Καστάνιανη Πωγωνίου Ιωαννίνων: Το χωριό που πλήρωσε βαρύ τίμημα με άμαχους νεκρούς από νάρκες χειροβομβίδες και όλμους μετά τον πόλεμο

Έχουμε γράψει επανειλημμένα και δεν είμαστε οι πρώτοι, βέβαια, για το βαρύτατο τίμημα που πλήρωσε η χώρα μας κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πάνω από 500.000 νεκροί, εκατοντάδες χιλιάδες τραυματίες, τεράστιες καταστροφές σε υποδομές, καλλιέργειες κ.λπ. Ακολούθησε ο αδελφοκτόνος εμφύλιος πόλεμος, ο οποίος στοίχισε τη ζωή σε χιλιάδες συμπατριώτες μας και κατέστρεψε ό,τι είχε αφήσει όρθιο η τριπλή κατοχή. Τα θύματα του πολέμου όμως δεν σταμάτησαν το 1949, αλλά και τα επόμενα χρόνια άγνωστος αριθμός ατόμων έχασαν τη ζωή τους ή υπέστησαν σοβαρότατα τραύματα (ακρωτηριασμούς κ.λπ), από νάρκες, βλήματα κ.ά. που δεν είχαν εκραγεί.

Το Τάγμα Εκκαθάρισης Ναρκοπεδίων Ξηράς (ΤΕΝΞ) έχει προσφέρει τεράστιο εθνικό έργο με την εκκαθάριση ναρκοπεδίων και την εξουδετέρωση βλημάτων κ.λπ. που δεν είχαν εκραγεί. Πρόσφατες είναι οι περιπτώσεις εντοπισμού βλημάτων σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, που ευτυχώς εξουδετερώθηκαν από ειδικούς χωρίς να προκαλέσουν κάποιο πρόβλημα.

Καστάνιανη Πωγωνίου: 15 νεκροί και 5 τραυματίες από το 1940 ως το 1957

Στην πανέμορφη, ακριτική Καστάνιανη Πωγωνίου Ιωαννίνων έχουμε αναφερθεί πολλές φορές, με πιο πρόσφατη αυτή του άρθρου για το «Μπαϊράκι», που έδωσε ζωή στο χωριό και όσες-όσοι το επισκέφθηκαν μιλούν με τα καλύτερα λόγια γι' αυτό. Στη διάρκεια της μακρόχρονης ιστορίας της, η Καστάνιανη δέχτηκε πολλές επιδρομές. Οι κάτοικοί της όμως διατήρησαν την ελληνικότητα, την ελληνική γλώσσα και μάλιστα με χρήση αρχαίων ελληνικών λέξεων (άλας, γαίγα = η κατσίκα κ.λπ.) και τη βαθιά χριστιανική τους πίστη. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας, περίπου 15 εκκλησίες ανεγέρθηκαν, παρά τις απαγορεύσεις των Οθωμανών.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, το φυλάκιο της Καστάνιανης ήταν ένα από τα πρώτα που δέχτηκαν ιταλική επίθεση. Το χωριό μετά από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου υπήρξε θέατρο σφοδρών μαχών, στα χρόνια του εμφυλίου. Καθώς βρίσκεται σε στρατηγικής σημασίας θέση, απέναντι από τη Μουργκάνα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις επιχειρήσεις εναντίον του ΔΣΕ. Ωστόσο, το χωριό, τα 2/3 του οποίου κάηκαν από τους Γερμανούς το 1944 πληρώσε βαρύτατο τίμημα, καθώς 15 αθώοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και 5 τραυματίστηκαν, κυρίως από νάρκες και βλήματα που δεν είχαν εκραγεί.

Καταφέραμε και συγκεντρώσαμε τα ονόματα των θυμάτων, το έτος θανάτου ή τραυματισμού τους και κάποια πρόσθετα στοιχεία. Τα στοιχεία δόθηκαν προφορικά από την κυρία Μαρία Καρανάτση, στον καλό φίλο Κώστα Μπότσιο που τα κατέγραψε. Πολύτιμες πληροφορίες μας έδωσε και η κυρία Βασιλική, που επιθυμεί να διατηρήσει την ανωνυμία της και το σεβόμαστε.

Ας δούμε τώρα τον μακρύ, θλιβερό κατάλογο με τα αθώα θύματα ενός πανέμορφου ακριτικού χωριού:

1940: Στη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου, η Όλγα Σπυρώνη, το γένος Γιάχου καταφεύγει με τα τρία παιδιά της, τον 8χρονο Βασίλη, την 4χρονη Βασιλική και τον Σταύρο, λίγων μηνών βρέφος στην αγκαλιά, στην τοποθεσία Νατσάνη έξω απ' το χωριό. Ιταλικό βλήμα όλμου, από το Κεράσοβο (χωριό απέναντι από την Καστάνιανη) χτυπά την Όλγα και τη σκοτώνει. Σαν από θαύμα, ο μικρός Σταύρος εκτινάχθηκε λίγα μέτρα μακριά.

Η Βασιλική τραυματίστηκε ελαφρά, ο Βασίλης δεν έπαθε τίποτα. Ο σύζυγός της, Ιωάννης Σπυρώνης ήταν στρατιώτης και πολεμούσε στο μέτωπο. Μάλιστα τραυματίστηκε στη διάρκεια μιας μάχης. Τραγική ειρωνεία: η Όλγα ήθελε να πάει σε μια άλλη τοποθεσία του χωριού, όμως ο πατέρας της θεώρησε ότι θα ήταν πιο ασφαλής «στου Νατσάνη». Θεωρώντας τον εαυτό του υπεύθυνο για τον θάνατο της κόρης του και μην αντέχοντας τον χαμό της έφυγε από τη ζωή έξι μήνες αργότερα.

1943: Τέσσερα μικρά παιδιά "έπαιζαν" με ένα βλήμα το οποίο εξερράγη. Αποτέλεσμα: 2 νεκροί, οι Σπύρος Τσαβίδης και Παύλος Ζήκος και δύο σοβαρά τραυματίες, που έχασαν την όραση από το ένα μάτι: οι Γιάννης Μ. και Δήμος Ξ. και οι δύο εν ζωή σήμερα. Ο κύριος Δήμος ήταν αυτός που τον Αύγουστο του 2025 με παρακίνησε να ασχοληθώ με τα «αθώα θύματα του χωριού».

1944: Η πεντάχρονη Δημητρούλα Δρίζη σκοτώνεται από ιταλική χειροβομβίδα.
1946: Η Δάφνη Τσορτέκη σκοτώνεται από χειροβομβίδα κοντά στην εκκλησία της Αγίας Κυριακής.
1949: Ο εμφύλιος πόλεμος μαίνεται. Οβίδα από το χωριό Κεράσοβο χτυπά την Καλλιόπη Μπότσιου-Ζήκου, που βρισκόταν στην πλατεία του χωριού, πίσω από το ιερό της Αγίας Τριάδας και τη σκοτώνει. Ο 8χρονος Παναγιώτης Ζαραλίκος που βρισκόταν μαζί της τραυματίστηκε στο χέρι.
1950: Ο βοσκός των αιγοπροβάτων του χωριού Μιχάλης Τσίτσας, γνωστός στους Καστανιανίτες ως Λάη-Μίχας σκοτώνεται από νάρκη στο ύψωμα Άγιος Αθανάσιος όπου έγινε η φονική μάχη της Καστάνιανης (1940). Μαζί με τον άτυχο βοσκό, θύματα των ναρκών υπήρξαν και πολλά ζώα.
1950: Η σύζυγος του Πέτρου Τσορτέκη (δυστυχώς η κυρία Μαρία και η κυρία Βασιλική δεν θυμόταν το όνομά της) σκοτώθηκε από νάρκη.

1950: Η Ευθυμία Στούκα (απλή συνωνυμία με μας) με την Ελένη Παπαγιάννη-Κυρλή, με ένα γαϊδουράκι μεταβαίνουν για γεωργικές εργασίες σε τοποθεσία λίγο πιο μακριά από το φυλάκιο του χωριού, στον δρόμο προς τη Χαραυγή. Η Ευθυμία πατά νάρκη και σκοτώνεται. Η Ελένη τραυματίζεται. Το άτυχο γαϊδουράκι, δυστυχώς σκοτώθηκε κι αυτό. Το «(ει)κόνισμα της Ευθυμίας», στον επαρχιακό δρόμο Καστάνιανης-Χαραυγής θυμίζει μέχρι σήμερα τον τραγικό θάνατο μιας νέας γυναίκας.
1954: Νέα τραγωδία στην Καστάνιανη. Ο Ενωμοτάρχης της Χωροφυλακής Αριστείδης Λάκκας, δεινός κυνηγός, που δεν καταγόταν από την Καστάνιανη, αλλά ήταν πιθανότατα κι αυτός Ηπειρώτης, πατάει νάρκη στην Παναγοπούλα και σκοτώνεται. Στρατιώτης που επιχείρησε να περισυλλέξει τον Ενωμοτάρχη, πατά άλλη νάρκη και σκοτώνεται κι αυτός!
1954: Στρατιώτης που υπηρετούσε στο φυλάκιο της Καστάνιανης μάζευε σφαίρες στη γύρω περιοχή. Πατάει νάρκη και σκοτώνεται.
26/4/1957: η μεγάλη τραγωδία με τρία παιδιά νεκρά και ένα σοβαρά τραυματισμένο

Το 1957 συνέβη στην Καστάνιανη η μεγαλύτερη, ίσως, απ' όλες τις τραγωδίες. Στις 26 Απριλίου 1957, ημέρα της Ζωοδόχου Πηγής, η Θεία Λειτουργία τελείται στην ιστορική εκκλησία (14ος αι.;) της Παναγιάς, στον δρόμο Καστάνιανης - Αγίας Μαρίνας. Τέσσερα μικρά παιδιά, βρίσκουν ένα βλήμα όλμου κοντά στον ναό και το μεταφέρουν, κλοτσώντας το (!) προς το χωριό. Στο μεταξύ, οι συγχωριανοί τους έχουν φτάσει στην πλατεία του χωριού και γλεντούν. Κάτω από την εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής (Παναγοπούλα), που «γιόρταζε» εκείνη τη μέρα αλλά δεν λειτούργησε, το βλήμα σκάει.

Η Ελένη Π., γεμίζει μια στάμνα με νερό στη γειτονική βρύση Κατσίκι. Ακούει την έκρηξη, τρέχει στα παιδιά, που τα βλέπει μέσα στα αίματα και αμέσως μετά στην πλατεία για να ενημερώσει τους συγχωριανούς της. Το γλέντι σταματά. Ειδοποιείται ο Νίκος Μπότσιος, πατέρας του φίλου Κώστα, που είχε απολυθεί από το Στρατό πριν λίγους μήνες. Είχε την ειδικότητα του νοσοκόμου. Προσφέρει τις πρώτες βοήθειες στα παιδιά, που είναι ακόμη ζωντανά. Ταξί που βρίσκεται τυχαία στο χωριό μεταφέρει τα παιδιά στα Γιάννενα (70 χλμ. μακριά). Στο νοσοκομείο της πρωτεύουσας της Ηπείρου αφήνουν την τελευταία τους πνοή οι: Βασίλης Τσούλαρης 11 ετών (ένα πανέμορφο παιδάκι, με γαλανά μάτια μας είπε η κυρία Βασιλική), Στέφανος Χριστιάς 9 ετών και Χαράλαμπος Τασοβασίλης 7 ετών.

Ο Δημήτριος Παπαγιάννης, που έφυγε από τη ζωή πριν λίγα χρόνια, τραυματίζεται σοβαρά: χάνει την όραση από το ένα του μάτι και κάποια δάχτυλα από το ένα του χέρι. Δύο ακόμα παιδιά που θα πήγαιναν μαζί με τα παραπάνω, ο Στέφανος και ο Βασίλης γλίτωσαν: ο Στέφανος αποκοιμήθηκε, ενώ ο Βασίλης κλειδώθηκε στην τουαλέτα από τη μητέρα του, μόλις της είπε πού θα πάει. Η ανόητη μεταφορά του βλήματος, έγινε για κάποιο λόγο, τον οποίο, σεβόμενοι τους ανθρώπους που μας μετέφεραν τα παραπάνω και μας το ζήτησαν, δεν αναφέρουμε...

Επίλογος

Επανειλημμένα τα επόμενα χρόνια έχουν γίνει εκκαθαρίσεις ναρκοπεδίων στην Καστάνιανη από τα ΤΕΝΞ. Στις μεγάλες πυρκαγιές του 2000 αμέτρητα βλήματα και νάρκες «εξουδετερώθηκαν» από τη φωτιά. Κάποια, βλήματα κυρίως, ίσως υπάρχουν ακόμα σε άγνωστες τοποθεσίες. Ωστόσο, οι δρόμοι και τα μονοπάτια του χωριού είναι «καθαρά». Η Παναγοπούλα και ο Άγιος Αθανάσιος έχουν καθαριστεί και φυσικά είναι επισκέψιμα.

Εκατοντάδες κυνηγοί επισκέπτονται την Καστάνιανη τον χειμώνα, βαδίζοντας μέσα σε ρουμάνια (πυκνά δάση), άφοβα. Το άρθρο αυτό δεν έχει τοπικιστικό χαρακτήρα. Σκοπεύει να αναδείξει μια άγνωστη πλευρά του Β' ΠΠ. Είμαστε βέβαιοι, έχουμε ακούσει π.χ. για την Κεφαλλονιά και την Κρήτη, ότι ανάλογα περιστατικά συνέβησαν και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Υπάρχουν καταγεγραμμένα κάπου; Θα είχε τεράστιο ενδιαφέρον, αν υπάρχουν συγκεντρωτικά στοιχεία, να δοθούν στη δημοσιότητα.

Πριν λίγες μέρες στην Αθήνα, μικρά παιδιά βρήκαν ένα βλήμα όλμου και έπαιζαν με αυτό! Για καλή τους τύχη, δεν εξερράγη και εξουδετερώθηκε από τον Στρατό. Σίγουρα σε όλη την Ελλάδα υπάρχουν ακόμα άσκαστες νάρκες και βλήματα. Δεν παίζουμε με αυτά. Ειδοποιούμε την Αστυνομία και απομακρυνόμαστε. Ο Ενωμοτάρχης Λάκκας έλεγε: «Εγώ, τις νάρκες τις τρώω». Δυστυχώς, οι νάρκες τρώνε, δεν τρώγονται...

ΥΓ. Αφιερωμένο στη μνήμη όλων των παραπάνω. Επειδή κάποιοι θα αρχίσουν να γράφουν διάφορα, παραθέτουμε μια φωτογραφία από σχολείο της Ηπείρου εκείνη την εποχή. Αυτά να τα βλέπουν ορισμένοι και ορισμένες, που έχουν τα πάντα και θεωρούν ότι κάτι τους λείπει...

Θερμές ευχαριστίες: στην κυρία Μαρία Καρανάτση, στον καλό φίλο Κώστα Μπότσιο, που μας έδωσε και τις φωτογραφίες με το (ψεύτικο) ομοίωμα όλμου και τους ξυπόλυτους μαθητές και την κυρία Βασιλική, η οποία μας είπε ότι ίσως υπήρχαν και άλλα θύματα, δεν θυμόταν όμως περισσότερες λεπτομέρειες.

Για μια ακόμα φορά, ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Παναγιώτη Καλαμπόκα που μας έστειλε σε χρόνο dt τις φωτογραφίες της Παναγιάς, της Αγίας Κυριακής και της Παναγοπούλας. Να είσαι καλά κύριε Παναγιώτη!!!