Όταν το έδαφος υποχωρεί: Ποιες περιοχές επηρεάζονται από την υπεράντληση των υδάτων, καθηγητής του ΕΜΠ εξηγεί

«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ», έλεγε ο Ηράκλειτος, επισημαίνοντας πως η φύση συχνά κρύβει όσα συμβαίνουν κάτω από την επιφάνειά της. Κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να πει κανείς πως συμβαίνει και με το έδαφος κάτω από τα πόδια μας, όπου η εντατική άντληση υπόγειων υδάτων μπορεί να προκαλέσει αλλαγές που δεν είναι άμεσα ορατές.

Η αλόγιστη άντληση -κυρίως για την άρδευση των καλλιεργειών και την κάλυψη των αναγκών της βιομηχανίας- μπορεί να μειώσει σημαντικά τα διαθέσιμα αποθέματα του υδροφόρου ορίζοντα. Όταν μάλιστα συνεχίζεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι εδαφικοί σχηματισμοί ενδέχεται να συμπιεστούν, οδηγώντας σταδιακά στην υποχώρηση της επιφάνειας της γης.

Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως εδαφική υποχώρηση, έχει καταγραφεί σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, με διαφορετική έκταση και ένταση. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που αναμένεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια και να αποτελέσει σημαντική πρόκληση τις επόμενες δεκαετίες, εάν δεν ληφθούν ουσιαστικά μέτρα για την αποτελεσματική αντιμετώπισή του.

Στο σημείο αυτό, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι οι εδαφικές υποχωρήσεις διαφέρουν από τις καθιζήσεις, καθώς οι τελευταίες προκαλούνται από την άσκηση πρόσθετου εξωτερικού φορτίου στο έδαφος, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με την κατασκευή κτιρίων και άλλων τεχνικών έργων.

Εκτός από την υπεράντληση των υπόγειων υδάτων, στις πιθανές αιτίες περιλαμβάνονται η οξείδωση των οργανικών εδαφών, η κατάρρευση υπόγειων κοιλοτήτων και άλλες φυσικές ή ανθρωπογενείς διεργασίες.

«Σιωπηλή καταστροφή»

Το φαινόμενο αυτό μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή και στο περιβάλλον, καθώς η υποχώρηση του εδάφους μπορεί να επηρεάσει καλλιεργήσιμες εκτάσεις, να προκαλέσει ζημιές σε κατοικημένες περιοχές και τεχνικές υποδομές, ενώ στις παράκτιες ζώνες ενδέχεται να αυξήσει και τον κίνδυνο πλημμυρών.

«Είναι ένα φαινόμενο το οποίο θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε σιωπηλό καταστροφικό», λέει στο protothema.gr ο κ. Κωνσταντίνος Λουπασάκης, καθηγητής Τεχνικής Γεωλογίας και Γεωτεχνικής Μηχανικής στη Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων - Μεταλλουργών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διεθνή Επιτροπή Εδαφικών Υποχωρήσεων της UNESCO.

«Εξελίσσεται με πολύ αργούς ρυθμούς, δεν έχει εμφανή σημάδια στα πρώτα στάδια και ξεπερνά κατά πολύ τη διάρκεια ζωής των κυβερνήσεων», συνεχίσει ο κ. Λουπασάκης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη το ζήτημα να αντιμετωπιστεί με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Οι περιοχές με το μεγαλύτερο πρόβλημα

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει στο protothema.gr, χαρακτηριστικό παράδειγμα του συγκεκριμένου προβλήματος αποτελεί το Καλοχώρι, δυτικά της Θεσσαλονίκης, όπου οι εδαφικές υποχωρήσεις παρατηρούνται ήδη από τη δεκαετία του 1960.

Όπως αναφέρει ο καθηγητής, το φαινόμενο εμφανίστηκε το 1965 και συνδέθηκε κυρίως με την υπεράντληση νερού από υπόγεια στρώματα όπου το νερό βρίσκονταν υπό πίεση. Η άντληση αυτή οδήγησε σε σημαντική μείωση της πίεσης του νερού στο υπέδαφος, με τη στάθμη του να μειώνεται έως και 40 μέτρα.

Όπως εξηγεί, σε συνδυασμό με τη χαλαρή σύσταση του εδάφους, οι συνθήκες αυτές ευνόησαν την υποχώρηση της επιφάνειας της γης.

Η σοβαρότητα του προβλήματος έγινε εμφανής το 1969, όταν, έπειτα από παρατεταμένες βροχοπτώσεις, η θάλασσα έφτασε στα πρώτα σπίτια του οικισμού και προχώρησε περίπου ένα χιλιόμετρο προς την ενδοχώρα. Για την προστασία της περιοχής κατασκευάστηκαν αναχώματα, καθώς ορισμένα τμήματά της βρίσκονται πλέον κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.

Επιπλέον, σύμφωνα με τον καθηγητή Λουπασάκη, στην ευρύτερη περιοχή Καλοχωρίου–Σίνδου υπάρχουν πολλές γεωτρήσεις, ενώ δορυφορικές καταγραφές δείχνουν ότι το έδαφος συνεχίζει να υποχωρεί. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο ζημιών σε κτίρια και άλλες υποδομές, ενώ παράλληλα καθιστά τις χαμηλές παράκτιες περιοχές πιο ευάλωτες στις πλημμύρες.

Το πρόβλημα όμως δεν περιορίζεται μόνο στη δυτική Θεσσαλονίκη.

Περιοχές του ανατολικού και δυτικού Θεσσαλικού κάμπου, η λεκάνη της Μεσσαράς στην Κρήτη, το Φαληρικό Δέλτα συγκαταλέγονται στις περιοχές όπου έχουν καταγραφεί φαινόμενα εδαφικών υποχωρήσεων.

Στον ανατολικό Θεσσαλικό κάμπο, κυρίως στην περιοχή νότια της Λάρισας, κατά την περίοδο της ξηρασίας του 1990, παρατηρήθηκαν εδαφικές υποχωρήσεις λόγω της υπεράντλησης υπόγειων υδάτων.

Το φαινόμενο έγινε ορατό μέσα από ρωγμές που εμφανίστηκαν σε διάφορα σημεία του εδάφους, τόσο στα άκρα όσο και στο κέντρο της περιοχής.

Στις περιοχές που επηρεάστηκαν περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα χωριά Χάλκη, Γλαύκη, Κιλελέρ, Νίκη, Αχίλλειον, Καλαμάκι, Καστρί και Στεφανοβίκειο, καθώς και άλλοι οικισμοί της ευρύτερης περιοχής.

Ανησυχία προκαλεί η κατάσταση και στη δυτική Θεσσαλία, όπου, σύμφωνα με δεδομένα δορυφορικής τηλεπισκόπησης (InSAR) που παρουσιάζει ο καθηγητής του ΕΜΠ, τα φαινόμενα εδαφικών υποχωρήσεων άρχισαν να εκδηλώνονται από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, με τις πρώτες ρωγμές στο έδαφος να καταγράφονται στα Φάρσαλα και στον οικισμό της Φαρκαδόνας.

Έκτοτε, το πρόβλημα έχει επεκταθεί σημαντικά, με τις εδαφικές υποχωρήσεις να επηρεάζουν πλέον σχεδόν το σύνολο του δυτικού Θεσσαλικού κάμπου, φτάνοντας μέχρι και την περιοχή των Τρικάλων.

Οι πλημμύρες του Daniel

Ο καθηγητής συνδέει το φαινόμενο με τις πλημμύρες που προκάλεσε η κακοκαιρία Daniel, επισημαίνοντας ότι η παραμονή του νερού για μεγάλο χρονικό διάστημα σε ορισμένες περιοχές του Θεσσαλικού κάμπου δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο των εδαφικών υποχωρήσεων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι υποχωρήσεις αποτελούν τη μοναδική αιτία των πλημμυρών, αλλά με βεβαιότητα επιδεινώνουν το πρόβλημα, καθώς μπορούν να αλλάξουν την κλίση του εδάφους, να δημιουργήσουν βυθίσματα και ως εκ τούτου να δυσκολέψουν τη φυσική απορροή του νερού.

Σημαντικές είναι και οι επιπτώσεις στην περιοχή γύρω από το ορυχείο Αμυνταίου, στη Φλώρινα.

Ειδικότερα, στους Αναργύρους και τα Βαλτόνερα, έχουν καταγραφεί από το 2005 υποχώρηση του εδάφους δεκάδων εκατοστών προκαλώντας ζημιές και καταρρεύσεις σε κτίρια και δίκτυα υποδομής.

Περιοχές με μικρότερης έκτασης εδαφικές υποχωρήσεις εντοπίζονται σε παράκτιες περιοχές του Κορινθιακού Κόλπου (Ρίο, Βραχάτι κ.α.), στον κάμπο των Ν. Μουδανιών στη Χαλκιδική, στον Ασπρόπυργο και σε άλλες.

«Οι εδαφικές υποχωρήσεις λειτουργούν αθροιστικά με τις παραμορφώσεις τους κάθε χρόνο να προστίθενται », σημειώνει ο καθηγητής, εξηγώντας ότι οι διαφορές στην υποχώρηση του εδάφους μπορούν να συσσωρεύονται με την πάροδο του χρόνου.

Υπάρχει λύση;

Η αντιμετώπιση του προβλήματος, σύμφωνα με τον καθηγητή, ξεκινά από την ορθολογική διαχείριση των υδάτινων πόρων και τον έλεγχο των αντλήσεων. Η γεωργία, η βιομηχανία και άλλες χρήσεις νερού πρέπει να εξετάζονται συνολικά, με βάση τις ανάγκες κάθε περιοχής και τις δυνατότητες αναπλήρωσης των υπόγειων αποθεμάτων.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορούν να εξεταστούν έργα τεχνητού εμπλουτισμού των υδροφορέων, υπό την προϋπόθεση ότι προηγούνται οι αναγκαίες μελέτες και ότι οι γεωλογικές και υδρογεωλογικές συνθήκες το επιτρέπουν.

Ωστόσο, όπως λέει ο κ. Λουπασάκης «τέτοιες παρεμβάσεις δεν αποτελούν καθολική λύση και δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τον περιορισμό της υπεράντλησης».

Το κρίσιμο ζητούμενο είναι, επομένως, η συστηματική παρακολούθηση, η ενημέρωση των πολιτών, η εκπόνηση ειδικών μελετών και η έγκαιρη εφαρμογή μέτρων. Οι εδαφικές υποχωρήσεις μπορεί να εξελίσσονται αργά, όμως οι συνέπειές τους συσσωρεύονται.

Και όταν η ζημιά γίνει ορατή, η αποκατάσταση δεν είναι πάντα δυνατή.