Γιατί τα σχολεία της Νορβηγίας επιστρέφουν στο χαρτί και το μολύβι

Ενας μαθητής, ένα tablet, ένας διαδραστικός πίνακας, ψηφιακά βιβλία, εφαρμογές και μια τάξη χωρίς χαρτί - αυτή ήταν για χρόνια η σχεδόν αυτονόητη εικόνα για το σχολείο του μέλλοντος. Η ψηφιοποίηση θεωρήθηκε το φυσικό επόμενο βήμα της εκπαίδευσης.

Σήμερα, όμως, η εικόνα αλλάζει. Oχι επειδή η τεχνολογία εγκαταλείπεται, αλλά επειδή τα εκπαιδευτικά συστήματα επανεξετάζουν πότε η οθόνη βοηθά πραγματικά τη μάθηση και πότε γίνεται περισπασμός.

Η UNESCO καταγράφει μια θεαματική μεταβολή: από το 24% των χωρών με εθνικούς περιορισμούς στα κινητά στα σχολεία το 2023, φτάσαμε σε 114 εκπαιδευτικά συστήματα, δηλαδή στο 58% των χωρών παγκοσμίως, τον Μάρτιο του 2026. Δεν πρόκειται για επιστροφή στο σχολείο πριν από το Διαδίκτυο. Η νέα λογική είναι διαφορετική: έντυπο βιβλίο, ανάγνωση και γραφή ως βάση. Ψηφιακά εργαλεία εκεί όπου προσφέρουν συγκεκριμένα μαθησιακά αποτελέσματα.

Ξαναβάζουν το βιβλίο στο επίκεντρο

Η Σουηδία υπήρξε από τους πρωταγωνιστές της ψηφιακής εκπαίδευσης. Η μεγάλη διείσδυση των tablets και των ψηφιακών εργαλείων, όμως, συνοδεύτηκε από προβληματισμό για την ανάγνωση, τη συγκέντρωση και τη μαθησιακή αποτελεσματικότητα.

Στην PIRLS 2021, η επίδοση των Σουηδών μαθητών στην αναγνωστική κατανόηση διαμορφώθηκε στις 544 μονάδες, έναντι 555 το 2016. Η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται πάνω από τον διεθνή μέσο όρο και δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι η συγκεκριμένη πτώση προκλήθηκε μόνο από τα tablets - η πανδημία, οι κοινωνικές ανισότητες και άλλοι παράγοντες επηρεάζουν τα αποτελέσματα.

Επιπλέον, τα στοιχεία του PISA 2022 αναδεικνύουν το πρόβλημα της απόσπασης προσοχής: το 36,9% των Σουηδών μαθητών δήλωσε ότι οι μαθητές αποσπώνται από τη χρήση ψηφιακών πόρων στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα Μαθηματικών, έναντι 30,5% στον ΟΟΣΑ. Οαν οι μαθητές ανέφεραν συχνή απόσπαση από ψηφιακές συσκευές που χρησιμοποιούσαν συμμαθητές τους, η επίδοση στα Μαθηματικά ήταν κατά μέσο όρο 16 μονάδες χαμηλότερη.

Παρόμοιος προβληματισμός αναπτύσσεται και στη Νορβηγία. Τα αποτελέσματα του PISA 2022 έδειξαν σημαντική πτώση σε σχέση με το 2018: 33 μονάδες στα Μαθηματικά, 23 στην ανάγνωση και 12 στις Φυσικές Επιστήμες. Το ποσοστό των μαθητών με χαμηλές επιδόσεις αυξήθηκε στην ανάγνωση από 19% σε 27% και στα Μαθηματικά από 19% σε 31%. Αν και θα ήταν επιστημονικά λανθασμένο να ειπωθεί ότι «οι οθόνες προκάλεσαν την πτώση», καθώς δεν προκύπτει κάτι τέτοιο ευθέως από τα δεδομένα, η χώρα επανεξετάζει τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι ψηφιακές συσκευές και ενισχύει τη θέση των φυσικών βιβλίων και των βασικών δεξιοτήτων. Με πρωτοβουλία του πρωθυπουργού Γιόνας Γκαρ Στέρε, από το φθινόπωρο του 2026, η Νορβηγία περιορίζει δραστικά τη χρήση παραγωγικής AI στο Δημοτικό. Οι μαθητές 6-13 ετών δεν θα πρέπει, κατά κανόνα, να χρησιμοποιούν εργαλεία generative AI, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες προβλέπεται σταδιακή και εποπτευόμενη χρήση.

Παράλληλα, η Δανία περιορίζει τη χρήση οθονών στη διδασκαλία και προχωρεί σε σχολεία χωρίς κινητά. Η Φινλανδία επιτρέπει τη χρήση προσωπικών συσκευών στα μαθήματα μόνο για συγκεκριμένο εκπαιδευτικό ή ιατρικό σκοπό. Η Ολλανδία έχει περιορίσει κινητά, tablets και έξυπνα ρολόγια στις τάξεις, ενώ η Γαλλία, η Ιταλία, η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία εφαρμόζουν αντίστοιχες πολιτικές.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν διαβάζουμε από χαρτί;

Η κατανόηση κειμένου ήταν κατά μέσο όρο καλύτερη στην έντυπη μορφή από την ψηφιακή, σύμφωνα με το αποτέλεσμα μιας μεγάλης μετα-ανάλυσης (των Ντελγάδο, Βάργκας, Ακερμαν και Σαλμερόν), που περιέλαβε 54 μελέτες και 171.055 συμμετέχοντες. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν μπορεί να μάθει από οθόνη, αλλά ότι όταν ο στόχος είναι η βαθιά κατανόηση ενός απαιτητικού κειμένου, το έντυπο υπερτερεί. Ο λόγος; Εχει σταθερή χωρική διάταξη, δεν αλλάζει μορφή, δεν εμφανίζει ειδοποιήσεις, δεν έχει links που σε απομακρύνουν, δεν προσφέρει παράλληλα ερεθίσματα και επιτρέπει στον μαθητή να «χαρτογραφήσει» νοητικά πού βρίσκεται το κείμενο. Η οθόνη, αντίθετα, μπορεί να ενθαρρύνει μια πιο γρήγορη και επιφανειακή πλοήγηση. Κι αυτό γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό όσο αυξάνεται η πολυπλοκότητα του κειμένου.

Στις μικρότερες ηλικίες η εικόνα είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Μετα-ανάλυση των Φούρνες, Κουτσίρκοβα και Μπας, με 1.812 παιδιά ηλικίας 1 έως 8 ετών, έδειξε ότι όταν ένα ψηφιακό και ένα έντυπο βιβλίο είχαν το ίδιο περιεχόμενο, η κατανόηση της ιστορίας ήταν καλύτερη στην έντυπη μορφή.

Το μολύβι έχει, επίσης, το πλεονέκτημα ότι είναι... αργό. Ενα πολύ γνωστό πείραμα των Παμ Μέλερ και Ντάνιελ Οπενχάιμερ συνέκρινε τη λήψη σημειώσεων με laptop και με το χέρι. Οι φοιτητές που έγραφαν με το χέρι είχαν καλύτερη επίδοση σε ερωτήσεις που απαιτούσαν εννοιολογική κατανόηση. Σύμφωνα με τους ερευνητές, ο χρήστης του πληκτρολογίου μπορεί να καταγράφει σχεδόν μηχανικά όσα ακούει. Αντίθετα, η βραδύτερη γραφή με το χέρι τον αναγκάζει να επιλέξει, να συμπυκνώσει και να επεξεργαστεί την πληροφορία.

«Ανήκω στη γενιά του αναγνωστικού που έζησε τη βίαιη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή, με κορύφωση την εποχή της πανδημίας όπου κληθήκαμε να προσαρμοστούμε στην αποκλειστική εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Οσο και αν επιδείξαμε ευελιξία, παραμένω βαθιά κριτική απέναντι στην πλήρη παράδοση στην οθόνη. Νοσταλγώ την παραδοσιακή ανάγνωση του έντυπου βιβλίου γιατί εκτιμώ ότι κρατά το παιδί και στη συνέχεια τον ενήλικα αναγνώστη σε μια σχέση αφής και φυσικής εγγύτητας με το κείμενο. Τα πάντα στην οθόνη οδηγούν σε αυτόματη μετάδοση, αλλά στερούν το άγγιγμα, ακόμη και τη μυρωδιά ενός βιβλίου. Οι πέντε αισθήσεις συρρικνώνονται, μοιάζει όλα να αφορούν την όραση», θα πει στο «ΘΕΜΑ» η Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας, κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, αντιπρόεδρος Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Παιδικού Βιβλίου του υπουργείου Πολιτισμού.

Δεν είναι όμως καλύτερο σε όλα το χαρτί

Ενα tablet μπορεί να είναι ψηφιακή βιβλιοθήκη, εργαστήριο Φυσικής, προσομοιωτής, χάρτης, εργαλείο προγραμματισμού, μέσο εξατομικευμένης μάθησης ή υποστηρικτική τεχνολογία για μαθητές με αναπηρία. Ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι οι μαθητές που χρησιμοποιούν ψηφιακές συσκευές για μαθησιακές δραστηριότητες έως περίπου μία ώρα την ημέρα είχαν κατά μέσο όρο υψηλότερη επίδοση στα Μαθηματικά απ’ όσους δεν τις χρησιμοποιούσαν καθόλου. Η τεχνολογία είναι επομένως πολύτιμη όταν κάνει κάτι που το βιβλίο δεν μπορεί να κάνει: μια προσομοίωση, μια οπτικοποίηση, μια άμεση ανατροφοδότηση, πρόσβαση σε πηγές ή μια υποστηρικτική λειτουργία.

Σύμφωνα με τις επιστημονικές έρευνες, για σύντομα κείμενα, γρήγορη αναζήτηση, πολυμεσικές επεξηγήσεις, προσομοιώσεις, άμεση ανατροφοδότηση και μαθητές που χρειάζονται υποστηρικτικές τεχνολογίες, το ψηφιακό Μέσο μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο.

Οταν, όμως, ο σκοπός είναι η παρατεταμένη συγκέντρωση, η μελέτη ενός μεγάλου κειμένου, η εξαγωγή συμπερασμάτων και η βαθιά κατανόηση, το έντυπο παραμένει η ασφαλέστερη επιλογή.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι «χαρτί ή οθόνη;», αλλά ποιο μέσο υπηρετεί καλύτερα τον συγκεκριμένο μαθησιακό στόχο.

Και στην Ελλάδα;

Τα στοιχεία του PISA 2022 δείχνουν ότι 39% των Ελλήνων 15χρονων χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία για μαθησιακούς σκοπούς τουλάχιστον μία ώρα την ημέρα στο σχολείο, έναντι 55% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Το αντίστοιχο ποσοστό εκτός σχολείου, σε μια τυπική ημέρα Σαββατοκύριακου, είναι 50%, όσο και ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ. Ταυτόχρονα, όμως, η Ελλάδα εμφανίζει υψηλά ποσοστά απόσπασης: 38% των μαθητών δηλώνουν ότι αποσπώνται από τη χρήση ψηφιακών συσκευών στα μαθήματα Μαθηματικών, έναντι 30% στον ΟΟΣΑ, ενώ 33% αποσπώνται από άλλους μαθητές που χρησιμοποιούν ψηφιακές συσκευές, έναντι 25% στον ΟΟΣΑ. Τα στοιχεία αυτά κάνουν ιδιαίτερα επίκαιρη τη συζήτηση στην Ελλάδα. Και ο ίδιος ο ΟΟΣΑ, στην αξιολόγηση της ψηφιακής εκπαίδευσης στην Ελλάδα το 2026, επισημαίνει ότι η απλή ψηφιοποίηση δεν αρκεί: χρειάζονται παιδαγωγικά ουσιαστική χρήση της τεχνολογίας, επιμόρφωση εκπαιδευτικών, αξιολόγηση των ψηφιακών εργαλείων και σύνδεσή τους με πραγματικά μαθησιακά αποτελέσματα.

Η Ελλάδα δεν ακολουθεί τη σκανδιναβική στροφή προς την απο-ψηφιοποίηση. Οδεύει προς ένα υβριδικό εκπαιδευτικό μοντέλο, όπου το έντυπο βιβλίο συνυπάρχει με το ψηφιακό περιεχόμενο, τις διαδραστικές εφαρμογές και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η ελληνική εκπαιδευτική πολιτική σήμερα κινείται σε δύο παράλληλους άξονες: από τη μια, ο εμπλουτισμός με ψηφιακή τεχνολογία και ο ψηφιακός μετασχηματισμός του σχολείου, από την άλλη, η διατήρηση των έντυπων σχολικών βιβλίων, η χειρόγραφη εργασία, η φιλαναγνωσία, οι σχολικές βιβλιοθήκες, τα εργαστήρια δεξιοτήτων.

Το ελληνικό σχολείο επεκτείνει το Ψηφιακό Σχολείο και το Ψηφιακό Φροντιστήριο, διαδραστικούς πίνακες και εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης - σήμερα, 36.264 διαδραστικά συστήματα λειτουργούν σε 6.899 σχολεία, ενώ έχουν διανεμηθεί 117.121 σετ ρομποτικής και STEM σε 11.146 σχολεία. Το «Πολλαπλό Βιβλίο» περνά πλέον στη φάση εφαρμογής. Το 2026 έχουν εγκριθεί εκατοντάδες διδακτικά πακέτα και οι σχολικές μονάδες κλήθηκαν να επιλέξουν τα βιβλία που θα χρησιμοποιηθούν από το σχολικό έτος 2027-2028. Τα εγκεκριμένα βιβλία υπάρχουν παράλληλα στην ψηφιακή βιβλιοθήκη «Μελίσπη», μαζί με ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα και υποστηρικτικό υλικό.

Μαθησιακό αποτέλεσμα

Η φιλοσοφία, πάντως, συνοψίζεται στο ότι η τεχνολογία δεν πρέπει να μετριέται σε αριθμό tablets ανά μαθητή, αλλά σε μαθησιακό αποτέλεσμα. Αν ένα tablet βοηθά ένα παιδί να καταλάβει καλύτερα ένα πείραμα Φυσικής, έχει λόγο να βρίσκεται πάνω στο θρανίο.

Οπως δήλωσε στο «ΘΕΜΑ» η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη, «η ψηφιακή μετάβαση δεν είναι υπόθεση μηχανών, ούτε το σχολείο του μέλλοντος είναι εκείνο με τις περισσότερες οθόνες, αλλά εκείνο που γνωρίζει πότε, γιατί και με ποιον παιδαγωγικό στόχο τις χρησιμοποιεί. Η χειρόγραφη γραφή, η ανάγνωση του έντυπου βιβλίου και η συστηματική καλλιέργεια του λόγου δεν αποτελούν κατάλοιπα ενός σχολείου που μένει πίσω. Είναι θεμελιώδη εργαλεία μάθησης, συγκέντρωσης, μνήμης, δημιουργικότητας και κριτικής σκέψης».

Ο αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), Κωνσταντίνος Λολίτσας μιλώντας στο «ΘΕΜΑ», σημείωσε τα εξής: «Τα νέα Προγράμματα Σπουδών και τα αναθεωρημένα προγράμματα για τις ξένες γλώσσες αναβαθμίζουν τη γλωσσική εκπαίδευση, ενώ τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων καλλιεργούν κριτική σκέψη, συνεργασία και δημιουργικότητα. Στόχος μας είναι κάθε παιδί να αποκτά γνώσεις, δεξιότητες, αξίες και αυτοπεποίθηση για να δημιουργεί, να συμμετέχει και να προοδεύει».

Το σχολείο του μέλλοντος μπορεί να έχει και τα δύο - ένα παιδί μπορεί να διαβάζει ένα λογοτεχνικό βιβλίο σε χαρτί, να κρατά σημειώσεις με μολύβι, να κάνει ένα πείραμα με φυσικά υλικά και στη συνέχεια να χρησιμοποιεί ένα tablet για να προσομοιώσει κάτι που δεν μπορεί να δει στην πραγματική τάξη. Μπορεί να γράφει μια έκθεση με το χέρι και στη συνέχεια να χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να ελέγξει τη δομή της. Μπορεί να έχει βιβλιοθήκη στην τάξη και ταυτόχρονα πρόσβαση σε εκατομμύρια ψηφιακές πηγές. Το ένα δεν αναιρεί το άλλο. Ισως τελικά το σχολείο του μέλλοντος να μην είναι ούτε ψηφιακό, ούτε αναλογικό, αλλά ένα σχολείο, που ξέρει πότε χρειάζεται το καθένα.

Φωτογραφία: SHUTTERSTOCK