Τα έργα της Barbara Kruger στο Κανάλι στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος

Με λέξεις που χτυπούν σαν τίτλοι εφημερίδας και εικόνες που καρφώνονται στο βλέμμα σαν διαφημίσεις που αρνούνται να πουλήσουν οτιδήποτε, η Μπάρμπαρα Κρούγκερ έχει μετατρέψει την τέχνη σε δημόσια αντιπαράθεση.

Η εμβληματική Αμερικανίδα εννοιολογική καλλιτέχνιδα είναι η γυναίκα που εδώ και πέντε δεκαετίες μας κοιτάζει κατάματα και μας απευθύνει ερωτήσεις που χτυπούν σαν καμπανάκι στην αλλόκοτη ζωή μας: «Ποιος έχει τη δύναμη;» ρωτά. «Ποιος μιλά;», «ποιος αγοράζει;», «ποιος υπακούει;». Το οπτικό της λεξιλόγιο είναι οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες που χρησιμοποιεί, κοφτές δηλωτικές φράσεις, λευκά γράμματα μέσα σε κατακόκκινα πλαίσια, σε γραμματοσειρές που θυμίζουν διαφήμιση, προπαγάνδα και πολιτικό σύνθημα μαζί.

Αντωνυμίες όπως «εσύ», «εγώ», «εμείς», «αυτοί» γίνονται όπλα σε έναν πόλεμο για την εξουσία, την ταυτότητα, το φύλο, τον καταναλωτισμό. «Δουλεύω με εικόνες και λέξεις επειδή έχουν την ικανότητα να καθορίζουν ποιοι είμαστε και ποιοι δεν είμαστε», έχει πει η ίδια.

Προτού γίνει η ιέρεια των σλόγκαν, η Κρούγκερ έκανε καριέρα στον εκδοτικό κόσμο. Ξεκίνησε στην περίφημη εκδοτική εταιρεία Condé Nast και μέσα σε μόλις έναν χρόνο έγινε επικεφαλής σχεδιάστρια στο περιοδικό «Mademoiselle», όπου έμαθε τη γλώσσα της εικόνας που πουλάει. Μόνο που η ίδια αποφάσισε να τη σαμποτάρει εκ των έσω.

Το ίσως πιο διάσημο έργο της, το «I Shop Therefore I Am» («Ψωνίζω, άρα υπάρχω»), είναι μια ειρωνική ανατροπή του «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» του Γάλλου φιλοσόφου Ρενέ Ντεκάρτ, στην οποία η Κρούγκερ συμπυκνώνει ολόκληρη την κριτική της σε μια κοινωνία που μετράει την ίδια την ύπαρξη των μελών της με αποδείξεις αγορών και σακούλες πολυκαταστημάτων.

Η τέχνη της, όμως, δεν χωράει μόνο σε λευκούς τοίχους, ούτε ζητάει να την επισκεφτείς σε μια γκαλερί. Σε βρίσκει εκείνη στον δρόμο: έχει ντύσει λεωφορεία, διαφημιστικές πινακίδες, σταθμούς, ακόμη και τις MetroCard της Νέας Υόρκης με τις φράσεις της. Κάποτε κάλυψε αστικά λεωφορεία με ατάκες όπως «Το θέλεις. Το αγοράζεις. Το ξεχνάς», αλλά και αποφθέγματα από τον Μάλκολμ Χ και την Κόρτνεϊ Λοβ. Το «Your Body Is a Battleground» (Το Σώμα σου Είναι Πεδίο Μάχης) παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά φεμινιστικά σύμβολα των τελευταίων δεκαετιών. Δημιουργήθηκε το 1989 για την Πορεία των Γυναικών στην Ουάσινγκτον υπέρ της αναπαραγωγικής ελευθερίας και της ελευθερίας στην έκτρωση και έκτοτε επανέρχεται κάθε φορά που τα δικαιώματα των γυναικών απειλούνται.

Τα τελευταία χρόνια η Κρούγκερ έχει περάσει από το χαρτί και τον τοίχο στην πλήρη χωρική εμπειρία. Τεράστιες εγκαταστάσεις όπως το «Belief+Doubt» στο Hirshhorn Museum and Sculpture Garden μετατρέπουν ολόκληρα μουσεία σε περιβάλλοντα βυθισμένα σε κείμενα που συνθέτουν την τελική εικόνα.

Εννοείται πως η συμβολή της στην ποπ κουλτούρα είναι εξίσου διεισδυτική: η εταιρεία αθλητικών υποδημάτων Supreme παραδέχτηκε ότι το διάσημο κόκκινο box logo της το εμπνεύστηκε από το αισθητικό σύμπαν της Κρούγκερ. Σημείωση: χωρίς η ίδια να ερωτηθεί ή έστω να ενημερωθεί. Και δεν ασχολήθηκε καν για να διεκδικήσει πνευματικά δικαιώματα!

Αλλά όταν η Supreme μήνυσε άλλη μάρκα για αντιγραφή, η καλλιτέχνιδα απάντησε δηκτικά: «Τι γελοίο μπάχαλο από εντελώς ξενέρωτους τύπους! Περιμένω να μου κάνουν όλοι μήνυση για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων!». Μια ατάκα τόσο Κρούγκερ όσο και τα έργα της: κοφτή, ειρωνική και αμείλικτη.

Δεκατρείς τέτοιες ατάκες-έργα μεγάλης κλίμακας παρουσιάζονται ήδη και μέχρι την 1η Νοεμβρίου στην πρώτη της ατομική έκθεση στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, με πυρήνα μια τοιχογραφία 90 μέτρων στο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Μεταλλικές κατασκευές με συνθήματα ξεπροβάλλουν ανάμεσα στα δέντρα, ενώ για πρώτη φορά τα έργα της παρουσιάζονται στην ελληνική γλώσσα ανοίγοντας άμεσο διάλογο με το κοινό.

Αλλωστε, στην εποχή της πόλωσης, των ακραίων ιδεολογιών και της κοινωνικής ασφυξίας η Κρούγκερ δεν κάνει κάτι άλλο παρά τη δουλειά της: δεν εκθέτει απλώς έργα· στήνει έναν δημόσιο καθρέφτη ◆