Μπορεί το
gelato να είναι συνώνυμο της
Ιταλίας, όμως οι απαρχές της σύγχρονης μορφής του εντοπίζονται σε ένα ταπεινό γαλακτοπωλείο της Τοσκάνης και σε δύο αμερικανικούς καταψύκτες που είχαν εγκαταλειφθεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κάθε καλοκαίρι, εκατομμύρια ταξιδιώτες από το εξωτερικό συρρέουν στην Ιταλία και πολλοί από αυτούς θα απολαύσουν τουλάχιστον ένα gelato κατά τη διάρκεια της παραμονής τους. Όμως, το πιθανότερο είναι ελάχιστοι από τους τουρίστες αλλά και τους Ιταλούς να γνωρίζουν ότι το gelato, ίσως να μην είχε γνωρίσει τόσο μεγάλη επιτυχία αν δεν υπήρχε η αμερικανική τεχνολογία.
Για να μάθουμε πώς το κρεμώδες, βαθυπράσινο
παγωτό φιστίκι, η στρατσιατέλα με τις γραμμές σοκολάτας ή η κατακίτρινη κρέμα βρέθηκαν στο χωνάκι μας, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο, σε ένα μικρό γαλακτοπωλείο της Τοσκάνης και σε δύο εγκαταλελειμμένους καταψύκτες του αμερικανικού στρατού, σύμφωνα με το
BBC.
Από το σορμπέ στο gelato
Πολύ πριν οι σύγχρονοι Ιταλοί αρχίσουν να παραγγέλνουν gelato στα παραθαλάσσια θέρετρα, οι πρόγονοί τους στην αρχαία Ρώμη δρόσιζαν κρασί με μέλι και σιρόπια φρούτων χρησιμοποιώντας χιόνι από τα βουνά, δημιουργώντας παγωμένα εδέσματα που θύμιζαν γρανίτα ή σορμπέ.
Μέχρι τον 9ο αιώνα, στη Σικελία, οι Άραβες ηγεμόνες του νησιού ανακάτευαν χιόνι από την Αίτνα με εσπεριδοειδή, γιασεμί και ροδόνερο, παρασκευάζοντας ένα είδος σορμπέ. Η παράδοση αυτή επιβιώνει μέχρι σήμερα στη σικελική γρανίτα.
Την εποχή της Αναγέννησης, μάγειρες σε ολόκληρη τη βόρεια Ιταλία πειραματίζονταν με πολτοποιημένα φρούτα και κρέμες αρωματισμένες με μπαχαρικά, τις οποίες πάγωναν με χιόνι από τις Άλπεις. Αυτοί οι πειραματισμοί άνοιξαν τον δρόμο για την καθοριστική καινοτομία του Μπερνάρντο Μπουονταλέντι στη Φλωρεντία, τον 16ο αιώνα.
Ο αρχιτέκτονας εμπλούτισε το μείγμα με αυγά και γάλα, δημιουργώντας μια βάση που θύμιζε κρέμα ζαχαροπλαστικής και η οποία, όταν πάγωνε, αποκτούσε πολύ πιο βελούδινη υφή από τις προηγούμενες παγωμένες κρέμες που παρασκευάζονταν με χιόνι. Έτσι διαμορφώθηκε το πρότυπο του σύγχρονου gelato.
Λίγο αργότερα, τεχνίτες στη Φλωρεντία, τη Βενετία και τη Σικελία άρχισαν να παρασκευάζουν παγωμένες κρέμες σε πολύ μικρές ποσότητες, χρησιμοποιώντας χειροκίνητες παγωτομηχανές τις «sorbettiere» και φυσικό πάγο που συνέλεγαν από λάκκους αποθήκευσης χιονιού.
Αυτές οι πρώιμες μορφές gelato είχαν πυκνή υφή, έντονη κρέμα και δεν διατηρούνταν εύκολα, καθώς έλιωναν γρήγορα. Επειδή η διαδικασία της κατάψυξης βασιζόταν στο χιόνι, το αλάτι και τη χειρωνακτική εργασία, η παραγωγή gelato αποτελούσε μια αυστηρά τοπική τέχνη, συνδεδεμένη με τη γειτονιά. Ακόμη και όταν εμφανίστηκαν τα ηλεκτρικά συστήματα ψύξης, στα τέλη της δεκαετίας του 1920, η παραγωγή παρέμεινε περιορισμένη εξαιτίας του υψηλού κόστους.
Το gelato, πολύ απλά, δεν μπορούσε να μεταφερθεί σε μεγάλες αποστάσεις. Έπρεπε να παρασκευάζεται και να καταναλώνεται κοντά στον τόπο παραγωγής του. Και ακριβώς εκεί ήταν που η δημιουργικότητα της Τοσκάνης συνάντησε την αμερικανική μηχανική.
Η αμερικανική συμβολή στο gelato
Το Έμπολι, μια πόλη της Τοσκάνης δυτικά της Φλωρεντίας, προσπαθούσε το 1946 να ανασυγκροτηθεί μετά τις σφοδρές μάχες που είχαν οδηγήσει στην απελευθέρωσή της, δύο χρόνια νωρίτερα, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στην ηρεμία που ακολούθησε, ο Ρομέο Μπανιόλι, φύλακας σιδηροδρομικής διάβασης, ανέλαβε ένα μικρό γαλακτοπωλείο στην οδό Via del Giglio. Μέχρι το 1946, ο μεγαλύτερος γιος του, Ρέντσο, το είχε μετατρέψει σε ένα καφέ με την ονομασία Sammontana, όπου σέρβιραν καφέ, γλυκίσματα και, τους καλοκαιρινούς μήνες, μικρές ποσότητες gelato, χρησιμοποιώντας το μοναδικό και αναξιόπιστο ψυγείο τους.
Μετά τον πόλεμο, μηχανήματα που είχαν εγκαταλείψει οι συμμαχικές δυνάμεις ήταν διαθέσιμα προς αγορά από τους απλούς Ιταλούς. Ο Ρέντσο και οι αδελφοί του, Σέρτζιο και Λοριάνο, απέκτησαν δύο αμερικανικούς στρατιωτικούς καταψύκτες βιομηχανικών προδιαγραφών. Αργότερα, περισυνέλεξαν από μια μάντρα παλαιών υλικών εξοπλισμό επαγγελματικής παραγωγής παγωτού και άρχισαν να τροποποιούν τα εξαρτήματά του, μέχρι που κατάφεραν να παράγουν συνεχόμενες παρτίδες.
Για πρώτη φορά, μπορούσαν πλέον να καταψύχουν το gelato με σταθερό ρυθμό, αντί να το παρασκευάζουν σε μικρές ποσότητες, με συνεχείς διακοπές και επανεκκινήσεις της διαδικασίας.
Η προσθήκη της αμερικανικής τεχνολογίας είχε τεράστια σημασία. Σε αντίθεση με το παγωτό υψηλότερης περιεκτικότητας σε λιπαρά, που ήταν ήδη δημοφιλές στις
ΗΠΑ για σχεδόν έναν αιώνα και μπορούσε να αντέξει μεγαλύτερους κύκλους κατάψυξης, το gelato απαιτεί γρήγορη και σταθερή ψύξη, προκειμένου να διατηρήσει την πυκνή υφή του.
Οι αδελφοί Μπανιόλι μπορούσαν πλέον να παράγουν gelato, με σταθερή υφή και χωρίς κρυστάλλους πάγου, σε αρκετά μεγάλες ποσότητες ώστε να το διαθέτουν και πέρα από τη γειτονιά τους, διατηρώντας παράλληλα τον παραδοσιακό, χειροποίητο χαρακτήρα που διέκρινε το gelato της Τοσκάνης.
Με τους καταψύκτες να λειτουργούν αδιάκοπα στο πίσω μέρος του γαλακτοπωλείου, οι αδελφοί Μπανιόλι άρχισαν να πειραματίζονται με την αρχική τους συνταγή, προσπαθώντας να δημιουργήσουν ένα μείγμα που θα παρέμενε λείο και κρεμώδες μετά την κατάψυξη. Αυτό αποτελούσε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις πριν από τη δεκαετία του 1940.
Προσάρμοσαν τις αναλογίες των λιπαρών, χρησιμοποίησαν συστατικά όπως η ζελατίνη για να διατηρούν το μείγμα λείο και εφάρμοσαν αργή ανάδευση στις βασικές πρώτες ύλες, ώστε το τελικό προϊόν να αποκτά αφράτη και όχι υπερβολικά συμπαγή υφή.
Οι συνταγές τους, που μπορούσαν πλέον να αναπαράγονται με σταθερό αποτέλεσμα, αποτέλεσαν την απαρχή ενός ομοιόμορφου μοντέλου παραγωγής gelato, το οποίο μπορούσε να εφαρμοστεί σε μεγαλύτερη κλίμακα και αργότερα καθιερώθηκε σε ολόκληρη την ιταλική βιομηχανία.
Καθώς τα φορτηγά με θερμομονωμένους θαλάμους δεν ήταν ακόμη διαθέσιμα, οι αδελφοί δημιούργησαν και το δικό τους σύστημα μεταφοράς με ελεγχόμενη θερμοκρασία. Τοποθετούσαν μεταλλικά δοχεία μέσα σε πάγο και αλάτι, επένδυαν ξύλινα κιβώτια με άχυρο και μετέτρεπαν στρατιωτικά κιβώτια ανεφοδιασμού σε αυτοσχέδια θερμομονωμένα δοχεία. Μέχρι το 1948, διένειμαν το gelato της Sammontana με ποδήλατα σε ολόκληρο το Έμπολι και με ένα μικρό φορτηγό σε διάφορες περιοχές της Τοσκάνης.
«Οι αδελφοί Μπανιόλι επινόησαν ένα δοχείο χωρητικότητας έξι λίτρων, το οποίο ταίριαζε απόλυτα στο αυτοσχέδιο σύστημα διανομής τους. Τα μπαρ και τα καφέ μπορούσαν να σερβίρουν το παγωτό απευθείας από το δοχείο», εξήγησε στο BBC ο Ιταλός ιστορικός της γαστρονομίας Λούκα Τσέζαρι. «Όταν άρχισαν να παραχωρούν δωρεάν στους ιδιοκτήτες των καταστημάτων τις μονάδες κατάψυξης, το μοντέλο είχε πλέον ολοκληρωθεί», συμπλήρωσε.
Ήταν το πρότυπο για το σύγχρονο σύστημα διανομής του ιταλικού gelato: ένα προϊόν σταθερής ποιότητας, τυποποιημένα δοχεία και ένα δίκτυο καταστημάτων που μπορούσαν να το σερβίρουν. Τίποτα από αυτά δεν θα ήταν δυνατό χωρίς τα εξαρτήματα που είχαν απομείνει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
«Όταν η οικογένειά μου βρήκε τον εξοπλισμό που είχε εγκαταλειφθεί από τα χρόνια του πολέμου, τα μέλη της είχαν την ταχύτητα σκέψης και την ευφυΐα να διακρίνουν δυνατότητες εκεί όπου όλοι οι άλλοι έβλεπαν απλώς παλιοσίδερα», δήλωσε ο Λεονάρντο Μπανιόλι, εκπρόσωπος της τρίτης γενιάς της οικογένειας που ηγείται της Sammontana.
«Αυτά τα εξαρτήματα αποτέλεσαν τη βάση για ένα gelato που μπορούσε να ταξιδέψει πέρα από ένα μόνο κατάστημα, πέρα από μία μόνο πόλη, μέχρι να φτάσει σε ολόκληρη την Ιταλία και από εκεί, σήμερα, σε όλο τον κόσμο», συμπλήρωσε.
Οι καινοτομίες αυτές εμφανίστηκαν στην αρχή της περιόδου του μεταπολεμικού «οικονομικού θαύματος» της Ιταλίας, που μεταμόρφωσε τη ζωή στη χώρα. Μεταξύ 1950 και 1963, οι μισθοί αυξήθηκαν, οικογένειες από την ύπαιθρο μετακινήθηκαν προς τις πόλεις και το διαθέσιμο εισόδημα ενισχύθηκε.
Η εξάπλωση της κουλτούρας των παραθαλάσσιων διακοπών και η καθιέρωση της «passeggiata», της βόλτας μετά το δείπνο, δημιούργησαν έναν νέο τρόπο υπαίθριας αναψυχής.
Εύκολο στη μεταφορά, οικονομικό και συνδεδεμένο με την απόλαυση, το gelato –που πλέον σερβιριζόταν σε πρακτικά χωνάκια και μικρά κυπελλάκια για κατανάλωση στον δρόμο– ταίριαζε απόλυτα στη νέα εικόνα της χώρας.
Σήμερα, είτε ανοίγει κανείς τη συσκευασία ενός χωνιού Sammontana σε κάποια παραλία της Λιγουρίας είτε παραγγέλνει μια μπάλα παγωτού από ένα παραδοσιακό παγωτατζίδικο στην Απουλία είτε επισκέπτεται ένα από τα χιλιάδες καταστήματα gelato που έχουν ανοίξει τα τελευταία χρόνια εκτός Ιταλίας, γεύεται την κληρονομιά αυτής της συνάντησης μεταξύ της ιταλικής τέχνης και της αμερικανικής τεχνολογίας.
Υιοθετώντας το νέο αυτό μοντέλο ψύξης, σύντομα ακολούθησαν και άλλες εταιρείες παγωτού. Ωστόσο, «η παραγωγή παγωτού σε βιομηχανική κλίμακα δεν εξαφάνισε το παραδοσιακό, χειροποίητο gelato», δήλωσε ο Εντουάρντο Τσουκίνι, εκπρόσωπος του Μουσείου Gelato Carpigiani στην Μπολόνια, του μοναδικού μουσείου στον κόσμο αφιερωμένου στο παραδοσιακό gelato.
«Το βιομηχανικό gelato ανάγκασε το παραδοσιακό gelato να εξελιχθεί και τελικά, η Ιταλία ανέπτυξε τόσο έναν ισχυρό βιομηχανικό κλάδο όσο και ένα εκτεταμένο δίκτυο ανεξάρτητων, παραδοσιακών παγωτατζίδικων. Ο ανταγωνισμός από τους βιομηχανικούς παραγωγούς, όπως η Sammontana, ώθησε τα παραδοσιακά παγωτατζίδικα να βελτιώσουν τις συνθήκες υγιεινής, την τεχνολογία και την επαγγελματική τους οργάνωση», ανέφερε.
Στην πορεία, η Sammontana, αλλά και το gelato γενικότερα, ταυτίστηκαν με τα ιταλικά καλοκαίρια. «Για πολλούς Ιταλούς, η Sammontana φέρνει στον νου μια ολόκληρη τελετουργία: να κοιτάζεις μέσα στον καταψύκτη ενός παραλιακού περιπτέρου, να επιλέγεις παγωτό από τη συσκευασία του, να απολαμβάνεις ένα χωνάκι μετά το μπάνιο ή να σταματάς σε έναν σταθμό εξυπηρέτησης Autogrill κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου οικογενειακού ταξιδιού με το αυτοκίνητο. Η συναισθηματική σύνδεση αφορά εξίσου τη συσκευασία, τον τόπο και τη στιγμή, όσο και το ίδιο το παγωτό», δήλωσε η Κέιτι Πάρλα, συγγραφέας βιβλίων μαγειρικής που ζει στη Ρώμη.
Σήμερα, η Sammontana είναι η μεγαλύτερη εταιρεία gelato και κατεψυγμένων επιδορπίων στην Ιταλία. Και παρότι το αρχικό γαλακτοπωλείο δεν υπάρχει πλέον, η επιχείρηση παραμένει οικογενειακή, με την τρίτη γενιά της οικογένειας Μπανιόλι να τη διοικεί από το Έμπολι.
Από το 1957, η εταιρεία χρησιμοποιεί το διαφημιστικό σύνθημα «Gelati all'italiana» (Παγωτά αλά ιταλικά). «Αυτό το σύνθημα είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα σημαντικότερα στην ιστορία της ιταλικής γαστρονομίας του 20ού αιώνα», δήλωσε ο Τσέζαρι.
«Διαχωρίζει το gelato της εταιρείας από το αμερικανικό παγωτό που είχαν φέρει οι Αμερικανοί στρατιώτες κατά τη διάρκεια του πολέμου και μετά από αυτόν. Ορίζει την ιταλική ταυτότητα μέσω της άρνησης (της αμερικανικής) και, στην ουσία, σημαίνει απλώς “όχι αμερικανικό”. Και λειτουργεί, επειδή η διαφορά είναι πραγματική και αισθητή».