Δαντέλες αριστουργήματα από κοπανέλια "αναβιώνουν" στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης

 Μικρά ξυλάκια με κεφαλάκι στο ένα άκρο, στα οποία τυλίγονται οι κλωστές, χτυπούν ασταμάτητα στα χέρια των πλεκτριών για να δημιουργήσουν αριστουργήματα δαντέλας, δουλεμένα με πολύ λεπτά νήματα: λινά, μεταξωτά, βαμβακερά ή και χρυσονήματα.

Αυτά τα ξυλάκια ονομάζονται κοπανέλια (από το κτύπημα που κάνουν) και η δημιουργία μιας δαντέλας με αυτή την παραδοσιακή τεχνική, "αναβιώνει" τα τελευταία τρία χρόνια στη Θράκη, μέσω των μαθημάτων που παραδίδει, δωρεάν, η Μαρία Κεραμάρη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης.

Αν και η πρώτη της επαφή με το κοπανέλι ήταν η προφορική μαρτυρία της γιαγιάς της, η οποία έμαθε την τεχνική από Αιγυπτιώτισσα δασκάλα, η κ. Κεραμάρη έμαθε το κοπανέλι σε μαθήματα του δήμου Αθηναίων από την εκπαιδεύτρια Χριστίνα Κουστουράκη-Κουκουλάρη.

Όταν άρχισε την έρευνα για επιπλέον στοιχεία για την ύπαρξη αυτής της δαντέλας στη Θράκη, βρέθηκε μπροστά σε πολλές προφορικές μαρτυρίες -δυστυχώς, όμως, όχι σε δείγματα- ενώ αναζητώντας τις "ρίζες" της συγκεκριμένης τεχνικής, εντόπισε εκατοντάδες σελίδες βιβλιογραφίας και εκθέματα μουσείων.

Παρόλο που εμφανίσθηκε και άνθισε στην Ευρώπη στο τέλος του 15ου αιώνα, πιστεύεται ότι η προέλευση της συγκεκριμένης δαντέλας είναι ελληνική, όπως "μαρτυρούν" σχετική βιβλιογραφία (Όμηρος, Πλάτωνας), αλλά και έκθεμα (αγγείο αριθμ. 2383) του Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών.

 Περιοχές στις οποίες συνεχίζουν να δημιουργούν δαντέλες με κοπανέλι είναι η Κρήτη, η Αίγινα, η Κερατέα Αττικής, η Χίος, η Μήλος, η Σαλαμίνα, τα Μέγαρα και Σίφνος, υπογράμμισε η κ. Κεραμάρη.

Το κοπανέλι έχει περισσότερα από 60 είδη ή μορφές. Ανάλογα με τον τρόπο της "διαπλοκής" της κλωστής και τη χρήση ή μη του κροσέ (βελονάκι), στην Ελλάδα διακρίνονται δύο. Η πρώτη είναι των νησιών, λέγεται Τορσόν, όμως - όπως είπε η κ. Κεραμάρη - "υπάρχουν τόσες ιδιαιτερότητες, που αν τα εντάξουμε όλα σε αυτή την κατηγορία, θα αδικήσουμε το Αιγινίτικο ή το Χιώτικο". Η δεύτερη μορφή είναι το Κρητικό, που ένα κορδελάκι στρίβει και ελίσσεται και δημιουργεί μοναδικά μοτίβα. Μοιάζει με της Κερατέας της Κύμης και το "Μιλάν" της Μήλου. "Μοιάζει- τίποτα δεν είναι ίδιο και αυτό είναι η ομορφιά αυτής της δαντέλας" διευκρίνισε.

Αναφερόμενη, δε, στη "δομή" της τεχνικής, η κ. Κεραμάρη τόνισε ότι, πέρα από τα κοπανέλια (ξυλάκια), που έχουν διαφορετικό μήκος, πάχος και εμφάνιση ανάλογα με το είδος της δαντέλας που πλέκεται μ' αυτά, χρειάζονται και άλλα "υλικά" για τη δημιουργία δαντέλας.

Έτσι, εκτός από τα ξυλάκια χρειάζεται ένα κυλινδρικό μαξιλάρι, το κουσούνι (από τη γαλλική λέξη cousin). Η κατασκευή του κουσουνιού γίνεται από την ίδια την πλέκτρια, η οποία κατασκευάζει από κάμποτο ή άλλο ύφασμα ένα μικρό κύλινδρο, διαστάσεων 50 ή 60 εκ. μήκος και 85 εκ. περιφέρεια. Το γεμίζει με άχυρα ή ροκανίδια, ψιλά ή τζίβα, μέχρι 2 κιλά, τα οποία πιέζει πολύ ώστε το κουσούνι να είναι αρκετά σκληρό. Επάνω του στερεώνεται το σχέδιο αποτυπωμένο σε χαρτόνι (κανσόν ή μπριστόλ) ροζ χρώματος για να είναι ξεκούραστο στα μάτια. Βέβαια, για τη δημιουργία της δαντέλας απαιτούνται λεπτές και μακριές καρφίτσες, λεπτή βαμβακερή κλωστή και ένα λεπτό βελονάκι (κορσεδάκι).

Όσο για τα σχέδια που μπορεί να φτιάξει κάποιος με τη συγκεκριμένη τεχνική, η κ. Κεραμάρη σημείωσε ότι υπάρχουν άφθονα σχέδια κοπανελιού, παλιά και νεότερα. Άλλα ακολουθούν τα παραδοσιακά μοτίβα και άλλα πιο σύγχρονες τάσεις, ενώ αν η πλέκτρια έχει λίγο ταλέντο ζωγραφικής δημιουργεί δικά της σχέδια. Στην Τσεχία, σημείωσε η κ. Κεραμάρη, που το κοπανέλι διδάσκεται στο πανεπιστήμιο, οι φοιτητές διδάσκονται σχέδιο δαντέλας κοπανελιού.

Ένα μικρό εργόχειρο μπορεί να παρουσιαστεί σε 3 με 4 μήνες, εάν ο πλέκτης ή η πλέκτρια έχει μεράκι και χρόνο να ασχοληθεί. Για να γίνει, όμως, κάτοχος της τεχνικής χρειάζεται περισσότερο από έναν χρόνο.

Τα αριστουργήματα που μπορεί κάποιος να δημιουργήσει με τη συγκεκριμένη τεχνική είναι από προικιά του σπιτιού (καρέ, σεμέν, πετσετάκια σε πληθώρα μορφών και μεγεθών) μέχρι και λεπτομέρειες σε σεντόνια, μπομπονιέρες, τραπεζομάντιλα κ.ά.

Πέραν, όμως, όλων αυτών, η εκμάθηση της τεχνικής της δαντέλας με κοπανέλι είναι μια δραστηριότητα που έχει πολλά να προσφέρει σε όποιον αποφασίσει να ασχοληθεί με αυτό, τόνισε η κ. Κεραμάρη. Η ίδια επεσήμανε ότι, κάθε δύο χρόνια, οι "κοπανελούδες" από όλο τον κόσμο δίνουν ραντεβού σε συνέδριο που διοργανώνει η Παγκόσμια Οργάνωση Δαντέλας με κοπανέλια (Οrganization Internationale de la Dentelle au Fuseau et a l'Aiguille - o.i d.f.a.) και ανταλλάσσουν τεχνικές, αγοράζουν κλωστές ή έτοιμες παλιές δαντέλες ή περίτεχνα κοπανελάκια.

Το εργαστήριο εκμάθησης της τεχνικής της "δαντέλας με κοπανέλι" πραγματοποιείται για τρίτη χρονιά στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης (τα μαθήματα ξεκίνησαν στα τέλη Σεπτεμβρίου και θα συνεχιστούν μέχρι τον Ιούνιο του 2015), κάθε Δευτέρα (5-7 το απόγευμα) και Παρασκευή (10-12 το πρωί). Το ετήσιο κόστος συμμετοχής είναι είκοσι ευρώ. Τις προηγούμενες δύο χρονιές το παρακολούθησαν περισσότερα από 50 άτομα και στις 24 Μαΐου 2013 πραγματοποιήθηκε έκθεση με τις εκπαιδευόμενες του εργαστηρίου, διάρκειας μιας εβδομάδας στον Πολυχώρο του ΕΜΘ.