Μιχάλης Παπανικολάου: Ο γάμος του Καραγκιόζη με το σήμερα

Τον ξεβολεύω λίγο και του ζητώ να έρθει μέχρι το Αλσος Παγκρατίου για τη φωτογράφηση. Ο Μιχάλης Παπανικολάου, βέβαια, είναι ευγενικός -τώρα που το λέμε, πολύ χρήσιμο στις μέρες μας να έγραφε το έργο «Ο Καραγκιόζης και το σαβουάρ βιβρ»- οπότε δέχεται με χαρά. Μετά, ενθουσιάζεται κιόλας, όταν του εξηγώ ότι θα φωτογραφηθεί στο γήπεδο μπάσκετ του Αλσους, ακριβώς στο σημείο όπου μέχρι τα 80s βρισκόταν το θρυλικό θέατρο της «Ελεύθερης Σκηνής», όπου κάθε Κυριακή έπαιζε Καραγκιόζη ο -επίσης θρυλικός- Μάνθος Αθηναίος. Του λέω ότι στον ίδιο χώρο είχα δει παράσταση Καραγκιόζη και με τον Ευγένιο Σπαθάρη. Σχεδόν θέλει να κλάψει από τη συγκίνηση. Αλλάζω κουβέντα και ξεκινάω δουλειά, ούτως ειπείν, από το Marshall του μυαλού ξεχύνεται στη διαπασών το χασαποσέρβικο του Καραγκιόζη, οι σκιές παίρνουν χρώμα και ζωή κι η πρώτη ερώτηση αναμενόμενη:

GALA: Πώς ένας νέος άνθρωπος, στα 23 του, θέλει να ασχολείται με τον Καραγκιόζη;
ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ: Κατ’ αρχάς, ασχολούμαι από τότε που ήμουν τριών ετών, κλείνω εικοσαετία δηλαδή. Ηταν η πρώτη φορά που θα έβλεπα Καραγκιόζη όταν με πήγε η μητέρα μου στο Δημοτικό Θέατρο της Νέας Ελβετίας, στον Βύρωνα. Επαιζε την παράσταση «Ο Καραγκιόζης και ο γάμος του μπαρμπα-Γιώργου», από το Θέατρο Σκιών Αθανασίου. Με το που βγήκαν οι φιγούρες στον μπερντέ και άκουσα το χασαποσέρβικο, μαγεύτηκα. Στο τέλος, φεύγοντας, είδα ότι πουλούσαν τις φιγούρες, οπότε ζήτησα από τη μητέρα μου να μου αγοράσει τον μπαρμπα-Γιώργο.

G.: Πώς και δεν προτιμήσατε τον πρωταγωνιστή;
Μ.Π.: Είναι η πιο ψηλή φιγούρα του μπερντέ, οπότε και η πιο εμβληματική και σίγουρα, με τη φουστανέλα του, η πιο ελληνική. Αυτό ήταν! Από τότε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, το Θέατρο Σκιών έγινε το πάθος μου. Μεγαλώνοντας, μπορεί να υπήρχαν περίοδοι που δεν ασχολούμουν, αλλά πάντοτε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο ήμουν εκεί. Για παράδειγμα, κάποια χρόνια το μόνο που με ενδιέφερε ήταν να φτιάχνω φιγούρες. Εννοείται ότι οι πρώτες ήταν επιεικώς καλικατζούρες. Μετά, ήρθε η περίοδος που επικεντρώθηκα στη συγγραφή έργων για το Θέατρο Σκιών, κάτι με το οποίο ασχολούμαι μέχρι σήμερα. Πρόκειται για έργα που ξεφεύγουν από τα κλασικά που ξέρουμε.

G.: Αλήθεια, πόσα κλασικά έργα υπάρχουν;
Μ.Π.: Κανείς δεν μπορεί να πει με ακρίβεια. Ο μοναδικός φορέας που μπορεί να μας πει αριθμό είναι το Πανελλήνιο Σωματείο Θεάτρου Σκιών, το οποίο αυτή τη στιγμή αριθμεί περίπου 500 μέλη. Φέτος, κλείνει τα 100 χρόνια του και είναι από τα παλαιότερα καλλιτεχνικά σωματεία στην Ελλάδα.

G.: Υπάρχουν 500 καραγκιοζοπαίκτες;
Μ.Π.: Ερασιτέχνες μπορεί να υπάρχουν και περισσότεροι. Στους 500 του Σωματείου υπολογίζονται τόσο οι καραγκιοζοπαίκτες όσο και οι φίλοι του Καραγκιόζη. Οι καραγκιοζοπαίκτες είναι λιγότεροι, βέβαια, διότι αξιολογούνται από επιτροπή για να πάρουν το «χρίσμα». Αλλά θα δείτε μέλη 15 χρόνων, όπως και θα δείτε μέλη 90 χρόνων. Και βέβαια, για να γίνεις καραγκιοζοπαίκτης -και το λέω εγώ που δεν είμαι επαγγελματίας, το επάγγελμά μου είναι η φωτογραφία- είναι απολύτως απαραίτητο να μαθητεύσεις δίπλα σε κάποιον.





G.: Μιλάτε στον πρώτο πληθυντικό. Φαντάζομαι ότι δεν είναι πληθυντικός μεγαλοπρέπειας, αλλά δηλώνει ότι έχετε κάποια ομάδα πίσω σας.
Μ.Π.: Εννοείται! Δεν θα είχα καταφέρει τίποτα χωρίς τους ανθρώπους που με στηρίζουν, δηλαδή τη μητέρα μου, η οποία είναι από τις λίγες γυναίκες βοηθούς καραγκιοζοπαίκτη, τον παππού μου, τον μπαμπά μου, τον μικρό αδελφό μου -ο οποίος είναι και ο νονός της ονομασίας «Σπίτι Σκιών»- και τη θεία μου. Οπότε, χρησιμοποιώ τον πρώτο πληθυντικό, επειδή ακριβώς δεν έχω κάποιον προσωπικό θίασο. Είναι ένα σπίτι που τους χωράει όλους. Οποιος θέλει, μπορεί να είναι μέρος του «Σπιτιού Σκιών».

G.: Για να καταλάβω, παίζετε για την τρέλα σας και όχι για χρήματα;
Μ.Π.: Ακριβώς έτσι είναι. Γι’ αυτό και οι περισσότερες παραστάσεις που έχουμε κάνει συνδυάζονται με τον εθελοντισμό. Για παράδειγμα, είχαμε κάνει μια παράσταση για τους άστεγους της «Σχεδίας» και θυμάμαι είχε γεμίσει η οδός Νικίου με κουρελούδες όπου κάθονταν οι θεατές. Είχαν έρθει και φίλοι μου, συμμαθητές μου από το σχολείο, συγκλονιστική εμπειρία. Ή, τότε που παρουσιάσαμε τον «Καραγκιόζη στη Μικρασία», στο θέατρο Κόρονετ, καλεσμένοι ενός Προσφυγικού Συλλόγου της Καισαριανής. Είδαν Καραγκιόζη 600 άτομα!

G.: Η πιο συναισθηματικά φορτισμένη παράσταση που έχετε δώσει;
Μ.Π.: Ηταν στο χωριό από το οποίο κατάγομαι, το Ελευθέριο Θεσπρωτίας, που έχει 300 κατοίκους. Γενικώς, οι παραστάσεις στην απομακρυσμένη περιφέρεια προσφέρουν ιδιαίτερες συγκινήσεις, αφού η πιθανότητα των κατοίκων να παρακολουθήσουν ένα θέαμα είναι σχεδόν μηδαμινή. Στο Ελευθέριο, για παράδειγμα, δεν είχαν διασκεδάσει ποτέ με κάτι άλλο εκτός από το πανηγύρι. Με κάλεσαν, λοιπόν, οι δύο σύλλογοι του χωριού και μου ζήτησαν να κάνω μια παράσταση Καραγκιόζη. Με ρώτησαν τι θέλω από χρήματα. Τους απάντησα ότι δεν θέλω τίποτα παρά μόνο τα εξής δύο πράγματα: να βάλουμε τον μπερντέ πάνω σε μια καρότσα, όπως γινόταν παλιά, να γυρίσουμε όλο το χωριό και να διαλαλήσουμε σε όλους ότι έχουμε παράσταση. Το δεύτερο που ζήτησα ήταν να παιχτεί στο κτίριο που είχε χτίσει ο προπάππος μου και ήταν κλειστό για χρόνια: το σχολείο του χωριού. Ολα όσα έζησα και αισθάνθηκα εκείνο το βράδυ είναι απερίγραπτα. Μαζεύτηκαν 250 άνθρωποι, γιαγιάδες, παππούδες, γονείς με παιδιά, άνθρωποι που δεν ήξεραν τι είναι ο Καραγκιόζης, έβγαιναν γοητευμένοι, γελούσαν, ήταν χαρούμενοι. Κι όλα αυτά επειδή ο Καραγκιόζης μιλάει πολύ βαθιά μέσα μας, μιλάει στο συναίσθημα.

G.: Ποιο είναι το δικό σας αγαπημένο έργο από τα κλασικά που λέγαμε πριν;
Μ.Π.: Θα πω «Ο Καραγκιόζης φούρναρης», που βασίζεται στην ωραία παραδοσιακή ιστορία του Νασρεντίν Χότζα, η οποία ελληνοποιήθηκε, ανεβάζοντας σε μια καρότσα τον φούρνο και γύριζε από δω κι από κει. Μια απλή στη δομή της ιστορία, που όμως κάνει ακόμα όλους να γελούν με τις αθάνατες ατάκες της.





G.: Αφού μιλήσαμε για φιγούρες, πώς φτιάχνονται, αλήθεια;
Μ.Π.: Οι πιο διαδεδομένες πλέον είναι οι πλαστικές. Υπάρχουν εκείνες από ζελατίνα που ήρθαν από την Αμερική, όμως οι επαγγελματίες καραγκιοζοπαίκτες προτιμούν φυσικά τις χειροποίητες. Οι πιο ακριβές, πέρα από τις σκαλιστές, είναι οι δερμάτινες απ’ όσο γνωρίζω. Γίνονταν από δέρμα καμήλας και μετέπειτα από δέρμα αγελάδας. Τις σκαλιστές τις δημιουργεί κυρίως το Εργαστήριο Σκιών Κούζαρος της μεγάλης οικογένειας καραγκιοζοπαικτών και, μάλιστα, είχα την τύχη, κατά την περίοδο της καραντίνας, να παρακολουθήσω σεμινάριο σχετικά με το σκάλισμα της φιγούρας από τον Τάσο Κούζη-Κούζαρο.

G.: Εσείς συνεχίζετε να φτιάχνετε φιγούρες;
Μ.Π.: Ναι, προσπαθώ να εξελιχθώ στις σκαλιστές, αλλά επειδή τα έργα μου έχουν σύγχρονους χαρακτήρες που είναι δύσκολο να αποδοθούν τα χαρακτηριστικά τους στο σκάλισμα, συνεργάζομαι με τον αδελφικό μου φίλο, πλέον, τον Μιχαήλ Δελημιχαήλ, ο οποίος κάνει εξαιρετικές ζωγραφιστές φιγούρες που θαρρείς πως θα μιλήσουν. Τον ευχαριστώ γιατί συνεχώς του ζητάω τα πλέον παράδοξα πράγματα: του έχω ζητήσει από Νάνα Μούσχουρη και Εντίθ Πιαφ μέχρι Μίκη Θεοδωράκη και Μάνο Χατζιδάκι.

G.: Τι πιστεύετε ότι κουβαλάμε στο υποσυνείδητό μας από τον Καραγκιόζη;
Μ.Π.: Τα πάντα. Την εικόνα του μπερντέ με την παράγκα και το σεράι, τις φιγούρες, τον ρυθμό του χασαποσέρβικου και, βέβαια, τον Καραγκιόζη να λέει αθάνατες ατάκες, με τη φωνή του Σπαθάρη που είναι ηχογραφημένη βαθιά μέσα μας.

G: Για το τέλος, τι θα θέλατε να ευχηθείτε για το «Σπίτι Σκιών»;
Μ.Π.: Να πηγαίνω καλά ως επαγγελματίας φωτογράφος για να μπορώ να ασχολούμαι πάντα με το πάθος μου για τον Καραγκιόζη ◆


grooming: Ελευθερία Σαββοπούλου. Βοηθός Styling: Ελένη Εξάρχου. Βοηθός φωτογράφου: Αλεξ Αλεξανδρής. ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΔΕΛΗΜΙΧΑΗΛ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΦΙΓΟΥΡΩΝ ΤΟΥ