Παντελής Καψής

Αντί το πρόβλημα να αντιμετωπιστεί συλλογικά, μέσα στο πλαίσιο της κοινοτικής αλληλεγγύης, στάθηκε αφορμή για μια σκληρή αντιπαράθεση κυρίως ανάμεσα στον Ισπανό και την Ιταλίδα πρωθυπουργό. Δεν πρόκειται μάλιστα για ένα μεμονωμένο, τυχαίο περιστατικό. Αντιθέτως θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για το πώς οι διαφορετικές πολιτικές προτεραιότητες και τα γεωπολιτικά δεδομένα κάθε χώρας υπονομεύουν την Ευρωπαϊκή ενότητα.

Τα πραγματικά δεδομένα είναι λίγο πολύ γνωστά. Ο Ισπανός πρωθυπουργός βρέθηκε στο στόχαστρο της κριτικής για την ανεκτική ή πολιτική του στο μεταναστευτικό με την Τζόρτζια Μελόνι να φτάνει στο σημείο να προχωρά στην αναστολή της συνθήκης Σένγκεν επιβάλλοντας περιορισμούς στις αφίξεις από την Ισπανία. Ο Πέδρο Σάντσεθ απάντησε με το ίδιο νόμισμα ενώ μίλησε για εγωιστική, ανεύθυνη και διχαστική συμπεριφορά από μέρους ορισμένων ηγετών.

Στη σύνοδο των υπουργών οι διαφορές φάνηκε να εξομαλύνονται και εκφράστηκε η υποστήριξη της Ευρώπης στην Ισπανία. Ο ίδιος ο Σαντσεθ άλλωστε έδιωξε με συνοπτικές διαδικασίες τους επίδοξους μετανάστες διευκρινίζοντας πως δεν πρόκειται να επωφεληθούν από τη ρύθμιση την οποία πέρασε η κυβέρνησης του για τη νομιμοποίηση όσων ήδη βρίσκονται στην Ισπανία χωρίς νόμιμη άδεια. Σημειωτέον ότι πρόσφατα το ανώτατο δικαστήριο της Ισπανίας είχε κρίνει ότι η επαναπροώθηση των μεταναστών χωρίς την τήρηση των νόμιμων διαδικασιών είναι παράνομη. Ανάγκα και Θεοί πείθονται όμως.

Η ιστορία έχει πολλά ντεσού. Ο βασιλιάς του Μαρόκου χρησιμοποιεί το μεταναστευτικό ως μοχλό πίεσης στην Ισπανία για μια σειρά ζητήματα. Στο παρελθόν για παράδειγμα το αξιοποίησε για να υποχρεώσει τον Σαντσεθ να αλλάξει στάση και να πάψει να υποστηρίζει τους αντάρτες του Πολισάριο στη Δυτική Σαχάρα. Σήμερα αγκάθι στις σχέσεις παραμένουν οι θύλακες στη Θέουτα και τη Μελίγια τους οποίους το Μαρόκο θεωρεί δικό του έδαφος υπό κατοχή. Ο πειρασμός με άλλα λόγια να ιδωθεί η κρίση ως αμιγώς ισπανικό πρόβλημα είναι μεγάλος. Όσο για την αντίδραση του Ισπανού πρωθυπουργού και τις κατηγορίες για εγωιστική συμπεριφορά πολλοί έσπευσαν να του θυμίσουν τη δική του αντίδραση όταν αμφισβήτησε την απόφαση για αύξηση των αμυντικών δαπανών στην Ευρώπη. Έχουμε διαφορετικές προτεραιότητες ασφάλειας, είχε πει, το πρόβλημά μας δεν είναι ότι οι Ρώσοι θα εισβάλουν στα Πυρηναία. Δεν θα το έλεγες και υπόδειγμα ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.

Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας του Ευρωπαϊκού προβλήματος. Το οτι πρέπει να συμφωνηθεί μια κοινή πολιτική ανάμεσα σε 27 χώρες οι οποίες έχουν διαφορετικές προτεραιότητες και ενδεχομένως αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα. Η άμυνα είναι ένας χαρακτηριστικός τέτοιος τομέας. Για τις χώρες του Βορά οι οποίες συνορεύουν με τη Ρωσία η οργάνωση της άμυνας απέναντι στον Πούτιν αποτελεί υπαρξιακή ανάγκη. Για τις χώρες του Νότου πάλι όχι ή όχι τόσο. Η προσοχή τους είναι περισσότερο στραμμένη στη Μέση Ανατολή.

Όσο για το προσφυγικό που καίει την Ισπανία, την Ιταλία και την Ελλάδα, οι χώρες του Βορά είναι διατεθειμένες να πληρώνουν αρκεί οι πρόσφυγες και οι μετανάστες να μένουν στο Νότο. Το πρόβλημα περιπλέκεται και από τις πολιτικές διαφορές. Στην Ιταλία η Μελόνι επικεφαλής μιας ακροδεξιάς συμμαχίας έχει την ανάγκη να φαίνεται σκληρή στο μεταναστευτικό ιδίως ενόψει και των εκλογών που θα πρέπει να γίνουν μέσα στο 2027. Ο Σαντσεθ, ο οποίος ακολουθεί αντίθετη πολιτική κι έχει κι αυτός εκλογές μέσα στο 2027, είναι ένας βολικός αντίπαλος. Αντί για κοινή στάση προέκυψε αντιπαράθεση.

Ανάλογες διαιρετικές τομές κυρίως μεταξύ Βορά και Νότου μπορεί να βρει κανείς και σε άλλα ζητήματα. Στην οικονομία για παράδειγμα η κρίση το 2010 είχε αναδείξει τις συγκρουόμενες προτεραιότητες ανάμεσα στις δημοσιονομικά αυστηρές χώρες του Βορά όπως η Γερμανία και η Ολλανδία και στα PIGS, την Πορτογαλία, την Ιταλία, την Ελλάδα και την Ισπανία. Το χάσμα γεφυρώθηκε μόνο όταν οι τελευταίες υποχρεώθηκαν να πάρουν σκληρά μέτρα λιτότητας.

Δεν είναι μόνο η διάσταση Βορά Νότου. Είναι και οι διαφορές μεταξύ κρατών. Κάποιες με γεωπολιτικό υπόβαθρο και προϊστορία δεκαετιών ή και παραπάνω, άλλες οι οποίες προκύπτουν από τον δισταγμό να εκχωρηθούν αρμοδιότητες οι οποίες άπτονται της εθνικής κυριαρχίας σε τομείς όπως η άμυνα και η εξωτερική πολιτική και άλλες από συγκρουόμενα οικονομικά συμφέροντα. Είναι πρόσφατο το παράδειγμα του ναυαγίου για το κοινό ευρωπαϊκό μαχητικό πέμπτης γενιάς. Οι δύο εταιρείες της Γαλλίας και της Γερμανίας δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν ποια από τις δύο θα έχει την ηγεσία και θα αποκομίσει τα περισσότερα τεχνολογικά οφέλη του πρότζεκτ. Μπορεί κανείς να φανταστεί πόσο πιο δύσκολο θα είναι να συμφωνηθεί ενιαίος ευρωπαϊκός στρατός και πολύ περισσότερο να συμφωνηθεί ποιοι θα έχουν τη διοίκηση. Ήδη άλλωστε η απόφαση της Γερμανίας να επανεξοπλιστεί ξύπνησε σε πολλούς φαντάσματα του παρελθόντος.

Τις αντιφάσεις αυτές τις αντιμετωπίζει κατ εξοχήν και η Ελλάδα. Μας στεναχωρεί η ανάπτυξη των σχέσεων της Ευρώπης με την Τουρκία στον τομέα της άμυνας την ώρα που υπάρχει εν ισχύ η απειλή πολέμου. Ταυτόχρονα όμως και ενώ μαίνεται ο πόλεμος στην Ουκρανία, κορυφαίοι πολιτικοί μας μιλάνε για αντιρωσική υστερία! Με άλλα λόγια θέλουμε την κοινοτική αλληλεγγύη δεν είμαστε όμως πάντα έτοιμοι να την ανταποδώσουμε.

Με αυτά τα δεδομένα είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί όλες οι αποφάσεις στην Ευρώπη παίρνουν χρόνο και απαιτούν διαπραγματεύσεις. Με την άνοδο των ευρωσκεπτικιστών μάλιστα είναι λογικό να περιμένουμε ότι τα πράγματα θα γίνουν ακόμα πιο δύσκολα. Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτοί που κάνουν τη σκληρότερη κριτική στην Ευρώπη είναι και αυτοί που βάζουν τα μεγαλύτερα εμπόδια στη λειτουργία της. Από την άλλη πλευρά δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο για την ενίσχυση της Ευρωπαϊκής συνοχής από τη συνειδητοποίηση των κοινών προκλήσεων και κινδύνων. Ο τρόπος με τον οποίο οι απειλές Τραμπ για την Γροιλανδία συσπείρωσαν τους Ευρωπαίους είναι ενδεικτικός. Και οι απειλές μόνο θα μεγαλώνουν.

Πώς θα κινηθεί η Ευρώπη μένει να το δούμε. Με όλες τις αδυναμίες της πάντως παραμένει ένα θαύμα εν εξελίξει. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι ως πολύ πρόσφατα όσα χώριζαν τις χώρες αποτελούσαν αφορμή πολέμου. Το ότι σήμερα προκαλούν τριβές, καθυστερήσεις και μακρόσυρτες διαπραγματεύσεις στις Βρυξέλλες, είναι μικρό τίμημα για την ειρήνη και τη συνεργασία.