Η ομιλία του Τσόρτσιλ για το «σιδηρούν παραπέτασμα» που ξεκίνησε τον Ψυχρό Πόλεμο πριν από 80 χρόνια: «Η καταστροφή θα μας συντρίψει όλους»

Λιγότερο από έναν χρόνο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ απηύθυνε μια προειδοποίηση που έμελλε να μείνει στην Ιστορία και να περιγράψει με μία φράση τη νέα διχοτόμηση της Ευρώπης.

Στις 5 Μαρτίου 1946, μιλώντας στο πανεπιστήμιο του Γουεστμίνστερ της μικρής πόλης Φούλτον στο Μιζούρι, ο πρώην Βρετανός πρωθυπουργός δήλωσε πως «από το Στετίν στη Βαλτική έως την Τεργέστη στην Αδριατική,  ένα  σιδηρούν παραπέτασμα έχει πέσει πάνω στην ήπειρο», χαράσσοντας συμβολικά τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή.

Η ομιλία του Τσόρτσιλ –με τίτλο «Sinews of Peace»– δεν έγινε με την ιδιότητά του ως κυβερνητικού ηγέτη, αλλά ως ιδιώτης πολίτης. Είχε χάσει τις εκλογές του 1945 και είχε αποχωρήσει από την πρωθυπουργία, ωστόσο η διεθνής βαρύτητα του ονόματός του παρέμενε ισχυρή. Εκείνη την περίοδο, οι μεγάλες δυνάμεις σχεδίαζαν ακόμη το μεταπολεμικό τοπίο, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες ενισχυόταν ξανά η τάση εσωστρέφειας, καθώς στρατεύματα επέστρεφαν και η κοινωνία εστίαζε στην ανοικοδόμηση, εξηγεί το BBC.

Ο Τσόρτσιλ, όμως, έλεγε ότι μια νέα απειλή διαμορφωνόταν. Καθώς ο πόλεμος έφτανε στο τέλος του, είχε παρατηρήσει ότι οι σοβιετικοί στρατοί δεν αποσύρονταν από τα εδάφη που είχαν καταλάβει στην Ανατολική Ευρώπη κατά την προέλασή τους προς την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας.

Σε χώρες που «απελευθερώθηκαν» αναδύονταν καθεστώτα με σοβιετική στήριξη και η Μόσχα έδειχνε, κατά τον ίδιο, πρόθεση να επεκτείνει περαιτέρω την επιρροή της. Την ίδια στιγμή, μετά από μια τόσο καταστροφική σύγκρουση, λίγοι στη Δύση –και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ– ήθελαν να έρθουν σε ανοικτή αντιπαράθεση με τον πρώην σύμμαχο και να ρισκάρουν έναν νέο πόλεμο.

Ο Τσόρτσιλ διαφωνούσε έντονα, σε βαθμό που είχε εξετάσει ακόμη και την ιδέα επίθεσης κατά της Σοβιετικής Ένωσης: ένα απόρρητο σχέδιο με την κωδική ονομασία «Operation Unthinkable», το οποίο τελικά εγκαταλείφθηκε ως μη ρεαλιστικό.

Η ομιλία στο Φούλτον προέκυψε από μια απρόσμενη πρόσκληση. Τον Οκτώβριο του 1945, ο Τσόρτσιλ έλαβε επιστολή από το πανεπιστήμιο του Γουεστμίνστερ. Στο κάτω μέρος υπήρχε και μια προσωπική σημείωση του Αμερικανού προέδρου Χάρι Τρούμαν, ο οποίος όχι μόνο ενθάρρυνε την επίσκεψη, αλλά πρότεινε να τον παρουσιάσει ο ίδιος.

Ο Τρούμαν, σύμφωνα με την περιγραφή, είχε υπολογίσει ότι μια τέτοια ομιλία θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως «βαρόμετρο» για το πού βρισκόταν η αμερικανική κοινή γνώμη απέναντι στη Σοβιετική Ένωση την περίοδο που η χώρα δίσταζε ανάμεσα στη διεθνή εμπλοκή και την επιστροφή στον απομονωτισμό.

Ο Τσόρτσιλ αξιοποίησε την ευκαιρία και δούλεψε για εβδομάδες το κείμενο, οργανώνοντας τις σκέψεις του για τον κόσμο που αναδυόταν από τα ερείπια του πολέμου. Ταξίδεψε από την Ουάσινγκτον στο Μιζούρι μαζί με τον Τρούμαν, ο οποίος –όπως αναφέρεται– διάβασε το κείμενο στο τρένο.

Ο Τσόρτσιλ ενημέρωσε με επιστολή τον διάδοχό του στην πρωθυπουργία, Κλέμεντ Άτλι, ότι ο Αμερικανός πρόεδρος έκρινε την ομιλία «θαυμαστή» και εκτιμούσε πως «θα προκαλέσει αναστάτωση», αλλά «θα κάνει μόνο καλό».

Στην καρδιά της ομιλίας βρισκόταν η παρότρυνση προς τις ΗΠΑ να «κοιτάξουν προς τα έξω» και να μην αφήσουν το μεταπολεμικό κενό ισχύος να καλυφθεί από τη Μόσχα.

Ο Τσόρτσιλ μίλησε για προστασία απέναντι σε «δύο γιγάντιους ληστές, τον πόλεμο και την τυραννία», υποστηρίζοντας ότι ο νεοσύστατος Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών δεν μπορούσε από μόνος του να εγγυηθεί την ειρήνη.

Εκεί παρουσίασε και τη διατύπωση που έμεινε ως «ειδική σχέση»: τη «συναδελφική ένωση των αγγλόφωνων λαών», δηλαδή έναν ιδιαίτερο δεσμό ανάμεσα στη Βρετανική Κοινοπολιτεία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο ίδιος, ως μισός Αμερικανός, θεωρούσε ότι η ασφάλεια και η ευημερία της Βρετανίας εξαρτώνταν από στενότερους δεσμούς με την Ουάσινγκτον.

Το «σιδηρούν παραπέτασμα» έγινε αμέσως πολιτικός όρος-κλειδί, καθώς ο Τσόρτσιλ προειδοποίησε ότι οι «αρχαίες πρωτεύουσες και τα κράτη της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης» περνούσαν υπό ολοένα και πιο ασφυκτική σοβιετική επιρροή, με δορυφορικά καθεστώτα που, όπως είπε, μετατρέπονταν σε «αστυνομικές κυβερνήσεις» και με κομμουνιστικά κόμματα που επιχειρούσαν να αποκτήσουν «ολοκληρωτικό έλεγχο».

Παρότι η φράση δεν επινοήθηκε από τον ίδιο και είχε χρησιμοποιηθεί και παλαιότερα, η συγκεκριμένη ομιλία ήταν εκείνη που τη «σύστησε» στον κόσμο σε μια στιγμή που ο πλανήτης άκουγε.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Τσόρτσιλ τόνισε ότι η ειρήνη παρέμενε εύθραυστη και πως «αυτή δεν είναι η απελευθερωμένη Ευρώπη για την οποία πολεμήσαμε», υποστηρίζοντας ότι απαιτείται «μια νέα ενότητα στην Ευρώπη».

Ζήτησε οι δυτικές δημοκρατίες να σταθούν απέναντι στους Σοβιετικούς, υποστηρίζοντας ότι «δεν υπάρχει τίποτα που να θαυμάζουν τόσο πολύ όσο τη δύναμη» και «τίποτα για το οποίο να έχουν λιγότερο σεβασμό από την αδυναμία», ειδικά τη στρατιωτική αδυναμία.

Θύμισε επίσης ότι στη δεκαετία του 1930 είχε προειδοποιήσει για τον κατευνασμό του Αδόλφου Χίτλερ, αλλά «κανείς δεν άκουσε», με αποτέλεσμα να παρασυρθούν όλοι «στην τρομερή δίνη». «Σίγουρα δεν πρέπει να το αφήσουμε να ξανασυμβεί», είπε.

Διευκρίνισε ότι δεν πίστευε πως η Σοβιετική Ένωση επιδίωκε άμεσα νέο πόλεμο, αλλά ότι ήθελε «τους καρπούς του πολέμου» και «την αόριστη επέκταση της δύναμης και των δογμάτων της».

Προειδοποίησε ότι αν οι δημοκρατίες της Δύσης δεν σταθούν ενωμένες υπερασπιζόμενες τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, «τότε πράγματι η καταστροφή θα μας κατακλύσει όλους».

Η δημόσια αντίδραση στη Δύση, όπως έχει θυμηθεί αργότερα ο βετεράνος παρουσιαστής του BBC Άλιστερ Κουκ, δεν ήταν ομόφωνα θερμή. Πολλοί θεώρησαν ότι μόλις 10 μήνες μετά την παράδοση της ναζιστικής Γερμανίας δεν ήταν ώρα να ξεκινήσει η ρητορική εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Κάποιοι είδαν τον Τσόρτσιλ ως «φιλοπόλεμο» και «γκρινιάρη», όμως ο Κουκ σχολίασε εκ των υστέρων ότι «δυστυχώς κάναμε λάθος και ο γέρος γκρινιάρης είχε πάλι δίκιο».

Στην άλλη πλευρά, η αντίδραση της Μόσχας ήταν οξύτατη. Ο Ιωσήφ Στάλιν εξοργίστηκε και παρομοίασε τον Τσόρτσιλ με τους ναζί, γράφοντας στην «Πράβντα» ότι, όπως ο Χίτλερ «έλυσε τον πόλεμο» με φυλετική θεωρία, έτσι και ο Τσόρτσιλ «επιχειρεί να λύσει τον πόλεμο» με «φυλετική θεωρία», υποστηρίζοντας –κατά τον Στάλιν– ότι μόνο τα αγγλόφωνα έθνη είναι «πλήρους αξίας» για να αποφασίζουν για τις τύχες του κόσμου.

Για να αποφευχθεί περαιτέρω ένταση, οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και της Βρετανίας αρχικά κράτησαν αποστάσεις από την ομιλία. Ωστόσο, έναν χρόνο αργότερα, ο Χάρι Τρούμαν υιοθέτησε επίσημα τον ρόλο των ΗΠΑ ως υπερασπιστή της «παγκόσμιας δημοκρατίας» και δεσμεύτηκε στην πολιτική ανάσχεσης της σοβιετικής επέκτασης και της εξάπλωσης του κομμουνισμού.

Το «Δόγμα Τρούμαν», όπως έμεινε γνωστό, οδήγησε στη δημιουργία του ΝΑΤΟ και στη συνέχεια σε αμερικανική εμπλοκή σε πολέμους όπως της Κορέας και του Βιετνάμ.

Με τα χρόνια, το «σιδηρούν παραπέτασμα» απέκτησε και κυριολεκτικό αντίκρισμα: το 1961 υψώθηκε το Τείχος του Βερολίνου, χωρίζοντας επί 28 χρόνια όχι μόνο μια πόλη, αλλά οικογένειες, φίλους και τελικά ολόκληρο τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα.

Όταν το Τείχος έπεσε το 1989, το ίδιο κολέγιο στο Μιζούρι απέκτησε συμβολικό βάρος ως «τόπος μνήμης» του Ψυχρού Πολέμου: το επισκέφθηκαν, σε διαφορετικές στιγμές, ηγέτες που ήθελαν να σηματοδοτήσουν ότι μια εποχή είχε κλείσει.

Το 1990, ο Ρόναλντ Ρίγκαν βρέθηκε εκεί για την πρώτη επέτειο από την κατεδάφιση του Τείχους, εγκαινιάζοντας γλυπτό της εγγονής του Τσόρτσιλ, Έντγουινα Σάντις.

Δύο χρόνια αργότερα, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ –επίσης ως ιδιώτης πλέον, μετά την απομάκρυνσή του από την εξουσία– αναγνώρισε ότι στη Σοβιετική Ένωση η ομιλία του 1946 είχε εκληφθεί ως «η τυπική διακήρυξη του Ψυχρού Πολέμου», σημειώνοντας ότι ο κόσμος είχε αλλάξει δραματικά και ότι στα «μεγάλα κέντρα της παγκόσμιας πολιτικής» φαινόταν πως η επιλογή είχε γίνει υπέρ «της ειρήνης, της συνεργασίας, της αλληλεπίδρασης και της κοινής ασφάλειας».

Σε αντίθεση με τη φράση «σιδηρούν παραπέτασμα» που σφράγισε μια εποχή, τα λόγια του Γκορμπατσόφ δεν απέκτησαν την ίδια διαχρονική ισχύ.

Όμως, η 5η Μαρτίου 1946 παραμένει η ημερομηνία που μια ομιλία –από έναν πρώην πρωθυπουργό που είχε μόλις χάσει την εξουσία– έδωσε όνομα στη νέα διχοτόμηση της Ευρώπης και προανήγγειλε, με τρόπο που τότε πολλοί δεν ήθελαν να ακούσουν, το μακρύ κεφάλαιο του Ψυχρού Πολέμου.