Ευγενία Μανωλίδου

Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν βρίσκεται τόσο στο αν η διατύπωση είναι προκλητική ή άστοχη, όσο στο τι αποκαλύπτει για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και υπερασπιζόμαστε την ελληνική ταυτότητα σήμερα. Διότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι σύγχρονοι Έλληνες είναι «βιολογικοί απόγονοι» αρχαίων φιλοσόφων, αλλά γιατί η ίδια η επίκληση αυτής της καταγωγής εξακολουθεί να λειτουργεί ως ισχυρός συνεκτικός μηχανισμός.

Από ιστορική και επιστημονική σκοπιά, η άμεση γενεαλογική συνέχεια από τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη προς οποιονδήποτε σύγχρονο πληθυσμό δεν μπορεί ούτε να αποδειχθεί ούτε να αποτελέσει κριτήριο ταυτότητας. Τα σύγχρονα έθνη δεν συγκροτούνται με όρους γενετικής καθαρότητας. Αυτό ισχύει για όλους τους λαούς της Ευρώπης και πέραν αυτής. Εκεί όπου η συζήτηση αποκτά ουσία είναι στο επίπεδο της πολιτισμικής, γλωσσικής και ιστορικής συνέχειας, η οποία αποτελεί αντικείμενο τεκμηριωμένης επιστημονικής μελέτης εδώ και δύο αιώνες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα συλλογικής ενότητας γύρω από την πολιτισμική συνέχεια αποτελεί το ζήτημα των Γλυπτών του Παρθενώνος. Η διεκδίκηση της επιστροφής τους δεν περιορίζεται σε ιδεολογικούς ή πολιτικούς χώρους, αλλά διαπερνά το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας. Τα Γλυπτά του Παρθενώνος αντιμετωπίζονται αφενός μεν ως έργα τέχνης παγκόσμιας αξίας, αφετέρου δε ως αναπόσπαστα στοιχεία ενός μνημείου που εξακολουθεί να λειτουργεί ως σύμβολο ιστορικής συνέχειας. Η ένταση με την οποία οι Έλληνες αντιδρούν στην απουσία τους ερμηνεύεται ως έκφραση πολιτισμικής αυτοσυνείδησης.

Ανάλογη ήταν και η αντίδραση του ελληνικού πνευματικού κόσμου τον 19ο αιώνα απέναντι στη θεωρία του Ιακώβου Φαλμεράυερ, σύμφωνα με την οποία οι Νεοέλληνες δεν είχαν φυλετική συνέχεια με τους αρχαίους Έλληνες λόγω σλαβικών εγκαταστάσεων στον ελλαδικό χώρο. Η θεωρία αυτή, αν και έθεσε γόνιμα ερωτήματα για τις πληθυσμιακές μετακινήσεις, αντιμετωπίστηκε ως επιστημονικά μονομερής, επειδή ταύτιζε την ιστορική συνέχεια αποκλειστικά με τη φυλή. Η απάντηση δεν δόθηκε με συναισθηματικές εξάρσεις, αλλά με συστηματική επιστημονική εργασία. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος θεμελίωσε την έννοια της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού από την αρχαιότητα έως τη νεότερη εποχή, ενσωματώνοντας το Βυζάντιο και τη μεταβυζαντινή περίοδο στο εθνικό αφήγημα. Παράλληλα, ο Νικόλαος Πολίτης και οι συνεχιστές του κατέγραψαν ήθη, έθιμα, λαϊκές δοξασίες και γλωσσικές πρακτικές, αποδεικνύοντας ότι πολλά από αυτά δεν αποτελούν επινοήσεις του νεοτέρου κράτους, αλλά μετασχηματισμένες επιβιώσεις αρχαίων μορφών μέσα στον χρόνο. Η επιτόπια έρευνα, συχνά σε απομονωμένες περιοχές τεκμηρίωσε την πολιτισμική διάρκεια.

Αυτό το ιστορικό παράδειγμα φωτίζει και τη σημερινή συγκυρία. Το γεγονός ότι δηλώσεις όπως εκείνη που ακούσαμε πρόσφατα προκαλούν τόσο έντονη αντίδραση δείχνει πως η ελληνική ταυτότητα παραμένει βαθιά συνδεδεμένη με την αίσθηση της συνέχειας. Δεν πρόκειται για αφελή υπερηφάνεια ούτε για αξίωση ανωτερότητας, αλλά για την ανάγκη αναγνώρισης μιας μακράς πολιτισμικής διαδρομής, η οποία έχει αφήσει απτά ίχνη στη γλώσσα, στους θεσμούς, στις τελετουργίες, στις νοοτροπίες και στην αυτοαντίληψη της κοινωνίας.

Είναι ενδεικτικό ότι αυτή η αίσθηση δεν εκδηλώνεται καθημερινά, αλλά αναδύεται κυρίως όταν αμφισβητείται. Τότε γίνεται σαφές ότι, πέρα από τις εσωτερικές διαφωνίες και τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, υπάρχει ένα κοινό υπόστρωμα ιστορικής μνήμης που λειτουργεί ενοποιητικά. Η ελληνική περίπτωση δείχνει ότι το ιστορικό ερώτημα της συνέχειας του πολιτισμού απαντάται με πολλαπλές πηγές και μεθόδους.

Σε έναν κόσμο όπου οι ταυτότητες συχνά εργαλειοποιούνται, η πρόκληση δεν είναι να αποδείξουμε «ποιοι είμαστε» με όρους καταγωγής, αλλά να κατανοήσουμε γιατί η ιστορική μνήμη εξακολουθεί να μας αφορά. Η ελληνική περίπτωση δείχνει ότι η συνέχεια του Ελληνισμού εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο επιστημονικής έρευνας και συλλογικής αυτογνωσίας. Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό παραμένει τόσο ζωντανή.