Η μάχη της Νεράιδας το 1943: ΕΔΕΣ, ΕΛΑΣ και Γερμανοί συγκρούονται και ο Βελουχιώτης ζητά βοήθεια από τους Αλβανούς

Στην κατεχόμενη Ελλάδα, από τους Γερμανούς μόνο πλέον, καθώς οι Ιταλοί είχαν συνθηκολογήσει, άρχισαν τον Οκτώβριο του 1943 οι συγκρούσεις μεταξύ των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων. Όπως είναι γνωστό από την αρχαιότητα, όταν οι Έλληνες δεν έχουμε κάποιον εξωτερικό εχθρό να αντιμετωπίσουμε (βλ. Πέρσες) και να πολεμήσουμε γράφοντας ιστορία (βλ. Μαραθώνας, Σαλαμίνα κ.ά.), σκοτωνόμαστε μεταξύ μας (βλ. Πελοποννησιακός Πόλεμος).

Το ίδιο έγινε και το 1943. Στις 9-10 Οκτωβρίου 1943 ξεκίνησε ο “κατοχικός εμφύλιος” (για άλλους “πρώτος εμφύλιος”). Διαβάζοντας όσα έγραψαν οι πρωταγωνιστές του, κυρίως ο Άρης Βελουχιώτης από τον ΕΛΑΣ και ο Ζέρβας, από τον ΕΔΕΣ διαπιστώνουμε ότι ο ένας ρίχνει την ευθύνη στον άλλο. Υπάρχουν βέβαια και οι γερμανικές αναφορές, από στελέχη της “Μεραρχίας Εντελβάις”, η οποία είχε αναλάβει τις “εκκαθαριστικές” επιχειρήσεις στην Ελλάδα, από τα τέλη Ιουνίου 1943. Επειδή ο “κατοχικός εμφύλιος” είναι μία από τις μελανές στιγμές της ιστορίας μας και τα γεγονότα στη διάρκεια του πολλά θα αναφερθούμε εκτενώς σε αυτόν σε επόμενο άρθρο μας.

Θα αναφερθούμε σήμερα στη μάχη της Νεράιδας Τρικάλων μεταξύ ΕΔΕΣ, ΕΛΑΣ και Γερμανών! Ο Ζέρβας και οι συνεργάτες του Μυριδάκης και Πυρομάγλου αναφέρουν ότι πολεμούσαν εναντίον Γερμανών και ΕΛΑΣ. Από την πλευρά του ΕΛΑΣ, ο Σαράφης δεν αναφέρεται στη συγκεκριμένη μάχη στο βιβλίο του “Ο Ε.Λ.Α.Σ”. Ούτε στον “Ριζοσπάστη” βρήκαμε κάποια αναφορά. Ο Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, στο βιβλίο του “Αιματοβαμμένο Εντελβάις” (ΕΚΔΟΣΕΙΣ “ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ”) αναφέρει ότι από τις 4 Οκτωβρίου 1943, ως το καλοκαίρι του 1944, με σποραδικές διακοπές υπήρξε “μορατόριουμ” ή “συμφωνία κυρίων” μεταξύ Ζέρβα και Χούμπερτ Λαντς, Διοικητική του 22ου Σώματος Στρατού. Αντίθετα, ο προσκείμενος φιλικά στην Αριστερά Σόλων Γρηγοριάδης γράφει:
“Τις ημέρες εκείνες που ο Ζέρβας δεχόταν τα δαιμονιώδη πλήγματα του γερμανικού κριού στο Βουργαρέλι (Άρτας, όπου βρισκόταν και το Στρατηγείο του), οι Γερμανοί εξορμούσαν και εναντίον της έδρας του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ στο Περτούλι”. Τι ακριβώς έγινε τελικά στη Νεράιδα τότε;

Καθώς το Περτούλι καταλήφθηκε και πυρπολήθηκε την 1/11/1943, ο Γρηγοριάδης, που δεν αναφέρει ημερομηνίες για τα πλήγματα των Γερμανών κατά του Ζερβά, μάλλον διαφωνεί με τον Μάγερ. Αλλά και ο ίδιος ο Σαράφης, στο βιβλίο του «Ο Ε.Λ.Α.Σ.» διαψεύδει τον Μάγερ: «Στις 29 ή 30 του Οχτώβρη οι Γερμανοί έφτασαν ξαφνικά στο Βουργαρέλι όπου διαλύθηκε σχεδόν ο ΕΔΕΣ και εγκαταλείφθηκαν οι Άγγλοι».

Ο αφοπλισμός της “Πινερόλο” και το Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου, του Άρη Βελουχιώτη

Κομβικής σημασίας και αναμφισβήτητη είναι η συνθηκολόγηση της ιταλικής Μεραρχίας “Πινερόλο” στις 11/9/1943 στην Πύλη Τρικάλων. Αν και είχε συμφωνηθεί να μοιραστεί ο βαρύς οπλισμός (Πυροβολικό), των πυρομαχικών, των ασυρμάτων και των αλόγων του Συντάγματος Ιππικού της “Πινερόλο” σε όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις, ο ΕΛΑΣ, στις 14 Οκτωβρίου 1943 προχώρησε σε αιφνιδιαστικό καθολικό αφοπλισμό της ιταλικής Μεραρχίας. Αυτό βέβαια αύξησε σημαντικά τις επιχειρησιακές του δυνατότητες, λίγες μόνο μέρος μετά την έναρξη του κατοχικού εμφυλίου.

Ο Βελουχιώτης θέλοντας προφανώς να διαλύσει του ΕΔΕΣ οργάνωσε το “Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου”, το οποίο, σε πρώτη φάση, απέτυχε στην αποστολή του, όπως προκύπτει από έκθεση του προς την ηγεσία του ΕΑΜ. «Το βασικό στοιχείο του πρώτου μας σχεδίου ήτανε ο αιφνιδιασμός. Σ’ αυτόν βασίζαμε και την σύλληψη του Ζέρβα και γι’ αυτό τη σύλληψη τη βάλαμε σα σκοπό, ένα από τους σκοπούς. Απ’ τη στιγμή όμως του δικού μας αιφνιδιασμού απ’ τον Ζέρβα – αιφνιδιασμός και διάλυση 3/40 – άλλαξε κάπως η κατάσταση. Απ’ τη σύμπτυξή μας και έπειτα (μάχη προς Πράμαντα) άλλαξε εντελώς. Στο μυαλό μας βάλαμε από τότε τούτες τις αλήθειες: Πρώτη: ο αγώνας μας για τη διάλυση του ΕΔΕΣ θα χρόνιζε και θα απαιτούσε πολλές δυνάμεις γερά οπλισμένες, ανεφοδιασμό μας συνεχή από άλλες Μεραρχίες και το Γεν. Στρατηγείο, δημιουργία Κλιμακίου με Επιτελείο και κάπως ευρύτερη δικαιοδοσία, κατοχή για αρκετό χρόνο από σημαντικά ξένα τμήματα της περιοχής Ηπείρου, άμεση ενίσχυση σε πολιτικά και στρατιωτικά στελέχη της ΥΙΙΙ ης και των Συνταγμάτων της. Δεύτερη: ο Ζέρβας δεν θα πιανόταν, ούτε θα σκοτωνόταν εκτός από «παλαβή» σύμπτυξη»

Τι έγινε πραγματικά στη Νεράιδα Τρικάλων την 31/10/1943

Για το τι ακριβώς έγινε στη Νεράιδα, ακόμα και υψηλόβαθμα στελέχη του ΕΔΕΣ (Καμάρας - Μυριδάκης) διαφωνούν μεταξύ τους. Τα δεδομένα γεγονότα έχουν ως εξής:

Στις 24 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επιτέθηκαν εναντίον της Σχολής Εφέδρων Αξιωματικών του ΕΔΕΣ, στη Νευρόπολη. Τετρακώμης. Η αντίσταση των Εφέδρων και των δυνάμεων του Επίλαρχου Αγόρου ήταν μάταια. Τρεις αξιωματικοί, ανάμεσά τους ένας Ταγματάρχης και 19 μαθητές της Σχολής σκοτώθηκαν. Από τις 27/10/1943 άρχισε η αποχώρηση των δυνάμεων του Ζέρβα προς τα Θεοδώριανα. Οι Γερμανοί δεν μπήκαν στο Βουργαρέλι. Το βομβάρδισαν με όλμους και έφυγαν. Έτσι, στις 30/10, οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ επέστρεψαν στο Βουργαρέλι. Τότε όμως κινήθηκαν εναντίον τους δύο ισχυρές φάλαγγες του ΕΛΑΣ, από το Γαύροβο και τη Μεσοχώρα, που συνέκλιναν προς τα Τζουμέρκα.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, το μεσημέρι της 30ης Οκτωβρίου οι Γερμανοί ήρθαν ξανά. Δεν είχαν απομακρυνθεί από το Βουργαρέλι, αλλά παρέμεναν κρυμμένοι σε δάση και χαράδρες κοντά σε αυτό. Ο Στυλιανός Χούτος, επιφανές στέλεχος του ΕΔΕΣ γράφει ότι οι αντάρτες που βρίσκονται εκεί, μαζί με αυτόμολους Ιταλούς και τους κατοίκους της περιοχής τράπηκαν σε άτακτη φυγή προς τα Θεοδώριανα: «Ο Στρατηγός Ζέρβας μόλις διασωθείς κατόρθωσε με ελάχιστα συντεταγμένα τμήματα να φτάσει εις Θεοδώριανα και εκείθεν και εκείθεν εις Νεράιδαν Θεσσαλικής Πίνδου όπου και διανυκτέρευσαν».

Ο Ζέρβας είχε μαζί του μόλις 79 αξιωματικούς και αντάρτες. Φτάνοντας στη Νεράιδα αντίκρισε έκπληκτος δυνάμεις του ΕΛΑΣ υπό τον Άρη Βελουχιώτη και τον σκληρό, φανατικό Καπετάν Κόζιακα (Θωμάς Πάλλας, 1917-1949). Τι έγινε όμως στη Νεράιδα; Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, στο βιβλίο του “Δούρειος Ίππος”, σελ. 200, γράφει: “… Την 30η Οκτωβρίου, ύστερα από άμυναν δώδεκα ημερών οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ, στον τομέα Βουλγαρελίου ανετράπησαν προς Θεοδώριανα (από τους Γερμανούς). Στις παρυφές της Νεράιδας αντιμετώπισαν δυνάμεις του ΕΛΑΣ υπό τον Βελουχιώτην”.

Ο πιστός υπασπιστής του Ζερβά, Μιχάλης Μυριδάκης γράφει: «…Τα ξημερώματα της 31ης Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. {…} Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί». («Αγώνες της Φυλής–Η Εθνική Αντίσταση ΕΔΕΣ, ΕΟΕΑ (1941–1944)», Μιχάλης Μυριδάκης, Αθήνα 1948, σελ. 118–120).

Ο Ναπολέων Ζέρβας γράφει στο Ημερολόγιό του την 30ην Οκτωβρίου: «...Οι Γερμανοί έχουν εισέλθει την 8ην πρωινήν εις Θεοδώριανα διά μικρών φαλάγγων. Η κάθοδός των συνεχίζεται. Την αυτήν ώραν οι Εαμίτες αρχίζουν να βάλλουν, από τα υψώματα Γκορτζιάς, κατά των τμημάτων του Χονδρού. […] Οι Γερμανοί αρχίζουν την 9ην ώραν να ανέρχωνται προς τον Προφήτη Ηλία. Διατάσσω τα τμήματα να βαστάξουν μέχρι τέλους. Βάλλουν με όλμους. Οι Εαμίτες πυροβολούν στο χωριό. Δύο φορές οι σφαίρες έπεσαν πλάι μου. Η μάχη με τους Εαμίτας συνεχίζεται σκληρά. […] Την 11ην ώραν από τον Προφήτην Ηλίαν ειδοποιούν ότι οι Γερμανοί εξακολουθούν ανερχόμενοι και ότι τα φυσίγγια ετελείωσαν. Τότε διατάσσω αναχώρησιν. Τα πυρά των Εαμιτών καθίστανται ισχυρότερα. Οι πυροβολισμοί πυκνούνται, βάλλουν τους αναχωρούντας. Οι Γερμανοί εξακολουθούν βολήν όλμων προς Νεράιδαν».

Ένας από τους γενναιότερους και σημαντικότερους συνεργάτες του Ζερβά, ο Στρατηγός Βασίλειος Καμάρας γράφει τα εξής: “… Καθ’ ον χρόνον εμαχόμεθα ήκουσα εις τα νώτα μας να γίνεται μάχη με πολυβόλα και άλλα όπλα. Ως έμαθα εκ των υστέρων, ο Λοχαγός Ν. Χονδρός ηγούμενος μικρού τμήματος και θέλω να προστατεύσει το πλευρό της φάλαγγος, επροχώρησε προς τα υψώματα τα οποία κατείχον τμήματα του ΕΛΑΣ και αντήλλαξε πυρά μετ’ αυτών. Το εκ των υστέρων λεχθέν ότι ο ΕΛΑΣ μας επετέθη είναι ανακριβές”.

31 χρόνια αργότερα, τον Ιανουάριο - Φεβρουάριο του 1974 στελέχη του ΕΔΕΣ που έζησαν από κοντά τα γεγονότα είχαν “μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και γόνιμη συζήτηση” (Σ. Γρηγοριάδης), μέσα από τις στήλες της εφημερίδας “Ακρόπολις”. Ο Ευάγγελος Αβέρωφ, που δεν ήταν παρών εκεί περιέγραψε συνοπτικά αλλά και κατατοπιστικά τα γεγονότα εκείνων των ημερών (βλ. Φωτιά και τσεκούρι, σ. 110): «Οι άνδρες του Ζέρβα αναγκάσθηκαν να πολεμήσουν σε δύο μέτωπα: προς ανατολάς, εναντίον ανδρών που είχαν το ίδιο αίμα με αυτούς, εναντίον αδελφών. Προς δυσμάς, εναντίον ανδρών που είχαν αίμα βορείων φυλών, εναντίον ξένων. Επί τέσσερις ημέρες διεξήχθη μάχη σκληρότατη, για να φθάσει στο αποκορύφωμά της την 30ή Οκτωβρίου, όταν κυκλωμένοι επάνω σε μια ψηλή βραχώδη ράχη, όλοι οι άνδρες, ανεξαρτήτως βαθμού, πολέμησαν ως ακροβολισταί τον τελικό αγώνα της απελπισίας και της τιμής».

Για τον Χονδρό γράφει ο Ζέρβας σε αναφορά του: «... κατά την μάχην της Νεράιδας, την 31.10.1943, καθ’ ήν αι Εθνικαί Ομάδες αντιμετώπιζαν συγχρόνως τας γερμανικάς και Εαμοκουμουνιστικάς επιθέσεις, ο ανωτέρω αξιωματικός επί κεφαλής του Λόχου του ενήργησεν εξ ιδίας πρωτοβουλίας αποφασιστικήν αντεπίθεσιν εναντίον των γερμανικών τμημάτων τα οποία αιφνιδιαστικώς από νότου προσέβαλον τα Τμήματά μας και ανέτρεψεν αυτά δώσας ούτω τον χρόνον εις την Διοίκησιν των μαχομένων Τμημάτων να λάβη νέαν διάταξιν ανάλογον προς την επιβαλλομένην κατάστασιν και να διαφύγη την βεβαίαν αιχμαλωσίαν και διάλυσιν.....». (Τον Χονδρό, για την επίδοσή του στη Μάχη της Νεράιδας, ο Ζέρβας τον προήγαγε επ’ ανδραγαθία σε Υπολοχαγό, ενώ για παρόμοια ηρωική επίδοση σε επόμενες μάχες τον προήγαγε σε Λοχαγό και του απένειμε τρία Χρυσά Αριστεία Ανδρείας και ένα Πολεμικό Σταυρό Γ΄ Τάξης. «Ναπολέων Ζέρβας, Βιογραφία (1891–1957), Τόμος Α΄ (1891–1944)», Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, σελ. 205).

Ο Ζέρβας πάντως κατόρθωσε (Αρτινός ήταν άλλωστε), να διαφύγει. Έφτασε στην κορυφή των Τζουμέρκων και από εκεί μέσω των χωριών Μελισσουργοί, Άγναντα και Καταρράκτης, στο Γραικικό Άρτας, στα δυτικά Τζουμέρκα (Αθαμανικά Όρη), μακριά από Γερμανούς και ΕΛΑΣ…

Η επιστολή Βελουχιώτη προς τους Αλβανούς

Εν μέσω του “κατοχικού εμφυλίου”, ο Άρης Βελουχιώτης ζήτησε βοήθεια από τους Αλβανούς! Ακολουθεί η σχετική επιστολή:

ΕΛΑΣ, ΓΕΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟ, ΚΛΙΜΑΚΙΟ ΗΠΕΙΡΟΥ–ΔΥΤ. ΣΤΕΡΕΑΣ

Π ρ ο ς Τον σ.ΤΖΙΩΤΖΙΑ μέλος του Επιτελείου του Αλβανικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (Αντιπροσώπου Α.Λ.Α.Σ. στην Πανθεσσαλική Συνδιάσκεψη Ανταρτών, που συνήλθε στην ΚΑΣΤΑΝΙΑ). ΟΠΟΥ

Αγαπητέ Σύντροφε

Πρώτα σου στέλνω τους θερμότερους επαναστατικούς χαιρετισμούς και τα συγχαρητήριά μου διά την εξέλιξη και δράση του αδελφικού μας Λαϊκού Στρατού σας.

Ύστερα πληροφορώ τα εξής:

α/ Βρισκόμαστε σε πόλεμο σκληρό προς τον Ε.Δ.Ε.Σ. (του προδότη Ν. Ζέρβα), όπως προ καιρού οι συντροφοί μας Σέρβοι προς τον προδότη Μιχαήλοβιτς. Αυτοί μας επετέθηκαν πρώτοι και σε συνεργασία στενή με τους Γερμανούς και με την απόλυτη βοήθεια σε πληροφορίες, πολεμικό υλικό και χρήματα των Άγγλων.

β/ Η προσπάθειά μας εναντίον όλων εξελίσεται ευνοϊκά. Αντιμετωπίσαμε τους Γερμανούς χωρίς πολλές ζημιές. Διαλύσαμε σχεδόν τον Ζέρβα, που τώρα έχει τραβηχτεί, συνεργαζόμενος ανοιχτά με τους Γερμανούς, στην περιοχή Λάκκα–Σουλίου, με τις υπόλοιπες ελάχιστες δυνάμεις του.

γ/ Το τμήμα μας της περιοχής Γκραμπάλ–Καλαμά (15ο Σύνταγμα VΙΙΙ Μεραρχίας) αντιμετωπίζει τώρα όλο το βάρος των υπολειμάτων του Ζέρβα. Ημείς δεν μπορούμε να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας αν δεν βεβαιωθούμε για τις τελικές προθέσεις και σκοπούς των Γερμανών ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ–ΑΡΤΗΣ. Θέλουμε λοιπόν από σας να μας βοηθήσετε στα εξής:

α) Να έχετε στενή σύνδεση με τα τμήματά μας και να τους διευκολύνετε όσο μπορείτε σε περίπτωση συμπτύξεώς τους λόγω πιέσεως προς τας γραμμάς σας όπως έχουν διαταχθεί.

β) Να τους ενισχύσητε όσο σας είνε δυνατό σε πυρομαχικά και τρόφιμα, χρεώνοντάς μας, γιατί επί του παρόντος είνε απολύτως αδύνατο από τεχνικούς λόγους να τους ενισχύσουμε εμείς απ’ εδώ. Με τον ίδιο σύνδεσμο σε παρακαλώ να μου στείλεις μια που δρω τώρα προσωπικά στην Ήπειρο, όσες μπορείς περισσότερες πληροφορίες για το κίνημά σας και τις κινήσεις των Γερμανών στην περιοχή σας.

Σ.Δ. 26.ΧΙ.1943

Με συντροφική αγάπη

(Τ.Σ.Υ.)

ΑΡΗΣ ΒΕΛΟΥΧΙΩΤΗΣ

(«Αρχεία Εθνικής Αντίστασης», ΔΙΣ, Τόμος 3, σελ. 191) .

Επίλογος

Απ’ ό,τι φαίνεται, μάχη στη Νεράιδα δόθηκε. Δεν ισχύουν όμως όσα γράφονται για σφοδρή, ταυτόχρονη επίθεση του ΕΛΑΣ και των Γερμανών κατά του ΕΔΕΣ. Όντως, οι Γερμανοί διέλυσαν το Στρατηγείο του Στρατηγείο του Ζέρβα στο Βουργαρέλι (τότε λεγόταν Βουλγαρέλι και από το 1951 ως το 1981 Δροσοπηγή). Άρα ο Μάγερ κάνει σοβαρό λάθος. Εντύπωση προκαλούν η έλλειψη αναφοράς από τον Σαράφη στη μάχη της Νεράιδας και η συνολική στάση του Βελουχιώτη. Διαβάζοντας πολλές πηγές για τη σύνταξη του άρθρου, μεγάλη εντύπωση μας έκανε ένα γεγονός, που “λέει” πολλά. Ο Μέραρχος του ΕΛΑΣ Δημάρατος, που ως Συνταγματάρχης Ιππικού του Ελληνικού Στρατού διέλυσε, μια τολμηρή έφοδο διέλυσε τη Μεραρχία “Τζούλια” στη Σαμαρίνα, όταν ξέσπασε ο “κατοχικός εμφύλιος” παραιτήθηκε, παρά τις επίμονες παρακλήσεις και, όπως γράφει ο Σαράφης ήταν ανένδοτος. Έφυγε οριστικά και εγκαταστάθηκε στο χωριό του στην Ήπειρο.

Δυστυχώς, αντί για ανθρώπους σαν τον Δημάρατο επικράτησαν κάποιοι άλλοι, που και με τη συμμετοχή ξένων και “δεξιών” οδήγησαν τη χώρα στον οδυνηρό εμφύλιο…

Πηγές: ΣΟΛΩΝ ΝΕΟΚ. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ, “Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974”, Α’ Τόμος, Εκδόσεις, POLARIS, 2009.

Στέφανος Σαράφης, “Ο Ε.Λ.Α.Σ”, Εκδόσεις “ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΒΙΒΛΙΟ”, ΑΘΗΝΑ 1964.

Ιωάννης Κ. Μπουγάς, “Θεσσαλία Πρωτοπόρα 1941-1949”, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ, 2026.

ΧΕΡΜΑΝ ΦΡΑΝΚ ΜΑΓΕΡ, “Αιματοβαμμένο Εντελβάις”, Β’ Έκδοση, ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ, 2024.

Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος, “ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΖΕΡΒΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ Ε.Δ.Ε.Σ. - Ε.Ο.Ε.Α”, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ, Α’ Έκδοση, 2015.

Χάγκεν Φλάισερ, «ΣΤΕΜΜΑ ΚΑΙ ΣΒΑΣΤΙΚΑ», Β’ ΤΟΜΟΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ,1995.