Documentary Theatre για εφήβους στο Ίδρυμα Κακογιάννη

Δέκα χρόνια συμπληρώνει φέτος το «Βλέμμα Εφήβων», ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα θεατρικής παιδείας, το οποίο συνδυάζει τη μελέτη ιστορικών γεγονότων της Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, κοινωνικά θέματα και τη σκηνική τους αναπαράσταση μέσα από το είδος του θεάτρου-ντοκουμέντο.

Το σχολικό έτος 2026-2027 το «Βλέμμα εφήβων» θα ασχοληθεί με την ευγονική και την ιστορία της από τις αρχές του 20ου αιώνα σε χώρες της Ευρώπης, με αποκορύφωμα την πολλαπλή εφαρμογή της στο Γ’ Ράιχ, για να φτάσει στο σήμερα: «Ξεριζώνοντας τα ζιζάνια». Περιστατικά από την καθημερινότητα μάς οδήγησαν να αναρωτηθούμε: γιατί η ευγονική σκέψη και η ρητορική της γίνονται όλο και πιο εμφατικά παρούσες στον δυτικό κόσμο;

Στην έκθεση σχετικά με τη στρατηγική της ΕΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία μετά το 2024 γίνεται σαφής αναφορά στην καταναγκαστική στείρωση των ΑμεΑ, η οποία δεν έχει ποινικοποιηθεί σε όλα τα ευρωπαϊκά κράτη: Η ευγονική, που συνδέθηκε με την έννοια της ανωτερότητας, της κυριαρχίας και της ιεραρχίας, με την κληρονομικότητα και τη βελτίωσή της, την αναπαραγωγή, τον θάνατο, την ευφυΐα, την ευρωστία, τη δημόσια υγεία, που τάχθηκε κατά της μόλυνσης, της ασθένειας και του εκφυλισμού, που επικαλέστηκε την ασφάλεια και την πειθαρχία ενώ υποσχόταν, στο όνομα της προληπτικής ιατρικής, την εξάλειψη της εγκληματικότητας, γιατί απλώνει ρίζες σήμερα; Γιατί στην εποχή όπου στη Νυρεμβέργη δεν θεσπίζονται πλέον νόμοι, όπου η ετερότητα, η συμπερίληψη, η αυτοδιάθεση, ο αυτοπροσδιορισμός της ταυτότητας κατοχυρώνονται ηθικά και νομικά, στον δυτικό κόσμο η ευγονική σκέψη και η ρητορική της γίνονται όλο και πιο εμφατικά παρούσες;

Αν θέλουμε να υπερασπιζόμαστε την αξιοπρέπεια, τον σεβασμό, την αλληλεγγύη και την ειρήνη, αν θέλουμε να στηρίξουμε στην πράξη την παγκόσμια πολιτειότητα και τη δημοκρατία ως τρόπο ζωής, οφείλουμε να αναζητήσουμε απαντήσεις. Όπως είπε και ο αμερικανός φιλόσοφος John Dewey, «Σκεφτόμαστε πραγματικά μόνο όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με προβλήματα».

«Το θέμα – όπως και τις προηγούμενες χρονιές με την έρευνα για τη Μεταπολίτευση μέσα από συνεντεύξεις και μαρτυρίες (Changing Democracies) αλλά και για τη νεανική παραβατικότητα από τον Β’ Παγκόσμιο μέχρι σήμερα (Άτακτα παιδιά) - δεν είναι από τα εύκολα. Ωστόσο, έχουμε εμπιστοσύνη στους εφήβους μας και στη συμβουλευτική ομάδα που μας πλαισιώνει», τονίζει η Νατάσα Μερκούρη, η σχεδιάστρια και συντονίστρια του «Βλέμματος εφήβων», φιλόλογος στο Κολλέγιο Αθηνών.

Το περιεχόμενο του φετινού προγράμματος

Το φετινό πρόγραμμα, όπως και τις προηγούμενες χρονιές, περιλαμβάνει έρευνα, εργαστήρια θεάτρου, παράσταση και συζήτηση γύρω από τον προβληματισμό που αναδεικνύεται από την υπό επεξεργασία θεματική. Κατά τη διάρκεια του έτους, εμπλουτίζεται από παράλληλες δράσεις, όπως ομιλίες, εκπαιδευτικές επισκέψεις και εκδηλώσεις.

Το πρόγραμμα στοχεύει στην καλλιέργεια της θεατρικής παιδείας μέσα από την ενεργό συμμετοχή των εφήβων στην πολιτιστική ζωή με πνεύμα συλλογικότητας και συνεργατικότητας μέσα σε ένα θετικό περιβάλλον, όπως αυτό των τεχνών στην
εκπαίδευση. Δίνει βήμα στην καλλιτεχνική έκφραση των εφήβων και επιδιώκει να ανοίξει διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα στους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς και την ευρύτερη κοινότητα για θέματα που αφορούν τη σύγχρονη ιστορία και τη ζωή των εφήβων σε συνθήκες που αλλάζουν ταχύτατα.

Αξιοποιώντας το θέατρο ως μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης αλλά και παρέμβασης, το πρόγραμμα δημιουργεί κοινότητες θεατών που μοιράζονται και συζητούν κοινούς προβληματισμούς. Η σύνδεση και ο ενεργός διάλογος ανάμεσα στη σχολική ζωή και τον κόσμο που περιβάλλει τους νέους είναι ένας από τους βασικούς παιδαγωγικούς στόχους του εγχειρήματος.

Το σεμινάριο 2026-2027 έχει την επιστημονική συνδρομή και συνεργασία του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπυχιακών Σπουδών «Ιστορική έρευνα, Διδακτική και Νέες Τεχνολογίες» του Τμήματος Ιστορίας και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ιονίου Πανεπιστημίου και την καλλιτεχνική υποστήριξη από συνεργάτες του Ιδρύματος Μιχάλη Κακογιάννη ενώ η ευθύνη του συντονισμού και της υλοποίησης ανήκει στην κ.Νατάσα Μερκούρη.

Οι συναντήσεις περιλαμβάνουν εργαστήρια Ιστορίας και θεάτρου. Είναι εβδομαδιαίες, θα γίνονται κάθε Κυριακή απόγευμα και θα διαρκούν 1,5 ώρα. Η έναρξη των εργαστηρίων έχει προγραμματιστεί για τις 4 Οκτωβρίου 2026 με ορίζοντα για την παράσταση το Μάρτιο 2027. Σημειώνεται, ότι ανώτατος αριθμός συμμετεχόντων είναι τα 12 άτομα.

Για περισσότερες πληροφορίες: anamerkouri@gmail.com
Για τη συμμετοχή, απαιτείται η συμπλήρωση της αίτησης: https://forms.gle/DLJKYTLtELVNXoWY7
καθώς και του έντυπου συναίνεσης.

Σχετικά με το ‘Βλέμμα Εφήβων’

Το πρόγραμμα λειτουργεί από το 2016, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης ενώ από το 2020, μετονομάστηκε σε «Βλέμμα εφήβων» και υπάχθηκε στα προγράμματα θεατρικής παιδείας για εφήβους του ΙΜΚ.

Ασχολείται συστηματικά με την αξιοποίηση του θεάτρου-ντοκουμέντο στη διδακτική της Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας - με εξαίρεση το 2018-2019, οπότε διασκεύασε για το θέατρο την Eroica του Κοσμά Πολίτη.

Τα θέματα με τα οποία έχει ασχοληθεί η ομάδα αφορούν τη Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία, και τον αντίκτυπό τους στη σύγχρονη πραγματικότητα. Ειδικότερα, τη η διεθνή τρομοκρατία (από την Al Qaeda στον ISIS), την Ευρώπη στον Ψυχρό Πόλεμο (από την έναρξή του ως το 2018), το περιβάλλον και την κοινωνική δικαιοσύνη, τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, τη δημοκρατία από τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα, τη νεανική παραβατικότητα από τον Β’ Παγκόσμιο μέχρι σήμερα. Ζητούμενο είναι η γνώση των ιστορικών γεγονότων και περιόδων μέσω της έρευνας και της κριτικής προσέγγισης, η νοηματοδότησή τους από την πλευρά των μαθητών και μαθητριών καθώς και η σκηνική τους αναπαράσταση.

Η λειτουργία του προγράμματος

Το «Βλέμμα εφήβων» υλοποιείται από τον Οκτώβριο ως τον Μάιο κάθε έτους και περιλαμβάνει εβδομαδιαία εργαστήρια θεάτρου, Ιστορίας και δημιουργικής γραφής, επισκέψεις ειδικών, συνεντεύξεις και καταγραφή μαρτυριών (από πρόσωπα ή από τις οικογένειές των μαθητών/-τριών), εκπαιδευτικές επισκέψεις πεδίου, παράσταση και συζήτηση με τους συντελεστές, τους συνεργάτες, που έχουν ενισχύσει επιστημονικά και καλλιτεχνικά το εγχείρημα, και την εκπαιδευτική κοινότητα.

Η παράσταση προγραμματίζεται μετά την ολοκλήρωση των δύο εργαστηρίων. Δεν υπάρχουν άλλα κριτήρια συμμετοχής πέρα από την επιθυμία των ίδιων των μαθητών και μαθητριών, την αγάπη τους για την Ιστορία και το θέατρο, το ενδιαφέρον τους για καίρια −ή και τραυματικά− ζητήματα της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας και την αφοσίωσή τους στο εγχείρημα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι το «Βλέμμα Εφήβων» έχει συνεργασία με το Διατμηματικό ΠΜΣ «Ιστορική έρευνα, Διδακτική και Νέες Τεχνολογίες» του Τμήμα τος Ιστορίας και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ιονίου Πανεπιστημίου, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, το 2ο Γυμνάσιο Λαυρίου, τον ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. «Άρμα Τέχνης για τον Πολιτισμό», όπως και με τα εξής: Stanford University, Harvard University, West Virginia University, New York University, Johns Hopkins University.

Τα οφέλη από τη συμμετοχή στο πρόγραμμα

«Μέσα από το πρόγραμμα καλλιεργούνται η ιστορική συνείδηση, η κριτική σκέψη και η θεατρική παιδεία. Η ενεργή συμμετοχή των εφήβων στην πολιτιστική ζωή, με πνεύμα συλλογικότητας και συνεργατικότητας σε ένα θετικό περιβάλλον, όπως αυτό των τεχνών στην εκπαίδευση, δίνει βήμα στην καλλιτεχνική τους έκφραση και ενδυναμώνει την ανάληψη πρωτοβουλιών από μέρους τους. Ταυτόχρονα, επιδιώκει να ανοίξει διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα στους μαθητές και στις μαθήτριες, τους εκπαιδευτικούς και την ευρύτερη κοινότητα για ακανθώδη θέματα, που αφορούν τη σύγχρονη ιστορία και τη ζωή των εφήβων μέσα σε συνθήκες που αλλάζουν ταχύτατα», τονίζουν οι υπεύθυνοι του προγράμματος.

Αξιοποιώντας το θέατρο ως μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης αλλά και παρέμβασης, το πρόγραμμα, σχεδόν 10 χρόνια τώρα, έχει δημιουργήσει κοινότητες θεατών που μοιράζονται και συζητούν κοινούς προβληματισμούς. Μέσα από τις συνεργασίες και την καταληκτική συζήτηση, το πρόγραμμα έχει καταφέρει να λειτουργήσει ως πλατφόρμα σύνδεσης και ενεργού διαλόγου ανάμεσα στη σχολική ζωή και τον κόσμο, που περιβάλλει τους εφήβους.

Από το 2016, οπότε ξεκίνησε η συστηματική ενασχόληση με το θέατρο-ντοκουμέντο, μέχρι σήμερα έχουν συμμετάσχει στο πρόγραμμα συνολικά 80 μαθητές και μαθήτριες.

Η καινοτομία του προγράμματος έχει αναγνωριστεί σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η παράσταση για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση κρίθηκε ως η βέλτιστη πρακτική από το «Παρατηρητήριο για το 1821» του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και παρουσιάστηκε στην ημερίδα διάχυσης (4-6/5/2023). Η ίδια δουλειά συμπεριλήφθηκε στον τόμο «Μελετώντας και διδάσκοντας την Ελληνική Επανάσταση στο σύγχρονο σχολείο: Καινοτόμες ερευνητικές και διδακτικές προσεγγίσεις», που εξέδωσε το Ιόνιο Πανεπιστήμιο και οι εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επίσης, η δουλειά της ομάδας έχει παρουσιαστεί σε συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό και σε επιμορφωτικά σεμινάρια για εκπαιδευτικούς και φοιτητές (Εκπαιδευτήρια Αυγουλέα-Λιναρ δάτου, Φιλοσοφική Σχολή, Ε.Κ.Π.Α., Ιόνιο Παν/μιο, Σύνδεσμος Φιλολόγων Μεσσηνίας, Παν/μιο Πατρών, ΚΠΕ Μακρυνίτσας, Σχολή Μωραΐτη, Περιφερειακό Κέντρο Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού (ΠΕ.Κ.Ε.Σ.) Πελοποννήσου, 3ο ΠΕΚΕΣ Αττικής, Παν/μιο Θεσσαλίας, Κολλέγιο Δελασσάλ, Ελληνογαλλική Σχολή «Ευγένιος Ντελακρουά», Καλογεροπούλειο Ωδείο Κορίνθου).

Ενδεικτικά αναφέρονται αναλυτικά, για το 2024-2025 τα εξής: α) σεμινάριο ενηλίκων στο Κολλέγιο Αθηνών (15/2/2025), β) εισήγηση στην WAAE-Παγκόσμια Σύνοδος για τις Τέχνες στην Εκπαίδευση (Αθήνα, 17-19/10/2024), γ) εισήγηση στο ΗΕΙRNET-Διεθνές Συνέδριο Διδακτικής της Ιστορίας (University of Stirling, 28-30/8/2024), δ) εισήγηση στο ΗΕΙRNET-Διεθνές Συνέδριο Διδακτικής της Ιστορίας (Πανεπιστήμιο της Κολωνίας, 27-29/8/2025).

Όλες οι παραστάσεις έχουν αναρτηθεί, με ελεύθερη πρόσβαση, στο κανάλι του προγράμμα τος στο Youtube.

Επίσης, το πρόγραμμα τα χρόνια 2023-2025 υλοποιήθηκε με μαθητές του 7ου Γυμνασίου Καλλιθέας, το οποίο επελέγη να συμμετάσχει στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα «Changing democracies», με θέμα τη μετάβαση από αυταρχικά καθεστώτα στη δημοκρατία. Σχεδιάστηκε από 11 φορείς και χρηματοδοτήθηκε από το Evens Foundation και την Ε.Ε. Βασίστηκε σε συνεντεύξεις των Νίκου Βατόπουλου, Βιργινίας Δεσποτίδη και Πέτρου Πιζάνια, και έχει εμπλουτιστεί με μαρτυρίες των οικογενειών των μαθητών και μαθητριών.

Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε στην Ελλάδα από τον Όμιλο για την Ιστορική Εκπαίδευση στην Ελλάδα. Η παράσταση «Μεταβαλλόμενες δημοκρατίες: η ελληνική περίπτωση» αποτέλεσε το παραδοτέο από ελληνικής πλευράς.

Η παράσταση παρουσιάστηκε τρεις φορές από μαθητές και μαθήτριες του 7ου Γυμνασίου Καλλιθέας, με διαφορετική σύνθεση μαθητικής ομάδας: τον Ιούνιο του 2024 στο ΙΜΚ, το Μάιο του 2025 στο Διεθνές Νεανικό Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος του Δήμου Αθηναίων, τον Ιούνιο του 2025 στο θέατρο του 7ου Γυμνασίου Καλλιθέας.

Το πρόγραμμα θα υλοποιήσουν η σχεδιάστρια και συντονίστρια του «Βλέμματος εφήβων», Νατάσα Μερκούρη, φιλόλογος στο Κολλέγιο Αθηνών, η Βασιλική Σπήτα, διευθύντρια, η οποία θα έχει την παιδαγωγική ευθύνη της ομάδας των μαθητών από το 7ο Γυμνάσιο Καλλιθέας.