Lobkowicz: Οι ευγενείς που έγραψαν ιστορία της τέχνης

Η οικογένεια Λόμπκοβιτς εμφανίζεται τον 14ο αιώνα στην Τσεχία και εδραιώνεται μέσα από την αφοσιωμένη υπηρεσία της στην αυλή του παλατιού και το κράτος, σε μια εποχή όπου η αριστοκρατία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την πολιτική και τη στρατιωτική ισχύ. Στους αιώνες που ακολουθούν, οι Λόμπκοβιτς αποκτούν επιρροή, εκτεταμένες ιδιοκτησίες γης και, κυρίως, χτίζουν μια πολιτιστική ταυτότητα που τους συνδέει με την ευρωπαϊκή ιστορία της τέχνης και της μουσικής, με αποκορύφωμα τη σχέση τους ως μαικήνες με τον συνθέτη Λούντβιχ φαν Μπετόβεν.

Ο 20ός αιώνας διακόπτει βίαια τη συνέχεια: πρώτα με τις ναζιστικές κατασχέσεις του 1939 και στη συνέχεια με το κομμουνιστικό καθεστώς του 1948. Η οικογένεια χάνει τα πάντα και αναγκάζεται να φύγει. Η εξορία, για δεκαετίες, μετατοπίζει την ιστορία τους από το έδαφος όπου είχε χτιστεί. Η επιστροφή μετά το 1989, ύστερα από την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, δεν ήταν μια απλή προσπάθεια αναβίωσης του παρελθόντος, αλλά μια βαθιά διαδικασία επανασύνδεσης με τις ρίζες.

Το 1991, ο Γουίλιαμ Ι. Λόμπκοβιτς εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Πράγα με την οικογένειά του, ξεκινώντας το τιτάνιο έργο της αποκατάστασης. Δίπλα του σε αυτή την προσπάθεια, ως δυναμικός πυρήνας της, βρίσκεται η σύζυγός του, Αλεξάνδρα, γεννημένη στη Βοστόνη με γαλλορουμανική καταγωγή. Η αποκατάσταση δεν περιορίζεται σε ακίνητα, λεηλατημένους ή εγκαταλελειμμένους στη φθορά του χρόνου χώρους. Περιλαμβάνει και χιλιάδες έργα τέχνης, συλλογές, αρχεία, χειρόγραφες παρτιτούρες.

«Η ολοκλήρωση της αποκατάστασης δεν ήταν το τέλος της διαδικασίας, αλλά η αρχή μιας μακροπρόθεσμης ευθύνης», λένε οι Λόμπκοβιτς - και σήμερα τα παλάτια και τα κτήματα της οικογένειας έχουν μεταμορφωθεί σε ζωντανούς, ανοιχτούς χώρους πολιτισμού, αποτελώντας μερικά από τα πιο εμβληματικά και αναγνωρίσιμα αξιοθέατα της Πράγας. Γιατί αυτό που επέστρεψε στα χέρια τους δεν ήταν απλώς μια χαμένη περιουσία, αλλά μια ιστορική ταυτότητα που είχε βίαια αποκοπεί.

Το ζευγάρι δεν κάνει λόγο για «κληρονομιά». «Η ευθύνη προηγείται όλων. Η κληρονομιά είναι κάτι που λαμβάνεις, η ταυτότητα κάτι που ανακαλύπτεις, αλλά η ευθύνη είναι αυτή που δίνει νόημα και στα δύο». Πρίγκιπας και πριγκίπισσα -τίτλοι που δεν αναφέρονται σε κανένα επίσημο έγγραφο, αφού στην Τσεχία οι τίτλοι ευγενείας καταργήθηκαν το 1918- αστειεύονται συχνά ότι στην καθημερινότητά τους στην Πράγα λειτουργούν περισσότερο ως διαχειριστές και συντηρητές μουσείων παρά ως ευγενείς. «Δεν αντιλαμβανόμαστε τους τίτλους ως ένδειξη κοινωνικού στάτους αλλά ως μια μορφή δέσμευσης, κυρίως απέναντι στον πολιτισμό».

Η προσωπική τους διαδρομή ενισχύει αυτή τη μετατόπιση. Η Αλεξάνδρα μεγάλωσε μεταξύ Βοστόνης, Ρουμανίας, Ελβετίας και Γαλλίας, σπουδάζοντας εκπαιδευτικός και ξεκινώντας να εργάζεται ως δασκάλα. Ο Γουίλιαμ Ιστον, επίσης μεγαλωμένος στη Βοστόνη, σπούδασε Ιστορία και Μουσική στο Χάρβαρντ και εργάστηκε στον χώρο των επενδύσεων πριν επιστρέψει στην Ευρώπη. Η σχέση τους με την οικογενειακή ιστορία διαμορφώθηκε σταδιακά. «Μεγαλώνοντας, δεν είχα επίγνωση των προνομίων», σημειώνει ο Γουίλιαμ. «Με ενδιέφερε η ιστορία».

Η συνειδητοποίηση της ευθύνης ήρθε αργότερα, με την επιστροφή στην Πράγα και την άμεση επαφή με όσα είχαν χαθεί και όσα έπρεπε να αποκατασταθούν. Εκεί η ιστορία απέκτησε πρακτική μορφή. «Οι πρόγονοί μας δεν είναι απλώς πρόσωπα του παρελθόντος. Οι αποφάσεις τους διαμόρφωσαν αυτό που έχουμε σήμερα. Και οι δικές μας αποφάσεις θα διαμορφώσουν αυτό που θα μείνει». Οι αξίες που αναφέρουν -οικογένεια, πίστη, φίλοι, μόρφωση- αποτέλεσαν τα εργαλεία επιβίωσής τους. «Ηταν αυτά που κανείς δεν μπορούσε να μας αφαιρέσει».

Η έννοια της κληρονομιάς για τους Λόμπκοβιτς δεν αφορά αυτό που κατέχεις, αλλά αυτό που συνεχίζεις. «Τα πάντα μπορούν να χαθούν ανά πάσα στιγμή. Και στη δική μας περίπτωση χάθηκαν δύο φορές». Η αποκατάσταση μετά το 1989 ήταν, πρακτικά, ένα έργο μεγάλης κλίμακας. Χρειάστηκαν πάνω από 25 χρόνια για να ολοκληρωθεί, περιλαμβάνοντας ακόμα και την αναστύλωση κάστρων. «Συναισθηματικά, για εμάς αυτή η διαδικασία σήμαινε και κάτι ακόμη: την αντιπαράθεση με τις συνέπειες της Ιστορίας». Παράλληλα, η οικογένεια επέλεξε να δείξει αυτή την κληρονομιά στο κοινό. Μέσω του οργανισμού Τhe Lobkowicz Collections και της ευρύτερης δομής του Οίκου Λόμπκοβιτς, τα ιστορικά παλάτια και οι σπάνιες συλλογές είναι πλέον προσβάσιμα στον καθένα. Φυσικά, δεν πρόκειται για απλές εκθέσεις αντικειμένων.

«Η αυθεντικότητα αφορά τα ίδια τα αντικείμενα και την ιστορία τους. Αυτό δεν αλλάζει. Η συνάφεια προκύπτει μέσα από τον τρόπο που τα παρουσιάζεις και το όραμα που έχεις». Εδώ έρχεται και η χρήση της τεχνολογίας: από ψηφιακές εφαρμογές μέχρι πρωτοβουλίες όπως το Proof of Patronage, που συνδυάζει τη συντήρηση έργων τέχνης με σύγχρονα εργαλεία χρηματοδότησης. Η σχέση της οικογένειας με την έννοια της χορηγίας (patronage) παραμένει ο πυρήνας της δράσης τους. Αν στο παρελθόν σήμαινε την υποστήριξη μουσικών που άλλαξαν την ιστορία, όπως ο Μπετόβεν, σήμερα εξαπλώνεται σε ένα ευρύτερο πεδίο. «Οι χορηγίες μας είναι μια μορφή ενεργής συμμετοχής μας στον πολιτισμό». Ανάμεσα στα αντικείμενα της συλλογής που παρουσιάζεται στην Πράγα, ξεχωρίζουν το πρώτο αυθεντικό τυπωμένο αντίτυπο της «Symphony No. 3 (Eroica)» του Μπετόβεν, ένα έργο που «γράφτηκε μεταξύ 1802 και 1804 και επαναπροσδιόρισε τη συμφωνική μουσική. Για εμάς λειτουργεί και ως υπενθύμιση ότι η καινοτομία και η φιλοδοξία δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν».

Από το Ανάκτορο Λόμπκοβιτς μέχρι το Κάστρο στο Νελαχόζεβες και το Ρουντνίς, τα παλάτια και οι επαύλεις που διαχειρίζονται δεν παρουσιάζονται ως μουσεία με την αυστηρή έννοια. «Δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για να είναι στατικοί χώροι. Υπήρξαν πάντα χώροι όπου η ζωή ανθούσε. Για εμάς σήμερα είναι κάτι μεταξύ οικογενειακής κληρονομιάς και ιστορικών μνημείων, αλλά κυρίως δημόσιοι χώροι για τους οποίους φέρουμε εμείς το βάρος της ευθύνης». Συναυλίες, εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα επαναφέρουν μια μορφή δραστηριότητας που συνδέεται με τον αρχικό ρόλο των μεγαλοπρεπών αυτών κτιρίων. Το ζητούμενο δεν είναι να «αναπαρασταθεί» το παρελθόν, αλλά να συνεχίσει να παράγεται εμπειρία. Ιδιαίτερη αναφορά κάνουν στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο συνθέτης Αντονίν Ντβόρζακ, στο Νελαχόζεβες, το 1841. «Είναι ένας χώρος που συνδέεται με την αρχή μιας δημιουργικής πορείας. Η πρόθεσή μας δεν είναι να αναπαραστήσουμε το παρελθόν, αλλά να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που θα διατηρήσουν την έμπνευση».

Τελικά, το παρελθόν δεν αλλάζει, ο τρόπος που το προσεγγίζουμε, ναι. Χωρίς έμφαση, χωρίς διάθεση επίδειξης, αλλά με μια ακλόνητη πεποίθηση ότι αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο τι διατηρείται, αλλά πώς συνεχίζεται ◆