Τα ποτάμια της Ευρώπης στερεύουν: Δραματικές εικόνες σε Δούναβη και Ρήνο, συναγερμός για τη λειψυδρία

Με τις περισσότερες χώρες της νότιας Ευρώπης να έχουν βρεθεί αυτό το καλοκαίρι στη δίνη των megafires και ολόκληρη σχεδόν την ήπειρο να βιώνει αλλεπάλληλα πρωτοφανή κύματα από αφόρητους καύσωνες, με βαριές ανθρώπινες απώλειες και ανυπολόγιστες καταστροφές περιουσιών και δασικού πλούτου, οι απόκοσμες εικόνες ερήμωσης που έρχονται από τη δραματική υποχώρηση των νερών των ποταμών και των λιμνών σε διάφορες χώρες, όπως και τα έκτακτα μέτρα αντιμετώπισης της λειψυδρίας, έρχονται να υπενθυμίσουν ότι το νερό, πόσιμο και μη, η πρόσβαση σε αυτό, η επάρκεια και η διαχείρισή του αποτελούν κορυφαίο πρόβλημα της σύγχρονης ευρωπαϊκής και παγκόσμιας κοινωνίας.

Απειλούνται έτσι ευθέως η ευστάθεια πολλών οικονομιών, οι κοινωνικές σταθερές, σε κάποιες περιπτώσεις διακρατικές σχέσεις, ακόμα και οι γεωπολιτικές ισορροπίες σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.

Πέρα από τις συνεχείς εκκλήσεις των επιστημόνων για ριζικά μέτρα κατά της λειψυδρίας, δεν είναι τυχαίες οι συχνές αναφορές αναλυτών, πολιτικών, ακόμα και θρησκευτικών ηγετών για το ενδεχόμενο ο επόμενος μεγάλος, ίσως και παγκόσμιος, πόλεμος να γίνει για το νερό. Οι προειδοποιήσεις χρονολογούνται εδώ και πολλά χρόνια, αλλά τελευταία πυκνώνουν.

Από τον αείμνηστο Πάπα Φραγκίσκο, που οργάνωσε εκστρατεία για την υπεράσπιση της πρόσβασης όλων των ανθρώπων στο πόσιμο νερό και που τον Φεβρουάριο του 2017, σε διεθνές Συνέδριο που συγκάλεσε στο Βατικανό για το νερό, διερωτήθηκε ενώπιον επιστημόνων, πολιτικών ηγετών και θρησκευτικών προσωπικοτήτων: «Δεν οδεύουμε προς έναν μεγάλο παγκόσμιο πόλεμο για το νερό;».

Μέχρι τον Γάλλο πρόεδρο Μακρόν, που έχει πολλές φορές αναφερθεί στην ανάγκη ενός «σχεδίου νερού» για τη διαχείριση των φθινόντων αποθεμάτων και την πρόληψη των κρίσεων ξηρασίας στην Ευρώπη, τον Τούρκο ομόλογό του Ερντογάν, που εκτίμησε τον περασμένο Απρίλιο ότι «η διαμάχη που εξελίχθηκε τον περασμένο αιώνα για το πετρέλαιο και τα ορυκτά καύσιμα την επόμενη περίοδο θα λάβει χώρα για το νερό» και την πλήρη ταύτιση σε αυτό του σεΐχη Αλ Ναχιάν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, όπου ο πληθυσμός αυξάνεται γεωμετρικά, ότι «το νερό τώρα πια είναι πιο πολύτιμο από το πετρέλαιο».

Το πλέον δυσοίωνο, οι βομβαρδισμοί σε μονάδες αφαλάτωσης στο Ιράν και το Μπαχρέιν στον νέο πόλεμο στη Μέση Ανατολή πιστοποιούν ότι το νερό ξεπερνάει τον πολεμικό ανταγωνισμό για την ενέργεια, καθώς δεν υπάρχει plan B στη διαχείρισή του σε τέτοιες καταστάσεις.

Ιδίως σε μια περιοχή όπου το ποσοστό πόσιμου νερού που προέρχεται από μονάδες αφαλάτωσης κυμαίνεται ανά χώρα από 42% (ΗΑΕ) έως 70% (Σαουδική Αραβία), 90% (Κουβέιτ) και 99% (Κατάρ) και οι ειδικοί ζητούν, λόγω της λειψυδρίας, η συνολική δυναμικότητα των εργοστασίων αφαλάτωσης στις χώρες της Μέσης Ανατολής να διπλασιαστεί μέχρι το 2030.

Αυτό το γεγονός προσθέτει τη Μέση Ανατολή στις «παραδοσιακές» εστίες εντάσεων και κρίσεων για το νερό, δηλαδή Ινδία - Πακιστάν για τα νερά του Βραχμαπούτρα, Ινδία - Μπαγκλαντές, Αίγυπτος - Αιθιοπία για το υδάτινο φορτίο στο φράγμα του Νείλου κ.ο.κ. Εκθεση της CIA ήδη από το 2010 είχε προειδοποιήσει πως επιθέσεις σε εγκαταστάσεις αφαλάτωσης θα μπορούσαν να προκαλέσουν εθνικές κρίσεις σε αρκετά κράτη του Κόλπου.

Απόκοσμες εικόνες

Ο κύκλος είναι αέναος. Υψηλές θερμοκρασίες, καύσωνες, παρατεταμένη έντονη ξηρασία, ποτάμια και λίμνες στεγνώνουν, το νερό, ιδίως το πόσιμο, χάνεται, οι συνθήκες λειψυδρίας επιδεινώνονται, με δραματικές επιπτώσεις στο οικοσύστημα, στην οικονομία, στις μεταφορές, απειλώντας τελικά όχι μόνο την ποιότητα ζωής, αλλά την ίδια την επιβίωση.

Οι σχετικές εικόνες από τις επιπτώσεις της ξηρασίας, που διογκώνει το πρόβλημα της λειψυδρίας, σοκάρουν. Δεκάδες σκάφη σε μια μαρίνα στη βόρεια πόλη Νόβισαντ της Σερβίας «επιπλέουν» στην πρασινωπή λάσπη που απέμεινε μετά την αδιανόητη υποχώρηση των υδάτων του Δούναβη, με τα μικρά φορτηγά πλοία να μένουν αγκυροβολημένα στα βαθύτερα τμήματα του ποταμού.

Στην Κροατία αποκαλύφθηκε ένα φορτηγό πλοίο που βυθίστηκε το 1937. Στην ανατολική Σερβία, σκουριασμένα κομμάτια ενός γερμανικού στολίσκου που βυθίστηκε το 1944 ήρθαν στην επιφάνεια παρεμποδίζοντας τη διέλευση των ποταμόπλοιων, αλλά και των δεξαμενόπλοιων και φορτηγίδων που εφοδιάζουν ενεργειακά πολλές χώρες, καθώς μεταφέρουν φορτία μόλις στο 30% της συνολικής τους χωρητικότητας. Η στάθμη του μεγαλύτερου ποταμού της Ευρώπης έχει υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά σε πολλές χώρες από αυτές που διέρχεται, πρωτίστως σε Σερβία, Κροατία και Ρουμανία.

Εφιαλτικές εικόνες και στον Ρήνο. Σε ιστορικό χαμηλό όλων των εποχών η στάθμη του στην Ολλανδία. Αμμόλοφοι βγαίνουν στην επιφάνεια και τα ποταμόπλοια εμποδίζονται. Ενα μικρό τουριστικό κρουαζιερόπλοιο προσάραξε στον Ρήνο, στο ύψος της Βόννης. Χρειάστηκαν αρκετές ώρες μέχρι ένα φορτηγό πλοίο να καταφέρει να το ρυμουλκήσει σε βαθύτερα νερά.

Τα νερά του Ρήνου όπως και του Μέιζι είναι ασυνήθιστα ζεστά, φτάνοντας τους 25 βαθμούς Κελσίου. Παράλληλα, ελλοχεύει ο κίνδυνος αυξημένης αλατότητας στις ποτάμιες διαδρομές, καθώς η πτώση της στάθμης επιτρέπει στο θαλασσινό νερό να εισχωρεί βαθύτερα στην ενδοχώρα. Ηδη δεδομένα, τόσο ο Ρήνος όσο και ο Μέιζης, αλλά και ο Δούναβης μεταφέρουν λιγότερο γλυκό νερό από ποτέ.

«Σφραγίδα» της κλιματικής αλλαγής

Αυτή είναι η μία πλευρά του νομίσματος. Η παρατεταμένη φετινή ξηρασία σε όλη την Ευρώπη, απότοκο κυρίως της κλιματικής αλλαγής, προκαλεί ή μεγεθύνει δραματικά το όποιο πρόβλημα λειψυδρίας υπάρχει στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Η Ολλανδία πλήττεται έντονα και βρίσκεται στα πρόθυρα υδατικής κρίσης, έχοντας τεθεί επισήμως σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με επίπεδο λειψυδρίας 2, από τις 16 Ιουλίου.

Ακόμη, σε κατάσταση ξηρασίας έχουν τεθεί επίσημα από τις 30 Ιουλίου περιοχές της βόρειας Ουαλίας και η λεκάνη του Ανω Σέβερν. Οι υπόλοιπες περιοχές βρίσκονται στο αμέσως προηγούμενο επίπεδο συναγερμού, ενώ σε καθεστώς ξηρασίας βρίσκεται περισσότερο από το 50% της Αγγλίας.

Η ακραία ζέστη μεγεθύνει τη διάρκεια και την ένταση της ξηρασίας και τις επιπτώσεις της. Ηδη, οι παρατεταμένες ξηρασίες επηρεάζουν πάνω από 600.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα χωρών της Ε.Ε., προκαλώντας τεράστιο πλήγμα στην αγροτική παραγωγή, στην επισιτιστική ασφάλεια, στις μεταφορές και τον τουρισμό.

Η κλιματική κρίση επιδεινώνει την ξηρασία στην Ευρώπη, καθώς οι όλο και υψηλότερες θερμοκρασίες αυξάνουν την εξάτμιση και αφαιρούν υγρασία από το έδαφος, τα ποτάμια, τις λίμνες και τη βλάστηση. Νέα ανάλυση δείχνει ότι η ζέστη, και όχι μόνο η έλλειψη βροχής, γίνεται πλέον βασικός παράγοντας πίσω από τα ξηρά ευρωπαϊκά καλοκαίρια.

Ο ΟΗΕ για την υδατική χρεοκοπία

Νωρίτερα, στις αρχές της χρονιάς, σε έκθεσή τους ερευνητές του ΟΗΕ προειδοποίησαν ότι ο κόσμος βρίσκεται σε κατάσταση «χρεοκοπίας του νερού». Ο Κάβεχ Μαντανί, επικεφαλής του Ινστιτούτου Νερού, Περιβάλλοντος και Υγείας του Πανεπιστημίου του ΟΗΕ, τόνισε ότι η κακή διαχείριση αποτελεί συχνά τον βασικότερο παράγοντα λειψυδρίας, με την κλιματική αλλαγή να λειτουργεί ως επιταχυντής.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η Παγκόσμια Τράπεζα, προειδοποιώντας ότι τα παγκόσμια αποθέματα γλυκού νερού έχουν μειωθεί δραστικά τα τελευταία 20 χρόνια. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, ο πλανήτης χάνει ετησίως περίπου 324 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα γλυκού νερού, ποσότητα αρκετή για να καλύψει τις ετήσιες ανάγκες 280 εκατομμυρίων ανθρώπων. Οι απώλειες αυτές καταγράφονται σε μεγάλες λεκάνες απορροής σε όλες τις ηπείρους.

Σύμφωνα με έρευνα του ΟΗΕ, σχεδόν οι μισές από τις 100 μεγαλύτερες πόλεις του πλανήτη βρίσκονται αντιμέτωπες με έντονη λειψυδρία και υδατική πίεση, ενώ 39 από αυτές κατατάσσονται σε περιοχές «εξαιρετικά υψηλού υδατικού στρες», σύμφωνα με νέα χαρτογράφηση και ανάλυση στοιχείων.

Το παρήγορο για τη χώρα μας είναι ότι ενώ η Αθήνα ήταν η μοναδική ευρωπαϊκή πόλη που είχε συμπεριληφθεί, μαζί με τις Νέα Υόρκη, Πεκίνο, Λος Αντζελες, Νέο Δελχί, Ρίο ντε Τζανέιρο κ.ά. στην κατηγορία της ακραίας υδατικής πίεσης, σε επανέκδοση της ανάλυσης λίγες ημέρες αργότερα το όνομά της δεν συμπεριλαμβανόταν στον κατάλογο και οι πόλεις «ακραίου κινδύνου» από 39 έγιναν 38. Λονδίνο, Μαδρίτη και Μόσχα συμπεριλήφθηκαν στην κατηγορία «υψηλού κινδύνου».

Οι χώρες σε κίνδυνο

Η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος, καθώς κοινός παρονομαστής είναι η έλλειψη νερού, αφορά τη λειψυδρία εξαιτίας υπερβολικής κατανάλωσης ή κακής διαχείρισης, καταστάσεις στις οποίες έρχεται να «κουμπώσει» ιδανικά αρνητικά η ξηρασία και να επιδεινώσει τα δεδομένα. Πολλές περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και ολόκληρες χώρες, απειλούνται από τη λειψυδρία.

Από τα στοιχεία που ανέλυσε προ μηνός το «Europe in Motion» για τα επίπεδα υδατικής πίεσης σε ολόκληρη την ήπειρο προκύπτουν εντυπωσιακά ανησυχητικά δεδομένα. Μια χώρα βάσει των διεθνών κανόνων εισέρχεται στη «ζώνη προειδοποίησης» όταν χρησιμοποιεί το 20% των υδάτινων πόρων της.

Η Κύπρος βρίσκεται στην κορυφή της λίστας επικινδυνότητας, έχοντας καταναλώσει μέχρι τα τέλη Ιουνίου το 72% των πόρων γλυκού νερού της, με προοπτική κορυφής το 92% μέσα στο καλοκαίρι, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ). Επεται η Μάλτα, με ετήσιο ποσοστό χρήσης νερού 43%, με την κατάσταση να επιδεινώνεται το καλοκαίρι, όταν το επίπεδο υδατικής πίεσης ανέρχεται στο 67%.

Η Ελλάδα τοποθετείται τρίτη στη λίστα, με ποσοστό χρήσης νερού 37%. Παρόμοια είναι η κατάσταση και σε άλλες χώρες: τα επίπεδα εκμετάλλευσης των υδάτινων πόρων στη Ρουμανία (34%), στην Πορτογαλία (31%), στην Ιταλία (27%) και στην Ισπανία (26,5%) βρίσκονται όλα σαφώς εντός της ζώνης προειδοποίησης κατά τη θερινή περίοδο.

Ο ΕΟΠ επισήμανε ότι η κλιματική αλλαγή και τα φαινόμενα ξηρασίας πιθανότατα θα εντείνουν τη «συχνότητα, την ένταση και τον αντίκτυπο» της έλλειψης νερού τουλάχιστον μέχρι το 2030. Από άλλη έκθεση του οργανισμού, με τίτλο «Overheated and Underprepared», προκύπτει ότι περίπου ένας στους δέκα Ευρωπαίους δυσκολεύεται να έχει πρόσβαση σε επαρκή ποσότητα ασφαλούς και καθαρού νερού. Το πρόβλημα είναι οξύτερο στην Κύπρο (36,5%).

Τη λειψυδρία επιδεινώνει εξάλλου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής που οδηγεί σε υφαλμύρωση του υδροφόρου ορίζοντα. Η υφαλμύρωση πλήττει κυρίως τις παράκτιες ζώνες της Ευρώπης λόγω της υπεράντλησης υδάτων και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Οι μεσογειακές χώρες, δηλαδή Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Κύπρος και Μάλτα, ήδη δέχονται τεράστια πρόσθετη πίεση λόγω του τουρισμού. Η αλάτωση των εδαφών αυξάνει κατακόρυφα το κόστος διαχείρισης των υδάτων και μειώνει την απόδοση των καλλιεργειών.

Τι κάνει η Ελλάδα

Ολα τα παραπάνω έχουν άμεση αναφορά και προβολή στην Ελλάδα. Υπό το βάρος της επιδείνωσης του προβλήματος λειψυδρίας, που μετατρέπεται πλέον σε καθημερινό επίπονο στοίχημα λόγω της παρατεταμένης ανομβρίας των προηγούμενων ετών, της αυξημένης κατανάλωσης κατά τους θερινούς μήνες και των μεγάλων απωλειών από τα πεπαλαιωμένα δίκτυα, η κυβέρνηση προώθησε νομοσχέδιο με σημαντικές τομές που στοχεύουν στη συνολική αναδιοργάνωση της διαχείρισης του νερού, στη μείωση των διαρροών και την επιτάχυνση των αναγκαίων έργων ύδρευσης.

Στον πυρήνα του βρίσκεται η επέκταση των αρμοδιοτήτων της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ και η συγκέντρωση της διαχείρισης ύδρευσης και αποχέτευσης σε μεγαλύτερα και ισχυρότερα σχήματα. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο σημερινός κατακερματισμός μεταξύ εκατοντάδων παρόχων δυσκολεύει τον ενιαίο σχεδιασμό, την ωρίμανση επενδύσεων, την πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις και την αντιμετώπιση των διαρροών.

Σύμφωνα με τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου, η διατήρηση του σημερινού καθεστώτος ισοδυναμεί με συνέχιση των προβλημάτων των πεπαλαιωμένων δικτύων, των εκτεταμένων διαρροών και της αδυναμίας αξιοποίησης ευρωπαϊκών πόρων.

Τούτο επιβεβαιώνεται καθώς, παρά τις έντονες και ικανής διάρκειας βροχοπτώσεις του περασμένου χειμώνα που οδήγησαν σε βελτίωση των αποθεμάτων νερού, η λειψυδρία παραμένει σημαντική απειλή για την Αττική και πολλές ακόμη περιοχές της χώρας μας.

Επί της ουσίας και σε ό,τι αφορά τα αποθέματα, η Αττική βρίσκεται σε ένα μέσο επίπεδο. Με εικόνα σαφώς καλύτερη από το καλοκαίρι του 2025, καθώς τα διαθέσιμα αποθέματα σε Μόρνο, Εύηνο, Υλίκη και Μαραθώνα είναι αυξημένα κατά σχεδόν 170 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, στα 675 εκατ. κυβικά μέτρα, σχεδόν στο μισό των ιστορικά υψηλών επιπέδων του 2019, αλλά και υπερτετραπλάσια από το ιστορικό χαμηλό της 30ής Ιουλίου 1993.

Αυτή την ώρα, σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης βρίσκονται Αττική, Πάτμος και Λέρος (από τον περασμένο Νοέμβριο) και ακόμα Σύμη, Αστυπάλαια, Κάρπαθος, περιοχές της Κέρκυρας, Ιεράπετρα και Ακτιο - Βόνιτσα.

Φωτογραφίες, γράφημα: Getty images / Ideal image