Τα παράξενα πλάσματα που ζουν στα βάθη των ωκεανών και τρέφονται με φάλαινες

Όταν μια φάλαινα πεθαίνει στον ωκεανό, το σώμα της μετατρέπεται σε μια τεράστια πηγή ζωής για τον βυθό. Το τεράστιο κουφάρι της καταλήγει να δημιουργεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα που μπορεί να τρέφει χιλιάδες οργανισμούς για δεκαετίες.

Οι φάλαινες συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα ζώα του πλανήτη και μπορούν να μεταφέρουν έως και 150 τόνους βιολογικού υλικού – κρέας, λίπος και οστά – σε μεγάλες αποστάσεις στους ωκεανούς. Όταν πεθαίνουν, τα σώματά τους γίνονται μια τεράστια «αποθήκη θρεπτικών συστατικών» που μεταφέρεται από την επιφάνεια στα μεγάλα βάθη.

Συνήθως οι φάλαινες πεθαίνουν μακριά από τις ακτές, κατά μήκος των μεγάλων μεταναστευτικών διαδρομών τους, όπως εξηγεί στο BBC ο Γκρεγκ Ράουζ από το Scripps Institution of Oceanography στην Καλιφόρνια. Αρχικά το κουφάρι τους μπορεί να επιπλέει λόγω των αερίων που συσσωρεύονται στο σώμα. Στη συνέχεια όμως βυθίζεται, περνώντας μέσα από τις διαφορετικές ζώνες του ωκεανού μέχρι να φτάσει στο απόλυτο σκοτάδι του βυθού.

Εκεί αρχίζει μια διαδικασία που οι επιστήμονες αποκαλούν «whale fall», δηλαδή την κατάληξη μιας φάλαινας στον πυθμένα της θάλασσας.

Μια τεράστια «ένεση» ζωής στον βαθύ ωκεανό

Στον βαθύ ωκεανό τα θρεπτικά συστατικά φτάνουν συνήθως σε μικροσκοπικές ποσότητες οργανικής ύλης που πέφτουν από την επιφάνεια, γνωστές ως «θαλάσσιο χιόνι».

Όταν όμως μια φάλαινα βυθίζεται, η ποσότητα οργανικής ύλης που φτάνει στον πυθμένα είναι τεράστια. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, μια μόνο φάλαινα μπορεί να ισοδυναμεί με χιλιάδες χρόνια συσσώρευσης θαλάσσιου χιονιού.

Η τροφή αυτή μπορεί να συντηρήσει ένα ολόκληρο οικοσύστημα στον βυθό για πολλές δεκαετίες.

Οι πρώτοι επισκέπτες του «θαλάσσιου δείπνου»

Οι πρώτοι οργανισμοί που φτάνουν στο κουφάρι είναι οι λεγόμενοι νεκροφάγοι των βαθιών νερών.

Όπως εξηγεί ο Άντριαν Γκλόβερ από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, ανάμεσα στους πρώτους οργανισμούς που εμφανίζονται είναι ψάρια hagfish, καρχαρίες των μεγάλων βαθών και μικρά καρκινοειδή παρόμοια με γαρίδες.

Αυτοί οι οργανισμοί καταναλώνουν το μαλακό κρέας της φάλαινας, αποκαλύπτοντας σταδιακά τον σκελετό της. Αυτή η φάση, που ονομάζεται «κινητή φάση νεκροφάγων», μπορεί να διαρκέσει για χρόνια.

Τα hagfish είναι ιδιαίτερα παράξενα ψάρια: διαθέτουν κρανίο αλλά δεν έχουν σπονδυλική στήλη. Τρέφονται εισχωρώντας στο σώμα της λείας τους και καταναλώνοντάς την από μέσα προς τα έξω. Όταν απειλούνται, εκκρίνουν μια παχύρρευστη βλέννα που μπορεί να κάνει τους θηρευτές να υποχωρήσουν ή ακόμη και να πνιγούν.

Στον βυθό εμφανίζονται επίσης ψάρια όπως τα rattail, που μπορούν να ζήσουν σε βάθη έως και 4.000 μέτρων. Με μεγάλα μάτια προσαρμοσμένα στο σκοτάδι και έντονη όσφρηση, μπορούν να εντοπίζουν κουφάρια ζώων ακόμη και σε μεγάλες αποστάσεις.

Τα σκουλήκια που τρώνε οστά

Όταν το μεγαλύτερο μέρος του κρέατος έχει καταναλωθεί, εμφανίζεται μια δεύτερη ομάδα οργανισμών.

Ανάμεσά τους βρίσκονται τα Osedax, γνωστά και ως «σκουλήκια που τρώνε οστά». Αυτά τα πολυχαίτα σκουλήκια εγκαθίστανται κατά χιλιάδες πάνω στον σκελετό της φάλαινας.

Το είδος Osedax mucofloris, που ανακαλύφθηκε το 2005 σε κουφάρι φάλαινας, έχει μια ιδιαίτερη στρατηγική: εκκρίνει οξύ που διαλύει τα οστά, ώστε να απορροφήσει το κολλαγόνο που περιέχουν.

Οι επιστήμονες περιγράφουν τη διαδικασία ως ιδιαίτερα παράξενη, καθώς μοιάζει σαν το ζώο να «βάζει το στομάχι του μέσα στο οστό».

Μέσα σε περίπου δέκα χρόνια, ολόκληροι πληθυσμοί αυτών των σκουληκιών ζουν και πεθαίνουν πάνω στον σκελετό της φάλαινας. Πριν πεθάνουν, απελευθερώνουν προνύμφες που ταξιδεύουν με τα θαλάσσια ρεύματα μέχρι να βρουν ένα νέο κουφάρι φάλαινας για να εγκατασταθούν.

Ένα οικοσύστημα που μπορεί να διαρκέσει δεκαετίες

Καθώς τα οστά διασπώνται, απελευθερώνονται ουσίες όπως το υδρόθειο. Αυτές τροφοδοτούν ειδικά βακτήρια και άλλους οργανισμούς που αντλούν ενέργεια από χημικές αντιδράσεις, μια διαδικασία γνωστή ως χημειοσύνθεση.

Αυτοί οι οργανισμοί αποτελούν τη βάση ενός τρίτου σταδίου ζωής γύρω από το κουφάρι της φάλαινας, που μπορεί να διαρκέσει έως και 50 χρόνια.

Τα μικρόβια αυτά δημιουργούν συχνά συμβιωτικές σχέσεις με άλλους οργανισμούς, παρέχοντάς τους σχεδόν όλη την απαραίτητη τροφή.

Οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει τέτοιους οργανισμούς σε τέσσερα βασικά περιβάλλοντα των βαθιών θαλασσών όπως τις υδροθερμικές πηγές, τις ψυχρές διαρροές αερίων, τα κουφάρια ξύλου και τα κουφάρια φαλαινών.

Οι «διάδρομοι» ζωής στον βυθό

Οι ειδικοί πιστεύουν ότι τα κουφάρια φαλαινών λειτουργούν ως ενδιάμεσοι σταθμοί ζωής στον βαθύ ωκεανό. Καθώς οι φάλαινες πεθαίνουν σε διαφορετικά σημεία των ωκεανών, δημιουργούν έναν διάδρομο που επιτρέπει σε εξειδικευμένα είδη να εξαπλωθούν σε περιοχές που διαφορετικά θα ήταν σχεδόν άδειες από ζωή.

Στη διάρκεια της ζωής τους, οι φάλαινες βοηθούν στη μεταφορά άνθρακα από την επιφάνεια στα βαθιά νερά και συμβάλλουν στη διατήρηση της ισορροπίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Με τον θάνατό τους όμως προσφέρουν ένα τελευταίο δώρο: το σώμα μιας φάλαινας μπορεί να προσφέρει τροφή, καταφύγιο και ευκαιρία επιβίωσης σε δεκάδες χιλιάδες θαλάσσια ζώα, δημιουργώντας ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα ακόμη και στα πιο αφιλόξενα βάθη των ωκεανών.