Κύπρος, 52 χρόνια μετά: Η ανοιχτή πληγή της κατοχής και η νέα χαραμάδα ελπίδας

Στις 5:30 το πρωί, όπως κάθε χρόνο, οι σειρήνες θύμισαν πως η καλοκαιρινή ηρεμία είναι ψευδαίσθηση. Δεν πρόκειται για ιστορική αναπαράσταση, ούτε είναι συμβολισμός τουριστική ατραξιόν, είναι η ίδια ακριβώς ώρα που πριν από 52 χρόνια η Τουρκία αποβίβαζε τα πρώτα στρατεύματα στην ακτή Πέντε Μίλι της Κερύνειας, δίνοντας το έναυσμα για μια εισβολή που έγινε κατοχή για περισσότερο από μισό αιώνα. Δεν είναι λίγα τα 52 χρόνια, είναι περισσότερα από τη μισή ζωή ενός ανθρώπου, είναι τρεις γενιές προσφύγων, είναι εκατοντάδες αγνοούμενοι που ακόμα δεν έχουν ταυτοποιηθεί, είναι μια πρωτεύουσα, η μόνη στην Ευρώπη, που παραμένει μοιρασμένη στα δύο με συρματόπλεγμα με τους κυανόκρανούς του ΟΗΕ να προσπαθούν να κρατήσουν τα δάχτυλα μακριά από την σκανδάλη.

Φέτος όμως η επέτειος συμπίπτει με μια στιγμή που το Κυπριακό, μετά από χρόνια αδράνειας, δείχνει και πάλι σημάδια που δημιουργούν ελπίδα και επιφυλακτικότητα, με έναν Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ να ετοιμάζεται να επισκεφθεί στο νησί μετά από 16 χρόνια, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αποκτά για πρώτη φορά δικό της ειδικό απεσταλμένο στο θέμα, και με μια Τουρκία που φέτος έστειλε... κάποιον από την «πάγκο» για τα πανηγύρια στα κατεχόμενα.

Το έγκλημα τα χαράματα της 20ης Ιουλίου

Η ιστορία της 20ής Ιουλίου 1974 δεν είναι άγνωστη, αλλά κάθε φορά θυμίζει πόση προχειρότητα και πολιτική εγκατάλειψη συνόδευσαν την τραγωδία. Η Κύπρος, εξουθενωμένη ήδη από το πραξικόπημα της χούντας εναντίον του Μακαρίου πέντε μέρες νωρίτερα, δεν διέθετε καν αξιόμαχες μονάδες σε ετοιμότητα. Η χούντα του Ιωαννίδη τις είχε διαθέσει για το κυνήγι του «εσωτερικού εχθρού» αντί να προετοιμαστεί για την απειλή που η ίδια η ΚΥΠ είχε καταγράψει με λεπτομέρεια στις αναφορές της, χωρίς ποτέ να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Ο Τούρκος στρατηγός Μπεντρεντίν Ντεμιρέλ, επικεφαλής της 39ης Μεραρχίας Πεζικού που αποτέλεσε την αιχμή του δόρατος της απόβασης, σημείωνε αργότερα στα απομνημονεύματά του πόσο τον εξέπληξε η απουσία κάθε αμυντικού εμποδίου στις ακτές της Κερύνειας. Πρόκειται για μια ομολογία που φανερώνει τόσο την προχειρότητα της τουρκικής επιχείρησης όσο, κυρίως, το σοβαρό έλλειμμα ετοιμότητας από την ελληνοκυπριακή πλευρά. Δεν έλειψαν όμως και στιγμές αντίστασης που η επίσημη αφήγηση συχνά τις προσπερνά. Το 251 Τάγμα Πεζικού υπό τον αντισυνταγματάρχη Π. Κουρουπή, αγνοούμενο μέχρι σήμερα, ήταν από τις ελάχιστες μονάδες που άνοιξαν πυρ, ο υποπλοίαρχος Ε. Τσομάκης έπεσε μαχόμενος με μια πεπαλαιωμένη τορπιλάκατο στην Κερύνεια σε αποστολή χωρίς επιστροφή, και η Λευκωσία, χάρη κυρίως στο 336 Τάγμα Πεζικού υπό τον ταγματάρχη Δ. Αλευρομάγειρο, δεν έπεσε ποτέ.

Το συνθηματικό με το οποίο ξεκίνησε η επιχείρηση, «η Αϊσέ μπορεί να πάει διακοπές», πήρε το όνομά της από την κόρη του τότε Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Τουράν Γκιουνές. Οι «διακοπές της Αϊσέ» κράτησαν 52 χρόνια και δεν έχουν ακόμα τελειώσει.

Δύο ρολόγια, ένα νησί

Κάθε πρωί της 20ής Ιουλίου, στο ίδιο νησί χτυπούν δύο εντελώς διαφορετικά ρολόγια. Στον νότο ηχούν σειρήνες, γίνονται δεήσεις και μνημόσυνα και στον κατεχόμενο βορρά ηχούν εμβατήρια και στήνονται πανηγυρικές εκδηλώσεις. Η μέρα που η μία πλευρά αποκαλεί τραγωδία, η άλλη τη γιορτάζει ως «ειρηνευτική επιχείρηση», μια ορολογία που ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επαναλαμβάνει σταθερά, όπως έκανε πρόσφατα και στη μεγάλη στρατιωτική άσκηση EFES-2026, εντάσσοντας την εισβολή στη Κύπρο στην ίδια αφήγηση με τον πόλεμο την τουρκική φαντασίωση για την «Γαλάζια Πατρίδα».

Φέτος όμως κάτι άλλαξε στη σκηνογραφία. Ο Ερντογάν δεν θα πάει καν στα κατεχόμενα. Την Τουρκία στις σημερινές εκδηλώσεις θα εκπροσωπήσει ο αντιπρόεδρος της χώρας, Τζεβντέτ Γιλμάζ, ο οποίος αναμένεται να μεταφέρει τα βασικά πολιτικά μηνύματα της Άγκυρας, τις πάγιες θέσεις περί «κυρίαρχης ισότητας» και «ίσου διεθνούς καθεστώτος» για τους Τουρκοκύπριους. Ο ίδιος ο Κύπριος Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, ερωτηθείς χθες βράδυ αν η απουσία Ερντογάν μπορεί να εκληφθεί ως κίνηση καλής θέλησης, φρόντισε να μη δείξει ότι καταλήγει σε τέτοιο συμπέρασμα. «Δεν θα έρθει ο κ. Ερντογάν, θα έρθει κάποιος άλλος σε αντικατάστασή του. Άρα να μην προτρέχουμε να καταλήγουμε σε τέτοια συμπεράσματα» ανέφερε.

Στην ελεύθερη Κύπρο, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης θα παραστεί στην επίσημη δέηση, στον Τύμβο της Μακεδονίτισσας και στο ετήσιο μνημόσυνο για τους πεσόντες, ενώ χθες, προσερχόμενος σε εκδήλωση μνήμης για τους αγνοούμενους, επανέλαβε τη διαπίστωση ότι η θέση της Τουρκίας δεν στηρίζεται από τη διεθνή κοινότητα, «ό,τι και αν λέει η τουρκική πλευρά, όσα πανηγύρια και να γίνουν». Παράλληλα, σε μια κίνηση με έντονο αρνητικό συμβολισμό, η Άγκυρα επέλεξε ακριβώς τη σημερινή μέρα για να θέσει σε λειτουργία στα κατεχόμενα νέο σύστημα 24ωρης παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας στην Ανατολική Μεσόγειο, ένα «ηλεκτρονικό μάτι» που λίγοι πιστεύουν πως επελέγη τυχαία να ενεργοποιηθεί σήμερα.

Εκδηλώσεις μνήμης γίνονται και στην Ελλάδα. Στην Καλλιθέα, στη Θεσσαλονίκη, στο Ναύπλιο, στην Ξάνθη, στα Γιαννιτσά και σε δεκάδες ακόμα ελληνικές πόλεις, όπου Σύλλογοι Κυπρίων και δημοτικές αρχές διοργανώνουν επιμνημόσυνες δεήσεις και εκδηλώσεις τιμής, μια υπενθύμιση ότι η προσφυγιά του 1974 δεν παρέμεινε ποτέ αποκλειστικά κυπριακή υπόθεση, αλλά έγινε κοινή πληγή του ελληνισμού.

Χαραμάδα ελπίδας και «μικρό καλάθι»

Το ενδιαφέρον στοιχείο της φετινής επετείου δεν είναι όμως τα τελετουργικά, αλλά το τι ακολουθεί αμέσως μετά. Σε λιγότερο από μία εβδομάδα, στις 27 του μηνός, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες αναμένεται στην Κύπρο για την πρώτη επίσκεψη επικεφαλής του Οργανισμού στο νησί εδώ και 16 χρόνια, από τότε που ο Μπαν Γκι Μουν είχε πραγματοποιήσει επίσκεψη το 2010. Το ταξίδι Γκουτέρες εντάσσεται στο πλαίσιο της αποστολής των Καλών Υπηρεσιών του ΟΗΕ και προγραμματίζεται να περιλαμβάνει τόσο διμερείς συναντήσεις με τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, όσο και μια τριμερή συνάντηση, κάτι που ο ίδιος ο Νίκος Χριστοδουλίδης επιβεβαίωσε χθες βράδυ ως «ένα από τα βασικά μέρη του προγράμματος» Γκουτέρες.

Ο Κύπριος Πρόεδρος φρόντισε χθες να είναι σαφής ότι δεν υπάρχει, τουλάχιστον προς το παρόν, κάποιο προσχέδιο πρότασης λύσης από τον ΓΓ του ΟΗΕ. ¨Όπως είπε, «όχι, δεν έχει στείλει το οποιοδήποτε προσχέδιο, θέλω να είμαι απόλυτα ειλικρινής με τον κυπριακό λαό», διαψεύδοντας έμμεσα δημοσίευμα των προηγούμενων ημερών στην βρετανική Independent. Παράλληλα ενημέρωσε ότι έχει συγκαλέσει το Εθνικό Συμβούλιο ενόψει της επίσκεψης, ενώ τόνισε πως πριν φτάσει ο Αντόνιο Γκουτέρες στο νησί, η προσωπική απεσταλμένη του, η Κολομβιανή διπλωμάτης Μαρία Άνχελα Ολγκίν Κουεγιάρ, θα βρίσκεται στις Βρυξέλλες και σε επαφή με την Τουρκία, ως μέρος μιας προετοιμασίας που στοχεύει, όπως είπε ο ίδιος, στην «επανέναρξη των συνομιλιών στη βάση του συμφωνημένου πλαισίου... από εκεί που μείναμε στο Κραν Μοντανά».

Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης, Τουφάν Ερχιουρμάν, από την πλευρά του, χαρακτήρισε την επικείμενη επίσκεψη Γκουτέρες, «σημαντική ευκαιρία για ουσιαστικές επαφές» έπειτα από 16 χρόνια απραξίας σε επίπεδο ΓΓ του ΟΗΕ. Πρόκειται για μια τοποθέτηση που, μετά τη νίκη του επί του Ερσίν Τατάρ τον περασμένο Οκτώβριο, ερμηνεύεται από πολλούς ως ένδειξη μιας πιο μετριοπαθούς, αν και σαφώς προσδεδεμένης στην Άγκυρα, στάσης απέναντι στη διαπραγμάτευση.

Ο ρόλος της ΕΕ και η σκιά της «χαλαρής ομοσπονδιακής λύσης»

Παράλληλα με την κινητικότητα του ΟΗΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση απέκτησε πρόσφατα, για πρώτη φορά, δικό της ειδικό πρόσωπο στο Κυπριακό. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν όρισε τον εκτελεστικό αντιπρόεδρο της Επιτροπής, Ραφαέλε Φίττο, ως ειδικό αντιπρόσωπο για την Κύπρο, με αποστολή να συμβάλει στη διαδικασία επίλυσης στο πλαίσιο του ΟΗΕ, σε στενή συνεργασία ακριβώς με την προσωπική απεσταλμένη του ΓΓ του ΟΗΕ, Μαρία Ανχέλα Ολγκίν Κουεγιάρ. Ο διορισμός έγινε μέσα σε κλίμα που, σύμφωνα με αναλύσεις, θεωρείται «ευνοϊκότερο» μετά την επίσημη αναγνώριση εκ μέρους της ΕΕ του ρόλου που διαδραματίζει η Τουρκία στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άμυνας, μια αναγνώριση που όμως δεν έχει μεταφραστεί ακόμα σε πλήρη συμμετοχή της Άγκυρας στο αμυντικό πρόγραμμα SAFE, καθώς η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία συνεχίζουν να μπλοκάρουν τη σχετική διαδικασία.

Δεν λείπουν, βέβαια, και οι σκιές, όπως αυτές που δημιούργησε η βρετανικής Independent, το οποίο ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης έσπευσε να διαψεύσει δημόσια, είχε υποστηρίξει ότι η Ολγκίν Κουεγιάρ φέρεται να προωθεί ένα σχέδιο «χαλαρής ομοσπονδιακής λύσης» του Κυπριακού, το οποίο μέσα από ασάφειες θα ικανοποιούσε την Τουρκία χωρίς να ξεπερνά επισήμως τις «κόκκινες γραμμές» της ελληνοκυπριακής πλευράς. Η ίδια η Τουρκία, ερωτηθείσα για τον διορισμό Φίττο, φέρεται να τον αντιμετωπίζει «με τον ίδιο τρόπο που αντιμετώπισε και προηγούμενες αντίστοιχες αποφάσεις» της ΕΕ, δηλαδή με καχυποψία, αν όχι απόρριψη του ρόλου των Βρυξελλών ως θεσμικού παράγοντα στη διαπραγμάτευση.

Η ελπίδα με τον φόβο μια νέας απογοήτευσης

Πενήντα δύο χρόνια μετά, το ερώτημα παραμένει ίδιο με το 1974. Μπορεί η κατοχή να λήξει μέσα από διαπραγμάτευση με τον κατακτητή, όταν ο κατακτητής συνεχίζει να αποκαλεί την εισβολή «ειρηνευτική επιχείρηση» και να θεωρεί την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων μη διαπραγματεύσιμη προϋπόθεση; Η φετινή επέτειος βρίσκει την Κύπρο σε μια περίεργη ενδιάμεση κατάσταση. Συγκρατημένα αισιόδοξη ώστε η κυβέρνηση να μιλά ανοιχτά για «αναβαθμισμένο διεθνές ενδιαφέρον» και πιθανή άτυπη πολυμερή διάσκεψη πριν το τέλος του καλοκαιριού, αλλά και αρκετά επιφυλακτική ώστε ο ίδιος ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης να νιώθει την ανάγκη να διαψεύσει δημοσιεύματα και να τονίζει, σχεδόν σαν προειδοποίηση προς τον εαυτό του, ότι δεν υπάρχει ακόμα κανένα προσχέδιο πάνω στο τραπέζι.

Ότι κι αν φέρει η κάθοδος Γκουτέρες στο τέλος του μήνα, ένα πράγμα δεν αλλάζει σήμερα. Στη μία πλευρά της Πράσινης Γραμμής ακούγονται σειρήνες μνήμης και στην άλλη ηχούν εμβατήρια. Μέχρι αυτά τα δύο ρολόγια να συγχρονιστούν σε ένα, η 20ή Ιουλίου θα συνεχίσει να είναι, κάθε χρόνο, η ίδια ανοιχτή πληγή.