Πώς άλλαξε η ελληνική οικογένεια: Η εποχή μας δημιούργησε μοντέλα που δεν υπήρχαν πριν

Σε ένα περιβάλλον όπου κάθε πτυχή του, από οικονομική και κοινωνική μέχρι γεωπολιτική, μοιάζει όλο και πιο αγχώδης και αβέβαιη, λίγα είναι τα στοιχεία της ζωής που εμπνέουν ασφάλεια, ηρεμία και εμπιστοσύνη.

Το κορυφαίο από αυτά είναι η οικογένεια. Η θέρμη με την οποία σε μια δύσκολη στιγμή σκεφτόμαστε τα πιο αγαπημένα μας πρόσωπα είναι αυτό το αόρατο αλλά απολύτως υπαρκτό νήμα που μας συνδέει. Και μπορεί η παραδοσιακή ελληνική οικογένεια να είχε πιο σαφή όρια, δύο γονείς, παιδιά, γιαγιάδες και παππούδες, σήμερα όμως έχουν γίνει πιο ελαστικά ώστε να χωρέσει μέσα σε αυτή τη συναισθηματικά φορτισμένη λέξη ένα πιο σύγχρονο περιεχόμενο.

Το πρότυπο του λεγόμενου «πυρηνικού μοντέλου» δεν είναι το μοναδικό,, ενώ ο θεσμός της οικογένειας έχει αποδείξει ότι δεν είναι στατικός· - και γι’ αυτό παραμένει τόσο επίκαιρος.

Ανασυγκροτημένη: Δύο σπίτια και ένα παιδικό σακίδιο

Η ανασυγκροτημένη οικογένεια γεννιέται μετά από ένα τέλος (έναν χωρισμό, ένα διαζύγιο) και εξελίσσεται σε μια νέα αρχή που βασίζεται στη συνεννόηση. Οταν οι αλλαγές δεν συνοδεύονται από σύγκρουση, αλλά από προβλεψιμότητα, το παιδί μπορεί να νιώσει ασφαλές ακόμη και μέσα σε μια σύνθετη οικογενειακή δομή.

Στις μέρες μας, πολλές ανασυγκροτημένες οικογένειες είναι πολύ πιο σύνθετες: οι δύο γονείς που χώρισαν δημιουργούν νέες οικογένειες στις οποίες υπάρχουν κι άλλα παιδιά. Τα ετεροθαλή αδέλφια μπορούν να αποτελέσουν τον πιο ισχυρό δεσμό σε τέτοιου είδους οικογένειες - και πάντως αποτελούν τον πραγματικό πυρήνα τους.

«Το παιδί αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα εξατομικευμένο υποκείμενο και δίνεται μεγάλη έμφαση στην παιδική προσωπικότητα, μια θεώρηση που οδήγησε και στο γνωστό παιδοκεντρικό μοντέλο διαπαιδαγώγησης», επισημαίνει η Βασιλική Παππά, PhD συμβουλευτική ψυχολόγος, συγγραφέας και επιστημονική υπεύθυνη των Σχολών Γονέων.

Πρακτικά, αυτή η μορφή οικογένειας για να λειτουργήσει απαιτεί διαρκή επικοινωνία και αλληλοσεβασμό, ενώ στηρίζεται στην ικανότητα των ανθρώπων να φροντίζουν ο ένας τον άλλον ακόμη και όταν η μορφή της σχέσης τους αλλάζει. «Σήμερα, η επιδίωξη είναι η αναζήτηση πιο ουσιαστικών, αυθεντικών και ειλικρινών σχέσεων», σημειώνει η ίδια.

Μονογονεϊκή: Οταν όλη την ευθύνη έχει μόνο ένα άτομο

Το πρωινό ξεκινά νωρίς. Ενα ξυπνητήρι, δύο τσάντες, ένα παιδί που βιάζεται, ένας ενήλικας που πρέπει να θυμηθεί τα πάντα: το τάπερ, το χαρτί για το σχολείο, το meeting στη δουλειά, το ραντεβού με την παιδίατρο. Στη μονογονεϊκή οικογένεια η καθημερινότητα είναι σε μεγάλο ποσοστό δυσκολότερη και σίγουρα πιο συμπυκνωμένη.

Ολες οι ευθύνες, όλες οι αποφάσεις, όλα όσα κάνουν μια οικογένεια να λειτουργεί, περνούν από έναν άνθρωπο. Κι όμως, αυτή η μορφή οικογένειας στην πλειονότητα των περιπτώσεων είναι συνειδητή επιλογή: συνήθως αφορά γυναίκες που αποφάσισαν να κρατήσουν το παιδί μόνες τους. Σε άλλες περιπτώσεις είναι επιβεβλημένη συνθήκη: όταν ο ένας από τους δύο γονείς έχασε τον σύντροφό του ή ένας γονιός αποφάσισε να εγκαταλείψει την οικογένειά του.

«Οπως οι περισσότεροι άνθρωποι, είχα φανταστεί τη ζωή μου αλλιώς - με έναν σύντροφο δίπλα μου. Δεν ήταν επιλογή μου να μεγαλώσω σχεδόν μόνη μου τα παιδιά, όμως όταν η ζωή φέρνει αλλαγές, κάνεις το καλύτερο που μπορείς με ό,τι έχεις», μας είπε η Λίνα Ιωαννίδου (45 ετών, καθηγήτρια χορού), που μεγαλώνει σχεδόν μόνη της τις δύο κόρες της.

Εκτός από το πρακτικό κομμάτι, που πολλές φορές δημιουργεί δυσκολίες, υπάρχει και το ψυχολογικό, δηλαδή «η απουσία ενός ανθρώπου με τον οποίο υπολόγιζες ότι θα μοιραστείς τα βάρη, που θα σε καταλάβει και θα σε στηρίξει ψυχικά στις δύσκολες στιγμές».

Στην πράξη, ωστόσο, η μονογονεϊκή οικογένεια σπάνια λειτουργεί μόνη της. Παππούδες, γιαγιάδες, φίλοι, ακόμη και πρώην σύντροφοι συνθέτουν ένα άτυπο αλλά κρίσιμο δίκτυο υποστήριξης. Η οικογένεια εδώ δεν είναι ένας κλειστός κύκλος, αλλά ένα ευέλικτο σχήμα που προσαρμόζεται στις ανάγκες της καθημερινότητας.

«Είχα στήριξη από τους γονείς μου, με στήριξαν σε όλα, και φυσικά και στη δύσκολη περίοδο του διαζυγίου. Ηταν δίπλα μου και δίπλα στα παιδιά. Χωρίς αυτούς δεν θα ήταν το ίδιο, θα ήταν τελείως διαφορετική ιστορία. Τα κορίτσια είχαν πατρική φιγούρα, είχαν τον παππού που ήταν και είναι ακόμα παρών», επισημαίνει η ίδια.

«Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε την οικογένεια ως κοινωνική σχέση που βρίσκεται σε δυναμική αλληλεπίδραση με την κοινωνία, την οικονομία και την κουλτούρα. Από εδώ προκύπτουν οι διάφορες μορφές οικογένειας, που αποκτούν μάλιστα θεσμική υπόσταση», εξηγεί ο Αθανάσιος Αλεξίου, καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Σύμφωνα με τον ίδιο, «στην Ελλάδα η αμφισβήτηση αφορά περισσότερο την πατριαρχική δομή της οικογένειας» και όχι τον θεσμό συνολικά.

Συνεργατική γονεϊκότητα: Κοινή στέγη, ανοιχτή σχέση

Στον αντίποδα αυτού του νεανικού μοντέλου οικογένειας, υπάρχει το μοντέλο μιας λιγότερο ρομαντικής, αλλά απολύτως συνειδητής συμφωνίας: η συνεργατική γονεϊκότητα. Είναι γονείς που επιλέγουν να ζουν μαζί όχι απαραίτητα ως αποκλειστικό ζευγάρι, αλλά ως συνεργάτες στη φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών τους.

Η κοινή στέγη εξυπηρετεί πρακτικές ανάγκες (κόστος στέγασης, οργάνωση καθημερινότητας) και λειτουργεί ως πλαίσιο μέσα στο οποίο τα παιδιά μεγαλώνουν με παρουσία, χρόνο και συνέπεια, ακόμη κι αν η συντροφική σχέση των ενηλίκων ακολουθεί πιο ανοιχτούς κανόνες.

Εκτός έδρας: Και γιαγιάδες με Zoom

Η απόσταση δεν σημαίνει πια απουσία. Οταν οι παππούδες, οι γιαγιάδες, ή ακόμη και μέλη της ίδιας της οικογένειας ζουν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά ο ένας από τον άλλο, η σχέση μεταφέρεται στην οθόνη του κινητού ή του laptop.

Το Zoom, το Viber και οι καθημερινές βιντεοκλήσεις λειτουργούν ως ένα νέο, ψηφιακό καθιστικό. Τα εγγόνια δείχνουν ζωγραφιές μπροστά στην κάμερα, οι παππούδες παρακολουθούν σχολικές γιορτές από μακριά, οι γιαγιάδες μαθαίνουν τι έφαγαν τα παιδιά και πώς πήγε η μέρα τους. Η φυσική απουσία δεν ισοδυναμεί πια με συναισθηματική απόσταση· και μπορεί η τεχνολογία να μην αντικαθιστά την παρουσία, αλλά τη στηρίζει μέχρι την επόμενη αγκαλιά.

Η επικοινωνία είναι ίσως το πιο σταθερό νήμα που διαπερνά όλες αυτές τις νέες μορφές οικογένειας. Ανάμεσα σε ανθρώπους που επαναδιαπραγματεύονται τους ρόλους τους και συνθήκες που αλλάζουν, η οικογένεια δεν έμεινε ανεπηρέαστη. Αλλά αυτό είναι και το μυστικό της: δεν παραμένει επίκαιρη επειδή μοιάζει με εκείνη του παρελθόντος, αλλά επειδή μπορεί να μετασχηματίζεται ανάλογα με τις ανάγκες της εποχής και της κοινωνίας.

Νέο μοντέλο: Ομόφυλα ζευγάρια με παιδί

εκτός «παραδοσιακού» πλαισίου θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν οι ομόφυλες οικογένειες. Οικογένειες που δεν διαφέρουν ως προς τη φροντίδα ή τη λειτουργικότητα, αλλά συχνά καλούνται να κινηθούν σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που δεν έχει ακόμη προσαρμοστεί πλήρως στην ύπαρξή τους. «Η δομή και η οργάνωση της ελληνικής οικογένειας ανταποκρίνεται στα αιτήματα των καιρών για συμπερίληψη και αποδοχή της διαφορετικότητας», σημειώνει η κυρία Παππά.

Πώς μπορούμε, όμως, να εξηγήσουμε όλα αυτά τα νέα μοντέλα οικογένειας στην ελληνική κοινωνία; Είναι μια αντιγραφή από το εξωτερικό;

«Η οικογένεια στην Ελλάδα ακολουθώντας την κοινωνική γεωγραφία (αστικοποίηση, μετανάστευση, γενίκευση της μισθωτής συνθήκης εργασίας) έχει τη δική της πορεία, τις δικές της ταυτότητες, τον δικό της ιστορικό χρόνο μέσα στον οποίο εξελίχθηκε και διαμορφώθηκε περνώντας από την οικογένεια των τριών γενιών (παππούδες, παιδιά, εγγόνια) στη μικρή οικογένεια, στη συζυγική οικογένεια των δύο γενιών, στην “ιδιωτικοποίηση” του συζυγικού δεσμού και στην ομόφυλη οικογένεια», απαντά ο κ. Αλεξίου.

Οικογένεια χωρίς παιδιά: «Πρώτα να ζήσουμε κάποια πράγματα»

Πολλά από τα νεότερα ζευγάρια δεν βιάζονται να κάνουν οικογένεια. Τα παιδιά είναι στο πλάνο, αλλά όχι προς το παρόν. «Αφού ζήσουμε πρώτα κάποια πράγματα», λένε. Αυτά τα ζευγάρια δεν απορρίπτουν την οικογένεια, τη χτίζουν πιο αργά και με τρόπο που να χωράει πρώτα η κοινή ζωή τους.

Στην πράξη, η καθημερινότητά τους μοιάζει με εκείνη μιας οικογένειας σε αναμονή. Ζουν μαζί επί χρόνια, υπάρχει φροντίδα, κοινός χρόνος, αλλά και χώρος για προσωπικές φιλοδοξίες. Τα βράδια έχουν λιγότερη κούραση και περισσότερες συζητήσεις, ενώ τα Σαββατοκύριακα γεμίζουν με εκδρομές, φίλους ή δουλειές που μένουν πίσω μέσα στην εβδομάδα. Σε αυτά τα ζευγάρια η σχέση δεν βιώνεται απλώς ως συντροφικότητα, αλλά ως σχέση ζωής - ο ένας θεωρεί τον άλλον οικογένειά του ανεξαρτήτως αν και πότε έρθουν τα παιδιά.

Σε πολλές περιπτώσεις, αυτή η «πρόβα» οικογένειας περιλαμβάνει και ένα κατοικίδιο. Ενας σκύλος ή μια γάτα μπαίνει στη ζωή του ζευγαριού όχι ως υποκατάστατο παιδιού, αλλά ως κοινή ευθύνη. Οι βόλτες, τα έξοδα, οι διακοπές που οργανώνονται πια «με κάποιον ακόμη» δημιουργούν μια πρώτη εμπειρία φροντίδας. Το κατοικίδιο αποκτά ρουτίνα, γιατρό και συχνά θέση στον καναπέ.

Η οικογένεια εδώ δεν περιμένει να «ολοκληρωθεί» για να υπάρξει. Οπως σχολιάζει ο κ. Αλεξίου, «η συρρίκνωση της παραδοσιακής οικογένειας και η μετάβαση στις μορφές που έχουμε μπροστά μας σήμερα χαρακτηρίζονται από μια έντονη συναισθηματικοποίηση των οικογενειακών σχέσεων, αλλά και από τον εκδημοκρατισμό του οικογενειακού δεσμού με τη μερική αποδέσμευση τoυ γάμου από την αναπαραγωγή, που οδηγεί με τη σειρά του σε έναν οικογενειακό πλουραλισμό (οικογένειες χωρίς γάμο, ομόφυλες οικογένειες, μονογονεϊκή οικογένεια, θετή οικογένεια, ανάδοχη οικογένεια κ.λπ.)».

Υιοθεσία και αναδοχή: Οικογένειες που αρχίζουν με χαρτιά

Yπάρχουν και οικογένειες που δεν ξεκινούν με εγκυμοσύνη, αλλά με αγωνιώδεις σκέψεις. Με ερωτήσεις, χαρτιά, συζητήσεις και αναμονή διάρκειας μηνών ή και ετών. Η υιοθεσία και η αναδοχή είναι αποτέλεσμα μιας συνειδητής απόφασης να ανοίξει κάποιος τον χώρο του, τη ζωή του και την καρδιά του σε ένα παιδί που ήδη υπάρχει - που δεν είναι «σπλάχνο» του, αλλά που γίνεται κομμάτι της ψυχής του.

Οι διαδικασίες υιοθεσιών και αναδοχής στην Ελλάδα είναι γραφειοκρατικές και χρονοβόρες, ωστόσο τα τελευταία χρόνια καταγράφεται πρόοδος με αύξηση των σχετικών αριθμών. Παρά ταύτα, υπάρχουν υποψήφιοι γονείς που στρέφουν το βλέμμα και την προσπάθειά τους να αποκτήσουν παιδί σε χώρες του εξωτερικού.

Σύμφωνο συμβίωσης: Με παιδιά, αλλά εκτός γάμου

Κάποιες άλλες οικογένειες, πάντως, απορρίπτουν τον γάμο, αλλά θέλουν να ζήσουν μαζί, να κάνουν παιδιά και να μοιραστούν ευθύνες, χωρίς να θεωρούν απαραίτητη την επίσημη επικύρωση. Στις οικογένειες με παιδιά εκτός γάμου οι δουλειές του σπιτιού και οι οικονομικές υποχρεώσεις δεν έχουν ουσιαστικές διαφορές με εκείνες των συζυγικών οικογενειών· η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο πώς βιώνεται η δέσμευση.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το σύμφωνο συμβίωσης είναι μια ενδιάμεση λύση που οριοθετεί τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις έναντι των παιδιών και υιοθετείται όλο και πιο συχνά. Αυτού του είδους οι οικογένειες είναι πλέον κοινωνικά αποδεκτές σε αντίθεση με 30 ή 40 έτη πριν.

Φωτεινή Παντζιά: Η διαδρομή μας απλώς περίμενε να ενωθεί

Η επιχειρηματίας, ακτιβίστρια και εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας μιλά για την υιοθεσία των δύο παιδιών της

Η εμπιστοσύνη χτίστηκε όπως χτίζεται σε όλες τις οικογένειες. Με παρουσία, με αγάπη, με καθημερινότητα, με νοιάξιμο. Οι σχέσεις χτίζονται μέσα στο μαζί, στο να είσαι εκεί σταθερά κάθε μέρα, χωρίς όρους. Να ακούς, να βλέπεις, να χαϊδεύεις, να διαφωνείς και κάθε πόρος σου να φωνάζει: «Θα είμαι εδώ πάντα για σένα, χωρίς όρους και πρέπει».

Οχι, τα στερεότυπα στην ελληνική κοινωνία δεν έχουν ξεπεραστεί. Και αυτό ήταν από την αρχή ένα προσωπικό μου στοίχημα. Από την πρώτη στιγμή μίλησα ανοιχτά για την υιοθεσία και χρησιμοποίησα χωρίς δισταγμό λέξεις όπως «υιοθεσία» και «μαύρα παιδιά», χωρίς να τους δίνω βάρος ή φόβο. Τα στερεότυπα δεν έχουν εξαφανιστεί.


Ομως γίνεται μια μεγάλη προσπάθεια - και σήμερα είμαστε ήδη σε καλύτερο δρόμο. Οι θεσμικές προκλήσεις είναι πολλές. Οι διαδικασίες είναι χρονοβόρες και απαιτούν αντοχή, επιμονή και πίστη ότι αυτό που περιμένεις αξίζει τον χρόνο που χρειάζεται.

Πιστεύω βαθιά ότι ο Αγγελος και η Βασιλική έκαναν τη δική τους πορεία μέχρι το σημείο που συναντηθήκαμε, γιατί εκεί ήταν που θα τους έβρισκα εγώ. Και εγώ, με τον δικό μου τρόπο, ήξερα ότι κάπου στον κόσμο βρίσκονταν ήδη τα παιδιά μου. Δεν ήταν μια απόφαση να αποκτήσω παιδιά. Ηταν η αναγνώριση ότι τα παιδιά μου ήταν ο Αγγελος και η Βασιλική μου - και ότι η διαδρομή μας απλώς περίμενε να ενωθεί.