Ανάλυση: Ο Σι και η προσωπική διπλωματία με τον Τραμπ - Tο Πεκίνο τεστάρει τις «κόκκινες γραμμές» των ΗΠΑ για τις νέες ισορροπίες ισχύος στην Ασία

Τα χαμόγελα του Σι Τζινπίνγκ στον Λευκό Οίκο είναι δεδομένα κάτι που η Κίνα και ο ίδιος της ο Πρόεδρος «δοκιμάζουν» για πρώτη φορά και μάλιστα τόσο ανοιχτά. Πίσω από την ασυνήθιστα θερμή εικόνα με τον Ντόναλντ Τραμπ, ο Κινέζος πρόεδρος έβαλε στο τραπέζι όμως ακριβώς τα ζητήματα στα οποία το Πεκίνο θέλει να μετακινήσει την Ουάσιγκτον: λιγότερη αμερικανική στήριξη στην Ταϊβάν, μεγαλύτερη καχυποψία απέναντι στην Ιαπωνία και σταδιακή αποδοχή μιας νέας ισορροπίας ισχύος στην Ασία. Δεν ζήτησε μία θεαματική συμφωνία. Δοκίμασε όμως ξεκάθαρα τα όρια του Αμερικανού προέδρου.

Η συνάντηση παρήγαγε ελάχιστα μετρήσιμα αποτελέσματα. Η εμπορική εκεχειρία παρατάθηκε για δύο μήνες, χωρίς επίλυση των μεγάλων διαφορών σε εμπορικά ελλείμματα, τεχνολογικούς περιορισμούς και πρόσβαση στις αγορές. Ουκρανία και Μέση Ανατολή μπήκαν στην ατζέντα χωρίς να ανακοινωθεί κάποια ουσιαστική πρόοδος. Στο πιο κρίσιμο ζήτημα για την Κίνα σήμερα, την Ταϊβάν, δεν υπήρξε καμία επίσημη συμφωνία. Για τον Σι, όμως, το σημαντικό δεν ήταν απαραίτητα τι υπέγραψαν οι δύο πλευρές. Ήταν τι ειπώθηκε, πώς ειπώθηκε και κυρίως πώς μπορούσε το Πεκίνο να παρουσιάσει όσα ειπώθηκαν.

Η Ταϊβάν το απόλυτο κέντρο της κινεζικής πίεσης

Η φράση που επέλεξε ο Σι για την Ταϊβάν ήταν χαρακτηριστική. Εξέφρασε την ελπίδα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα «εμμείνουν στη σωστή θέση της αντίθεσης στην ανεξαρτησία της Ταϊβάν» και θα χειριστούν το ζήτημα «με σύνεση». Η διαφορά μπορεί να φαίνεται γλωσσική, στην πραγματικότητα όμως αγγίζει τον πυρήνα της αμερικανικής πολιτικής έναντι του νησιού. Οι διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις έχουν δηλώσει ότι δεν υποστηρίζουν μία μονομερή ανακήρυξη ανεξαρτησίας από την Ταϊπέι. Η Ουάσιγκτον, ωστόσο, έχει αποφεύγει συστηματικά να υιοθετήσει τη διατύπωση του Πεκίνου ότι «αντιτίθεται» στην ανεξαρτησία της Ταϊβάν. Για την Κίνα, η διαφορά δεν είναι τυπική. Αν οι ΗΠΑ περάσουν από το «δεν υποστηρίζουμε» στο «αντιτιθέμεθα», το Πεκίνο θα μπορεί να υποστηρίζει ότι η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει πλέον τις κινήσεις της Ταϊπέι και όχι την κινεζική απειλή χρήσης βίας ως βασική πηγή αστάθειας στα Στενά.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ήταν η επιλογή της λέξης «εμμείνουν». Με τη διατύπωση αυτή, το Πεκίνο επιχείρησε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η κυβέρνηση Τραμπ έχει ήδη κινηθεί προς ορισμένες από τις κινεζικές «κόκκινες γραμμές» και ότι αυτό που απομένει είναι η συνέχιση της ίδιας πορείας. Δεν σημαίνει ότι ο Αμερικανός πρόεδρος αποδέχθηκε αυτήν την ερμηνεία. Σημαίνει όμως ότι η κινεζική ηγεσία επιχειρεί να κατοχυρώσει γλωσσικά μία μετατόπιση πριν αυτή αποτυπωθεί σε επίσημη αμερικανική πολιτική.

Το άμεσο τεστ θα είναι οι νέες πωλήσεις όπλων στην Ταϊβάν. Στην Ουάσιγκτον εξετάζεται πακέτο περίπου 14 δισ. δολαρίων, το οποίο περιλαμβάνει πυραύλους, συστήματα αντιμετώπισης drones και αντιαεροπορικά μέσα. Είχε προηγηθεί συμφωνία περίπου 11 δισ. δολαρίων στα τέλη του περασμένου έτους.

Ο ίδιος ο Τραμπ, μετά την προηγούμενη συνάντησή του με τον Σι στο Πεκίνο τον Μάιο, είχε περιγράψει τις πωλήσεις όπλων ως «πολύ καλό διαπραγματευτικό χαρτί». Αυτή ακριβώς η λογική προκαλεί ανησυχία στην Ταϊπέι και σε άλλες ασιατικές πρωτεύουσες. Όχι επειδή θεωρούν δεδομένη μία εγκατάλειψη της Ταϊβάν από τις ΗΠΑ, αλλά επειδή η μετατροπή των αμερικανικών δεσμεύσεων ασφαλείας σε αντικείμενο παζαριού αυξάνει την αβεβαιότητα. Για το Πεκίνο, κάθε περίοδος καθυστέρησης ή δισταγμού αποτελεί ευκαιρία να πιέσει περισσότερο.

Ο Σι επενδύει στον ίδιο τον Τραμπ

Η κινεζική στρατηγική φαίνεται να στηρίζεται όλο και περισσότερο στην προσωπική σχέση μεταξύ των δύο προέδρων. Ο Σι γνωρίζει ότι ο Τραμπ αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στη διπλωματία κορυφής και συχνά αντιμετωπίζει τις διεθνείς σχέσεις μέσα από προσωπικές συμφωνίες μεταξύ ηγετών. Γι’ αυτό και η κινεζική πλευρά αποφεύγει, όπου μπορεί, τη γλώσσα μιας ιδεολογικής αντιπαράθεσης τύπου Ψυχρού Πολέμου και προτιμά εικόνες συνεργασίας ανάμεσα σε δύο μεγάλες δυνάμεις.

Η αναφορά του Σι στο «μεγάλο πλοίο των σινοαμερικανικών σχέσεων» που οι δύο πρόεδροι πρέπει να κρατήσουν σε σταθερή πορεία εντάσσεται σε αυτήν ακριβώς τη λογική. Η Κίνα επιχειρεί να καλλιεργήσει στον Τραμπ την αντίληψη ότι η σταθερότητα μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου εξαρτάται πρωτίστως από τη δική του σχέση με τον Κινέζο ηγέτη και λιγότερο από τους θεσμούς, τις συμμαχίες ή τη μακροπρόθεσμη αμερικανική στρατηγική.

Οι συχνές συναντήσεις εξυπηρετούν επομένως το Πεκίνο ακόμη και χωρίς μεγάλες συμφωνίες. Ο Τραμπ και ο Σι έχουν ήδη συναντηθεί τρεις φορές από τον περασμένο Οκτώβριο και είναι πιθανό να βρεθούν ξανά τόσο στη σύνοδο APEC στη Σεντζέν τον Νοέμβριο όσο και στη σύνοδο της G20 στη Φλόριντα τον Δεκέμβριο. Κάθε επαφή δίνει στην κινεζική πλευρά μία νέα ευκαιρία να διερευνήσει ποιες αμερικανικές θέσεις είναι σταθερές και ποιες μπορούν να μετατραπούν σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Η Ιαπωνία ως δεύτερο αλλά όχι δευτερεύον μέτωπο

Η πιο ενδιαφέρουσα ίσως κίνηση του Σι πέρα από την Ταϊβάν ήταν η προσπάθειά του να βάλει στο τραπέζι την Ιαπωνία. Ο Κινέζος πρόεδρος υπενθύμισε ότι Ηνωμένες Πολιτείες και Κίνα πολέμησαν στην ίδια πλευρά εναντίον της Ιαπωνίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, χρησιμοποιώντας όρους όπως «φασιστική» και «μιλιταριστική» για την αυτοκρατορική Ιαπωνία.

Το ιστορικό μήνυμα έχει σύγχρονη στόχευση. Το Πεκίνο επιχειρεί εδώ και μήνες να συνδέσει τις σημερινές κινήσεις της Ιαπωνίας στον τομέα της άμυνας με το παρελθόν της χώρας, παρουσιάζοντας τον επανεξοπλισμό του Τόκιο ως επιστροφή σε μία πιο επιθετική στρατιωτική παράδοση. Η ένταση ενισχύθηκε μετά τις δηλώσεις της πρωθυπουργού Σανάε Τακαΐτσι υπέρ της Ταϊβάν τον περασμένο Νοέμβριο. Για την Κίνα, η Ιαπωνία δεν είναι μία δευτερεύουσα παράμετρος. Είναι ο βασικός σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ανατολική Ασία, φιλοξενεί κρίσιμες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις και αποτελεί βασικό κρίκο οποιασδήποτε αμερικανικής επιχείρησης σε περίπτωση κρίσης γύρω από την Ταϊβάν.

Η υπονόμευση της εμπιστοσύνης μεταξύ Ουάσιγκτον και Τόκιο θα είχε για το Πεκίνο πολύ μεγαλύτερη στρατηγική αξία από μία πρόσκαιρη εμπορική παραχώρηση. Η απάντηση της Τακαΐτσι ήταν γι’ αυτό εξίσου χαρακτηριστική. Τόνισε ότι Ιαπωνία και Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επιτύχει «γνήσια συμφιλίωση» και ότι η συμμαχία τους βασίζεται πλέον σε ισχυρούς δεσμούς αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Το Τόκιο αντιλαμβάνεται ότι η μάχη δεν αφορά μόνο τις στρατιωτικές ισορροπίες, αλλά και την αφήγηση γύρω από το ποιος αποτελεί παράγοντα σταθερότητας και ποιος επιχειρεί να αναθεωρήσει το υπάρχον status quo.

Μια σύνοδος χωρίς συμφωνίες, αλλά όχι και χωρίς κέρδη

Για το Πεκίνο, η σύνοδος είχε τέλος και μία σημαντική εσωτερική διάσταση. Οι εικόνες του Σι να γίνεται δεκτός με τιμές στον Λευκό Οίκο και στην αεροπορική βάση Andrews κυριάρχησαν στα κινεζικά κρατικά μέσα. Η υποδοχή παρουσιάστηκε ως απόδειξη ότι η Κίνα βρίσκεται πλέον στο ίδιο επίπεδο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και ότι ο ηγέτης της αντιμετωπίζεται ως ισότιμος συνομιλητής του Αμερικανού προέδρου. Αυτό είναι κρίσιμο για τη μακροχρόνια κινεζική στρατηγική. Από την εποχή του Ντενγκ Σιαοπίνγκ έως σήμερα, ένα από τα βασικά ζητούμενα του Πεκίνου ήταν η μετάβαση από τη θέση μιας ανερχόμενης δύναμης στη θέση μιας δύναμης που απαιτεί ισότιμο λόγο στη διαμόρφωση των κανόνων του διεθνούς συστήματος.

Ο Σι χρησιμοποιεί κάθε σύνοδο κορυφής όχι μόνο για να συζητήσει επιμέρους ζητήματα, αλλά και για να ενισχύσει αυτήν την εικόνα στο εσωτερικό της Κίνας και στο εξωτερικό. Η Ουάσιγκτον και το Πεκίνο εξακολουθούν να βρίσκονται σε βαθιά αντιπαράθεση για το εμπόριο, την τεχνολογία, τις αλυσίδες εφοδιασμού, την Ταϊβάν και τη στρατιωτική παρουσία στον Ειρηνικό. Καμία από αυτές τις διαφορές δεν εξαφανίστηκε επειδή οι δύο ηγέτες χαμογέλασαν περισσότερο από το συνηθισμένο. Η ουσία της συνάντησης βρίσκεται αλλού.

Ο Σι δεν χρειάζεται απαραίτητα μία μεγάλη συμφωνία με τον Τραμπ. Του αρκεί σε αυτή τη φάση να διαπιστώνει ποια σημεία της αμερικανικής στρατηγικής είναι διαπραγματεύσιμα, πού μπορεί να δημιουργήσει αμφιβολίες στους συμμάχους των ΗΠΑ και πώς μπορεί να μεταφέρει σταδιακά τη συζήτηση από την αποτροπή της Κίνας στη διαχείριση μιας σχέσης δύο ισότιμων υπερδυνάμεων. Και μέσα σε αυτήν τη διαδικασία, η Ταϊβάν παραμένει το βασικό τεστ.

Όχι μόνο για τις σχέσεις Ουάσιγκτον και Πεκίνου, αλλά για το κατά πόσο το αμερικανικό σύστημα συμμαχιών στην Ασία θα συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους κανόνες όταν η πίεση της Κίνας αυξάνεται και η προσωπική διπλωματία των δύο ηγετών αποκτά ολοένα μεγαλύτερο βάρος.