όλα τα δικαιώματα, ασκείται μέσα στα όρια που θέτει η καλή πίστη και υπόκειται στον περιορισμό της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος».
Μπορεί, δηλαδή, ένας δημιουργός ή οι κληρονόμοι του να απαγορεύσουν μονομερώς τη δημόσια εκτέλεση ενός μουσικού έργου και τι συμβαίνει στην περίπτωση που ο συνδημιουργός έχει αντίθετη άποψη;

Μπορεί, αλλά υπό συγκεκριμένους όρους και σε ένα νομικό πλαίσιο στο οποίο δεν υπάρχει γενικός κανόνας σχετικά με το πότε η άσκηση δικαιώματος είναι θεμιτή ή καταχρηστική, γι’ αυτό και κάθε υπόθεση κρίνεται ανά περίπτωση, απαντά η Μαρία Πετροπούλου: «Οι συνδημιουργοί και οι κληρονόμοι τους είναι συνδικαιούχοι του ηθικού και του περιουσιακού δικαιώματος και οι σχέσεις τους διέπονται και ρυθμίζονται από την αρχή της καλής πίστης. Εάν δεν υπάρχει αντίθετη ρητή συμφωνία μεταξύ των δικαιούχων κι ένας συνδημιουργός αντιτίθεται στη δημόσια εκτέλεση του έργου του μπορεί να ζητήσει την απαγόρευση της χρήσης του. Ωστόσο, η συγκεκριμένη άσκηση της εξουσίας διέπεται από τον περιορισμό της μη καταχρηστικής άσκησης του δικαιώματος και συνεπώς, αν η αντίθεσή του δεν αποσκοπεί στην προστασία της ακεραιότητας, της πατρότητας ή της παρουσίασης του έργου ή αποτελεί αδικαιολόγητο μέσο παρεμπόδισης των λοιπών συνδημιουργών τίθεται ζήτημα καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος».

Το δικαίωμα του ερμηνευτή

Και οι ερμηνευτές; Εχουν νόμιμα δικαιώματα οι άνθρωποι που σφράγισαν ανεξίτηλα τα τραγούδια με τη φωνή τους; Οχι. «Σύμφωνα με τη νομοθεσία ο ερμηνευτής έχει ηθικό δικαίωμα, αλλά επί της δικής του ερμηνείας, όχι επί του ίδιου του έργου. Ο νόμος τού αναγνωρίζει την εξουσία να αξιώνει την αναγνώριση της πατρότητας της ερμηνείας του και να απαγορεύει κάθε παραμόρφωσή της.

Δεν αποκτά όμως κανένα δικαίωμα επί του τραγουδιού καθαυτού. Η επιλογή του από τους δημιουργούς, όσο ιστορική και ταυτισμένη με το έργο κι αν είναι μια ερμηνεία, δεν του κατοχυρώνει κάποιο δικαίωμά επί του μουσικού έργου», μας λέει η κυρία Πετροπούλου και συμπληρώνει: «Ωστόσο, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η απαγόρευση χρήσης του τραγουδιού στον πρώτο ερμηνευτή του τραγουδιού πρέπει να είναι ένα από τα στοιχεία τα οποία πρέπει να αξιολογηθούν για την καταχρηστικότητα ή μη του αιτήματος απαγόρευσης».

Η δυσκολία της διαχείρισης

Το να βρεθεί κάποιος στη θέση του διαχειριστή του έργου ενός δημιουργού-καλλιτέχνη μπορεί να τον καθιστά αυτόματα αποδέκτη των όποιων εσόδων προέρχονται από αυτό, είναι όμως ταυτόχρονα και μια «ηλεκτρική καρέκλα», μια ισορροπία πάνω σε ένα τεντωμένο σκοινί η οποία δύσκολα διατηρείται.

Τη βαρύτητα αυτού του ιερού καθήκοντος αλλά και τις μεγάλες προκλήσεις με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπος αυτός που το αναλαμβάνει περιγράφει στο «ΘΕΜΑ» η συγγραφέας, σύζυγος του Θάνου Μικρούτσικου και διαχειρίστρια του πλούσιου και σπουδαίου έργου του, Μαρία Παπαγιάννη: «Δεν μου αρέσουν οι ταμπέλες και μου φαίνονται πολύ βαριοί οι χαρακτηρισμοί “διαχειριστές” ή “κληρονόμοι”. Αλλά είναι πράγματι τεράστια ευθύνη η διαχείριση του έργου που αφήνει πίσω του ένας μεγάλος καλλιτέχνης. Θέλω πάρα πολύ να μην προδώσω τον Θάνο, συχνά αγχώνομαι, προσπαθώ να ενημερωθώ και πάντα στο τέλος εμπιστεύομαι όσα μου έμαθε και όσα συνεχίζω να μαθαίνω από τους δικούς του ανθρώπους».

Ποιο δρόμο έχει ακολουθήσει η ίδια σε αυτή τη δύσκολη αποστολή; «Οταν αρρώστησε, άρχισε να με βομβαρδίζει με συμβουλές, πληροφορίες, ξανακούσαμε όλα τα έργα του, μ’ ενθάρρυνε κι εγώ υποδυόμουν πως είμαι δυνατή και θα τα καταφέρουμε. Ο μόνος τρόπος που σκέφτηκα μετά και συζήτησα με τα παιδιά είναι να ακολουθήσουμε τον δικό του τρόπο, να ακούμε τους συνεργάτες που εμπιστευόταν. Κανείς από μας δεν έχει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να αντικαταστήσει τον Θάνο. Συνεχίζουμε όμως όπως μας έμαθε», εξομολογείται η ίδια.

Σε αυτό πάντως που δίνει ιδιαίτερα έμφαση είναι στη διατήρηση της στενής σχέσης που έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στο έργο του συνθέτη και τον κόσμο: «Η μουσική του έχει εμπνεύσει, έχει συγκινήσει, έχει ξεσηκώσει, έχει συντροφεύσει τον κόσμο σε προσωπικές στιγμές αλλά και σε πολιτικούς αγώνες. Θέλω να είναι πάντα εδώ, κοντά σε όσους τον αγάπησαν, σε αυτούς τους λίγους που με σταματάνε στον δρόμο και στους άλλους τους πολλούς που αγαπούν τη μουσική του, που τον τραγουδάνε όταν αγαπάνε, όταν πενθούν, όταν ταξιδεύουν...

Και η μουσική του Θάνου ταξιδεύει μαζί τους», καταθέτει η ίδια με συγκίνηση και προσθέτει με νόημα: «Δεν λέω πως δεν θα πρέπει να πληρώνονται δικαιώματα για τη χρήση της μουσικής του ή πως δεν υπάρχει ηθικό δικαίωμα έναντι της ενδεχόμενης κακοποίησης του έργου του. Επίσης απαιτώ να ενημερώνομαι για συνολικότερα αφιερώματα στο έργο του Θάνου. Αλλά όταν η “Ρόζα”, για παράδειγμα, παίζεται παντού, σε όλα τα ταβερνάκια, κι ενώνει παρέες, δεν νομίζω πως αυτό προσβάλλει το έργο του».

Για τον Θάνο Μικρούτσικο και κατ’ επέκταση και για τη Μαρία Παπαγιάννη, τα τραγούδια, ηθικά τουλάχιστον, ανήκουν εξίσου σε εκείνους που τα έγραψαν κι εκείνους που τα ερμήνευσαν.

«Δεν θα μπορούσα ποτέ να κάνω υποδείξεις ή να απαγορεύσω στους ανθρώπους που ο Θάνος τίμησε δίνοντάς τους πρώτες εκτελέσεις, στους ερμηνευτές που ξεχώριζε και αγαπούσε, να μην πούνε όσα τραγούδια του θέλουν στις συναυλίες τους. Κάποτε με είχε πάρει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου για να μου ζητήσει να δώσω την άδεια για κάποια τραγούδια για την ηχογράφηση ενός live. Μα οι “Μικρές νοθείες”, για παράδειγμα, ανήκουν στον Θάνο και στον Οδυσσέα και στον Βασίλη. Οπως και το “Ερωτικό” ανήκει στον Θάνο, στον Αλκαίο και τον Μητσιά».

Ιστορίες απαγορεύσεων

Η μεγαλύτερη εθνική σύρραξη στην ιστορία που ελληνικού τραγουδιού που αφορούσε τα πνευματικά δικαιώματα έγινε την άνοιξη του 1984, όταν μια ομάδα κορυφαίων συνθετών, με μπροστάρηδες τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Μάνο Χατζιδάκι τον Γιάννη Μαρκόπουλο και τον Σταύρο Ξαρχάκο, διαμαρτυρόμενων για ένα σχέδιο νόμου που καθιέρωνε την αμοιβή των τραγουδιστών -συγγενικά δικαιώματα- για την εκτέλεση των τραγουδιών τους σε ραδιοτηλεοπτικά μέσα, ήρθαν σε ρήξη τόσο με την εγχώρια κοινότητα των τραγουδιστών όσο και με το ήδη υπάρχον σωματείο τους, την Ενωση Μουσικοσυνθετών Στιχουργών Ελλάδος (ΕΜΣΕ).

Μέσω του νέου συνδικαλιστικού φορέα που δημιούργησαν, μάλιστα, την Ενωση Δημιουργών Ελληνικού Τραγουδιού (ΕΔΕΤ), απαγόρευσαν στον Γιώργο Νταλάρα και τη Χαρούλα Αλεξίου να ερμηνεύσουν τα τραγούδια τους στις επερχόμενες, έπειτα από χρόνια κοινές εμφανίσεις τους, στο λυόμενο Θέατρο Τέντα, που είχε στηθεί ειδικά γι’ αυτόν τον σκοπό στη λεωφόρο Συγγρού.

Η ένταση οδήγησε σε έναν σκοτεινό εμφύλιο πόλεμο, με τους μεν συνθέτες να απειλούν με δικαστικά μέτρα τους τραγουδιστές, τους δε τραγουδιστές και τους μουσικούς να ετοιμάζονται για αντίποινα. Η πρεμιέρα τελικά έγινε με έναν μήνα καθυστέρηση, ο Νταλάρας και η Αλεξίου δεν ερμήνευσαν τραγούδια των Χατζιδάκι - Θεοδωράκη, η απαγόρευση που χαρακτηρίστηκε αρχικά νόμιμη από το δικαστήριο άρθηκε, η ΕΔΕΤ διαλύθηκε - και πολύ σύντομα όλα έγιναν περασμένα ξεχασμένα.

Σε ό,τι αφορά ειδικά τον Μάνο Χατζιδάκι, η διαμάχη που έχει μείνει στην ιστορία είναι αυτή με την Αγνή Μπάλτσα στην οποία απαγόρευσε, το 1985, να συμπεριλάβει τραγούδια του στον διεθνή δίσκο με τίτλο «Songs my country taught me», που ετοίμαζε με τον Σταύρο Ξαρχάκο, ένα αφιέρωμα στην ελληνική μουσική που περιελάμβανε επίσης έργα των Θεοδωράκη, Ξαρχάκου και Τσιτσάνη.

«Θεωρώ τελείως ακατάλληλη την κυρία Μπάλτσα να πει τραγούδια μου σ’ αυτόν το δίσκο, για τον οποίο κανένας δεν ζήτησε την άδειά μου. Καταθέτω σήμερα αγωγή για ασφαλιστικά μέτρα κατά της Ντόιτσε Γκράμοφον, ζητώντας να αφαιρεθούν τα τραγούδια μου, διαφορετικά θ’ απαιτήσω αποζημίωση 40 εκατομμυρίων δραχμών», δήλωσε τότε ο Χατζιδάκις, εξαιρετικά ενοχλημένος από το γεγονός ότι κανείς δεν σκέφτηκε να τον ρωτήσει, συμπεριφορά την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε «ανήθικη».

Η Αγνή Μπάλτσα και ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν έριξαν λάδι στη φωτιά και απάντησαν «ουδέν σχόλιο», σεβόμενοι το καλλιτεχνικό μέγεθος του Χατζιδάκι. Αντέδρασε όμως πολύ έντονα ο θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης, στιχουργός και συνεργάτης του συνθέτη Αλέκος Σακελλάριος και ακολούθησε ένας αιχμηρός δημόσιος διάλογος μεταξύ τους μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Ελευθεροτυπία».

Τελικά, ο δίσκος κυκλοφόρησε την επόμενη χρονιά, ενώ λίγο μετά τον θάνατο του συνθέτη η διεθνώς καταξιωμένη Ελληνίδα υψίφωνος τραγούδησε Χατζιδάκι στο Ηρώδειο σηματοδοτώντας έτσι, και επίσημα, τη λήξη αυτής της κόντρας.

Υπήρξαν όμως και περιπτώσεις που οι μουσικές απαγορεύσεις είχαν κομματικό χρώμα. Το 2011 η Μυρσίνη Λοΐζου, κόρη και διαχειρίστρια των πνευματικών δικαιωμάτων του Μάνου Λοΐζου, ζήτησε από το ΠΑΣΟΚ, μέσω ανοιχτής επιστολής της προς τον τότε πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου, να μη χρησιμοποιεί στις εκδηλώσεις του το επί σειρά ετών στενά συνδεδεμένο με το κόμμα που ίδρυσε ο Ανδρέας Παπανδρέου τραγούδι «Καλημέρα Ηλιε». Δώδεκα χρόνια αργότερα, το 2023, η Μυρσίνη Λοΐζου θα ζητήσει ακριβώς το ίδιο, μέσω εξώδικου αυτή τη φορά, από τον νέο πρόεδρο του κόμματος Νίκο Ανδρουλάκη.

Την ίδια χρονιά, ο Σταμάτης Σπανουδάκης ενεπλάκη σε μια δημόσια σύγκρουση με το κόμμα Νίκη, το οποίο ανακοίνωσε ως επίσημο ύμνο του το έργο του «Ψυχή μου μη λυγίζεις» χωρίς να πάρει την άδειά του. Ο συνθέτης ζήτησε μάλιστα να σταματήσει άμεσα η χρήση του. «Λυπάμαι που πάλι βρίσκομαι μπλεγμένος σε πολιτικές και δημοσιογραφικές κουβέντες με αφορμή μία άδεια που έδωσα προ πολλού καιρού σε κάποια διαδικτυακή εκπομπή και χωρίς να ξέρω ότι οι συνομιλητές μου θα γινόντουσαν ή ήταν ήδη κόμμα.

Ουδέποτε συμφώνησα να γίνει το “Ψυχή μου μη λυγίζεις” ύμνος του κόμματος Νίκη. Ενα κομμάτι που απευθύνεται σε όλους τους Ελληνες, όλων των αποχρώσεων, πολιτικών και άλλων. Παρακαλώ λοιπόν να αποσυνδέσετε το κομμάτι μου και από το κόμμα σας αλλά και από κάθε παρουσία και εκδήλωσή σας. Εύχομαι τα καλύτερα για όλους μας», δήλωσε χαρακτηριστικά ο ίδιος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Λίγες ημέρες αργότερα, ωστόσο, ο Σταμάτης Σπανουδάκης απέσυρε τη συγκεκριμένη ανάρτηση χωρίς όμως να διευκρινίζει τους λόγους αυτής της απόφασής του, ούτε εάν τελικά θα επιτρέπει στο κόμμα να χρησιμοποιεί από δω και στο εξής το συγκεκριμένο έργο του. Αρκέστηκε στην εξής ασαφή δήλωση: «Τα έσβησα όλα για να ησυχάσει η ψυχή μου. Είναι, τελικά, το μόνο που είναι στο χέρι μου. Τα πολιτικά και άλλα παρακαλώ πείτε τα μεταξύ σας στις ιστοσελίδες σας. Συγχωρήστε με όλοι, και οι καταλαβαίνοντες και οι μη».