Μάριο Ντόσι: Ο μεγαλύτερος... αντιγραφέας αρχαίων γλυπτών στον κόσμο «δείχνει» πώς θα μπορούσαν να επιστρέψουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα στην Αθήνα

Διαβαίνοντας τη μικρή πόρτα που οδηγεί σε ένα από τα πιο παλιά οικήματα με αυλή στο Μιλάνο, σαν παλιά ταινία του Παζολίνι, δεν μπορείς με τίποτα να φανταστείς ότι εδώ εδράζεται ένα από τα πιο ιστορικά και εμβληματικά εργαστήρια εκμαγείων -αν όχι το πιο εμβληματικό- στην Ιταλία.

Στην είσοδο μας υποδέχεται ο Μάριο Ντόσι, που από τα χέρια του έχουν περάσει μερικά από τα πιο διάσημα αγάλματα στον κόσμο, τα οποία φαίνεται έτσι να αποκτούν ψυχή και δεύτερη ζωή, πέρα και μακριά από τα μουσεία. Τα γύψινα αντίγραφά του, από την Αφροδίτη της Μήλου μέχρι το άλογο από τον Παρθενώνα, έχουν γράψει Ιστορία και πολλές φορές στέκονται επάξια δίπλα στα πρωτότυπα, επιβεβαιώνοντας μια ιστορία αιώνων αναπαραγωγής και διάσωσης της αρχαιοελληνικής πλαστικής τέχνης -και όχι μόνο- από τους κορυφαίους Ιταλούς τεχνίτες. Αλλωστε, το εργαστήριο Bertolazzi & Garibaldi, το οποίο εκπροσωπεί, συμπληρώνει σχεδόν έναν αιώνα ζωής και είναι ένα από τα πιο άξιας αναφοράς σημαντικά κομμάτια ομορφιάς και παιδείας.

«Είναι το πιο όμορφο, κρυφό μυστικό του Μιλάνου», μας λέει η εκπρόσωπος της οικογένειας Λαβάτσα, που ανέλαβε να μας ξεναγήσει στα μυστικά της κρυφής Ιταλίας, στο πλαίσιο της καμπάνιας του φετινού της ημερολογίου «Pleasure makes us human».

Η Ζωφόρος του Παρθενώνα

Η τέχνη για τους Ιταλούς συνοψίζει, άλλωστε, τα πάντα, από τον τρόπο που πίνουν τον καφέ τους μέχρι το πώς θαυμάζουν και αγαπούν οτιδήποτε περιστρέφεται γύρω από την ομορφιά και τα αγάλματα. «Σημαντικό μάθημα για εμάς ήταν η αρχαία πλαστική τέχνη», μας υπενθυμίζει ο Μάριο Ντόσι δείχνοντάς μας όλα τα όμορφα αντίγραφα των πιο εμβληματικών ελληνικών αγαλμάτων και έργων τέχνης - ακόμα και από την πομπή των Παναθηναίων και τη ζωφόρο του Παρθενώνα που στολίζει το κέντρο του εργαστηρίου του. Οι αναλογίες, οι συμβολισμοί, ο τρόπος που δούλευαν οι σπουδαίοι αυτοί τεχνίτες τις λεπτομέρειες αποκαλύπτονται στις πιο περίτεχνες λεπτομέρειες κι αυτός είναι ένας λόγος που η γλυπτική εξέφραζε ένα τεράστιο κομμάτι του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Δεν είναι τυχαίο που όλη η αρχαία Ρώμη αναπαρήγαγε τα ελληνικά αγάλματα σε εκατοντάδες αντίγραφα που γέμιζαν τις άκρες του ρωμαϊκού κόσμου. Αλλά γι’ αυτό ακριβώς ήταν τόσο σημαντική η τέχνη των εκμαγείων: γιατί αυτά συνιστούν ζωντανή μαρτυρία - πολλές φορές και τη μόνη μαρτυρία που έχουμε για σπουδαία πρωτότυπα έργα που έχουν χαθεί ή καταστραφεί και των οποίων μπορούμε να έχουμε πλήρη εικόνα μέσω των αντιγράφων. «Ολα ξεκίνησαν από την Αφροδίτη της Μήλου, όταν κληθήκαμε να κάνουμε το αντίγραφο για ένα από τα πιο διάσημα αγάλματα στον κόσμο. Τότε είδαμε ότι η αναπαραγωγή του σημαίνει να μπορείς να μαντέψεις όλες τις λεπτομέρειες, ακόμα και αυτές που μπορεί να παραλείπονται αλλά να υπάρχουν στην πρώτη εκδοχή του έργου», μας λέει δείχνοντας το πανέμορφο άγαλμα που στέκεται στην άκρη του εργαστηρίου, ανάμεσα σε άλλα αντίγραφα διάσημων έργων, όπως του Δαβίδ ή του Ερμή του Πραξιτέλη, που για εκείνον αποκαλύπτει τη χρυσή αναλογία της αρχαιοελληνικής ομορφιάς. Ανάμεσα σε τέτοιου είδους αγάλματα και προτομές από πανέμορφους Απόλλωνες και κάποιες Αφροδίτες που δίνουν τον τόνο, ο Ντόσι νιώθει ένας άλλος - «ένας μικρός θεός», όπως μας λέει αστειευόμενος.

Ενα εργαστήρι με ιστορία

Τα γύψινα εκμαγεία λειτουργούσαν πάντοτε παράλληλα με τα πραγματικά αγάλματα και η παρουσία τους πηγαίνει πολλούς αιώνες πίσω, φτάνοντας στους αρχαίους Αιγυπτίους που τα ανέδειξαν κατά κόρον. Ειδικά, όμως, στην Ιταλία η τέχνη αποθεώθηκε, καθώς οι Ρωμαίοι ήταν περήφανοι που με αυτόν τον τρόπο ένα αρχαιοελληνικό άγαλμα μπορούσε να στολίζει το σπίτι, την αυλή και τους δημόσιους χώρους, από τα θέατρα μέχρι τα ιερά τους. Υπήρχαν, μάλιστα, διάφορες παραλλαγές, καθώς πολλές φορές τα γύψινα καλούπια χρησίμευαν για την αναπαραγωγή όχι μόνο των μαρμάρινων, αλλά και των χάλκινων γλυπτών που ήταν αμφότερα ιδιαίτερα δημοφιλή την εποχή εκείνη. Μάλιστα, όπως μας πληροφορεί ο Ντόσι, αυτού του είδους οι δημιουργίες εμφανίζονται για πρώτη φορά κατά τους προϊστορικούς χρόνους, αφού ένας χάλκινος βάτραχος είχε βρεθεί στη Μεσοποταμία πάνω από 3.000 χρόνια πριν. Μας λέει, επίσης, με περηφάνια ότι η τέχνη στην αναπαραγωγή των αγαλμάτων έφτασε, εκτός από την Αρχαία Ρώμη, σε υψηλά επίπεδα κατά την Αναγέννηση, όταν στα μέσα του 15ου αιώνα κατασκευάστηκε το πρώτο χάλκινο άγαλμα, με αυτόν τον τρόπο, στην ιστορία της τέχνης. Τον 19ο αιώνα τα εκμαγεία χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα για εκπαιδευτικούς σκοπούς, αφού έτσι μάθαιναν οι σπουδαστές τι σημαίνει τέχνη σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης - το Victoria and Albert Museum στην Αγγλία είναι διάσημο γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο. Αυτό κάνουν και οι ίδιοι, φτιάχνοντας εκμαγεία όχι μόνο για αισθητικούς, αλλά και για εκπαιδευτικούς λόγους, διδάσκοντας τη σπουδαιότητα της αρχαιοελληνικής γλυπτικής.

Το συγκεκριμένο εργαστήριο μετράει μάλιστα έναν αιώνα σχεδόν ζωής από τότε δηλαδή που οι ιδρυτές Γκαριμπόλντι και Μπερντολάτσι έμαθαν την τέχνη στα παιδιά τους, οι οποίοι ανέλαβαν να τα μεταφέρουν στους αγαπημένους τους μαθητές και συνεχιστές: Αγκοστίνο Φουμαγκάλι και Μάριο Τόσι. «Δεν είναι τυχαίο ότι θελήσαμε να κρατήσουμε το κεντρικό εργαστήριο στο συγκεκριμένο σημείο και σε αυτή τη γειτονιά, την Μπρέρα, που είναι συνδεδεμένη με την τέχνη της Ιταλίας», μας λέει, εξηγώντας μας γιατί αυτή η γραφική γειτονιά του Μιλάνου είναι άμεσα συνυφασμένη με την ιστορία της τέχνης στην Ιταλία. Λίγο πιο κάτω βρίσκεται η διάσημη Πινακοθήκη της Μπρερα, όπως λέγεται το μουσείο που ίδρυσε ο τότε κατακτητής της Ιταλίας, Μέγας Ναπολέων, ο οποίος φιλοδοξούσε να δημιουργήσει το Λούβρο της Ιταλίας.

Αριστουργήματα

Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ φιλοξενούνται μερικά από τα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά αριστουργήματα του κόσμου. Εξ ου και όταν τέθηκε το ζήτημα της μετακόμισης, ο Ντόσι και ο συνεργάτης του Φουμαγκάλι παρέμειναν αμετακίνητοι. «Εννοείται βέβαια ότι οι ανάγκες μάς οδήγησαν να φτιάξουμε έναν μεγαλύτερο χώρο, έξω από τα περίχωρα του Μιλάνου, όπου μπορούμε και προχωράμε στην αναπαραγωγή μεγαλύτερων έργων. Δεν θέλαμε, όμως, να αλλοιώσουμε τον χαρακτήρα, τη λογική του ή τον τρόπο λειτουργίας του εργαστηρίου. Απλώς δεν ξαναβάψαμε τους τοίχους στο κόκκινο της Πομπηίας, που ήταν το αρχικό χρώμα, γιατί θα έκλεινε τον χώρο - προτιμήσαμε το αντίστοιχο πράσινο. Επιπλέον, κρατήσαμε τον παραδοσιακό τρόπο θέρμανσης με την παλιά σόμπα, ακόμα και σε ακραίες καιρικές συνθήκες».

Ο Ντόσι μάς δείχνει ακριβώς τον τρόπο που γίνεται το αντίγραφο. Τον ρωτάμε πόσο κουραστική είναι αυτή η δουλειά. «Η κούραση ευτυχώς είναι μόνο φυσική», μας απαντά. «Είναι πολύ απαιτητική δουλειά και σίγουρα χρειάζεται μεγαλύτερη αντοχή, αλλά δεν σκέφτηκα ούτε στιγμή, ακόμα και στις στιγμές ακραίας κούρασης, να τα παρατήσω. Κάθε φορά που τελειώνω ένα άγαλμα νιώθω ότι αποκαλύπτεται μπροστά μου και αυτό είναι που μου δίνει δύναμη να συνεχίσω. Αυτή η μαγεία της αποκάλυψης της ομορφιάς ευτυχώς δεν έχει εκλείψει μέσα μου», επιμένει λέγοντας ότι νιώθει το ίδιο παιδί, όπως τότε που πρωτοέμαθε τα μυστικά της τέχνης ως συνεχιστής μιας μακράς παράδοσης που κρατάει χρόνια και που δεν μπορεί να την αντικαταστήσει καμία τεχνολογία.

Το πιο πολύτιμο κομμάτι, όπως λέει, είναι τα καλούπια, τις περισσότερες φορές από σιλικόνη, τα οποία για να τα φτιάξουν πρέπει να έχουν άδεια από τα μεγάλα μουσεία του κόσμου: από του Λούβρου μέχρι το Βρετανικό, αλλά και από την Ελλάδα, με την οποία κρατάνε επαφή. Μας δείχνει πώς έφτιαξαν την Αφροδίτη της Μήλου, συνθέτοντας με διαφορετικά καλούπια κομμάτι, κομμάτι, τα οποία ένωσαν με ακρίβεια - είναι σαν να έκλεβαν εκείνη την ώρα λίγο από το μεράκι του καλλιτέχνη από την Αντιόχεια που έφτιαξε αυτό το πανέμορφο άγαλμα που για χρόνια θεωρούνταν έργο του Πραξιτέλη, καθώς ακολουθεί τη λογική της σχολής του. Μας λέει, μάλιστα, ότι το Μουσείο του Λούβρου, προς ένδειξη ευγνωμοσύνης προς την Ελλάδα και τη Μήλο, φρόντισε να σταλεί πιστό αντίγραφο στο νησί. «Ακόμα και αν το άγαλμα μοιάζει τέλειο, δουλεύοντάς το βλέπεις τις ατέλειες ή τη μη ορατή στο ευρύ κοινό ομορφιά του. Βλέπεις, για παράδειγμα, ότι στη δεξιά πλευρά υπάρχουν ακόμα σημάδια από το κόσμημα που αφαιρέθηκε στη συνέχεια, ενώ κάτω από τον μαστό υπάρχει μια τρύπα που συνδέει προφανώς το ακρωτηριασμένο πλέον δεξί χέρι, με το οποίο μάλλον κρατούσε ένα μήλο, αν και η φαντασία μας θα ήθελε να τη φαντάζεται λουόμενη». Μιλάει για το ελληνικό άγαλμα σαν να είναι το πιο πολύτιμο πράγμα του κόσμου, περιγράφοντας τις λεπτομέρειες και επιμένοντας ότι η διαδικασία δημιουργίας αντιγράφων δεν διαφέρει από αυτή των πρωτοτύπων, όσον αφορά τη δημιουργικότητα.

Η επιστροφή των Γλυπτών

Δεν μπορεί, επομένως, η συζήτηση να μη στραφεί στην άμεση σχέση των εκμαγείων με την αρχαιολογία, καθώς όλα αυτά τα αντίγραφα αρχαίων γλυπτών και έργων τέχνης δίνουν την ευκαιρία στους επισκέπτες να δουν ακριβώς πώς ήταν οι αρχικές συνθέσεις, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στο Μουσείο της Ακρόπολης, όπου μπορεί κανείς να δει πώς ήταν όλο το αέτωμα του Παρθενώνα, να θαυμάσει την ιστορία που αφηγούνταν οι μετόπες και να αντιληφθεί το πλήρες μέγεθος της καταστροφής από τους Βρετανούς. Με αυτή την οπτική ανασύνθεση των αυθεντικών έργων γίνεται απολύτως κατανοητό ότι ο Παρθενώνας δεν είναι απλώς ένα μνημείο, αλλά μια σύνθεση που περιλαμβάνει σπουδαία γλυπτά τα οποία αποσυντέθηκαν με τον πλέον βάρβαρο τρόπο. Μεγάλη συζήτηση, επομένως, γίνεται για την αντίστροφη λογική της τοποθέτησης γύψινων αντιγράφων στην αίθουσα όπου φιλοξενούνται τα πρωτότυπα στο Λονδίνο και η επιστροφή των γνήσιων Γλυπτών στην Αθήνα.

Οι περισσότεροι υποστηρίζουν ότι αυτό θα έλυνε το μεγάλο πρόβλημα του «αδειάσματος» της Duveen Gallery -δηλαδή της αίθουσας όπου φιλοξενούνται σήμερα τα Γλυπτά- και της ηθικής αποκατάστασης της ληστρικής αφαίρεσής τους από τον Ελγιν. Μάλιστα, η πρόσφατη ληστεία στο Λούβρο και σε άλλα μουσεία έχει θέσει εκ νέου το ζήτημα της ασφάλειας όσον αφορά τη φιλοξενία σπουδαίων έργων τέχνης και πολλοί υποστηρίζουν ότι η τοποθέτηση αντιγράφων θα έλυνε σε μεγάλο βαθμό το πρόβλημα. Ο Μάριο Ντόσι συμφωνεί ότι η τοποθέτηση εκμαγείων θα ήταν η καλύτερη λύση για την αποκατάσταση αυτής της μακροχρόνιας αδικίας εις βάρος της χώρας μας και δεν αρνείται ότι θα ήταν πολύ χαρούμενος να αναλάβει την κατασκευή τους. Ξέρει, άλλωστε, κάθε λεπτομέρεια από τα Γλυπτά καλύτερα από τον καθένα.