Γιάννης Ράζος

Όχι μόνο επειδή έφυγε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες στοχαστές των τελευταίων δεκαετιών, αλλά κυρίως επειδή έφυγε ένας άνθρωπος που επέμενε να κοιτάζει την Ελλάδα λίγο βαθύτερα απ’ όσο συνήθως μας αρέσει.

Ο Ράμφος δεν ενδιαφέρθηκε απλώς να περιγράψει την ελληνική πραγματικότητα. Προσπάθησε να καταλάβει τι βρίσκεται πίσω από αυτήν. Γιατί δυσκολευόμαστε να αλλάξουμε; Γιατί επιστρέφουμε διαρκώς στο παρελθόν; Γιατί αναβάλλουμε; Γιατί δυσκολευόμαστε να αναλάβουμε ευθύνες; Και, τελικά, γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να ενηλικιωθούμε;

Αν υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής στη σκέψη του, αυτός είναι η αυτογνωσία.

Δεν του ήταν αρκετό να κατηγορήσει το κράτος, τους πολιτικούς, τους ξένους ή τις ιστορικές συγκυρίες. Ο Ράμφος επέμενε να επιστρέφει την ευθύνη στον ίδιο τον άνθρωπο. Ένα μέρος από όσα μας συμβαίνουν δεν οφείλεται μόνο στις συνθήκες, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να υπάρχουμε.

Ίσως γι’ αυτό ένα από τα σημαντικότερα θέματα της σκέψης του ήταν η σχέση μας με τον χρόνο. Ο χρόνος, για εκείνον, δεν είναι απλώς κάτι που περνά. Μπορεί να είναι δημιουργία, εργασία, σχεδιασμός και παραγωγή του μέλλοντος. Μπορεί όμως να είναι και αναμονή, αναβολή και παθητικότητα.

Έβλεπε έτσι την ελληνική αναβλητικότητα, τη γραφειοκρατία και την αδυναμία μακροπρόθεσμου σχεδιασμού ως εκφράσεις μιας βαθύτερης σχέσης με τον χρόνο. Το ζήτημα δεν είναι μόνο ότι καθυστερούμε. Είναι ότι συχνά δεν αισθανόμαστε πως το μέλλον παράγεται από τις πράξεις του παρόντος.

Το ίδιο έλεγε και για τη σχέση μας με το παρελθόν. Ο Ράμφος δεν απέρριπτε την παράδοση. Πίστευε ότι ένας λαός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτήν. Αλλά η παράδοση πρέπει να ανανεώνεται. Όταν γίνεται απολίθωμα, παύει να είναι δύναμη και γίνεται βάρος.

Αυτό αφορά ιδιαίτερα την Ελλάδα. Έχουμε ένα τεράστιο παρελθόν και υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να κατοικούμε μέσα σε αυτό. Να θυμόμαστε τι υπήρξαμε και να ξεχνάμε τι μπορούμε να γίνουμε. Η επίκληση του παρελθόντος μπορεί να είναι υπερηφάνεια, μπορεί όμως να είναι και ανασφάλεια για το παρόν.

Ανάλογη ήταν η σκέψη του για τη σχέση μας με τη Δύση. Δεν ζητούσε να γίνουμε κάποιοι άλλοι ούτε να απαρνηθούμε την ελληνική μας ιδιαιτερότητα. Ζητούσε να μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς να φοβόμαστε να αλλάξουμε.

Και εδώ συναντάμε ένα ακόμη θέμα που τον απασχόλησε: τη συλλογικότητα. Η ελληνική οικογένεια είναι ισχυρή και προστατευτική, αλλά αυτή η δύναμη μπορεί να έχει και την άλλη της πλευρά. Να ενδιαφερόμαστε περισσότερο για τον δικό μας κύκλο και λιγότερο για το κοινό. Να φροντίζουμε το σπίτι μας και να αδιαφορούμε για τον δημόσιο χώρο.

Για τον Ράμφο, όλα αυτά ήταν τελικά ζητήματα ενηλικίωσης.

Ενηλικίωση σημαίνει να αποδέχεσαι ότι δεν μπορείς να περιμένεις πάντα κάποιον άλλο να σε προστατεύσει. Ότι η ελευθερία έχει κόστος και ότι η ευθύνη είναι προϋπόθεση της αυτονομίας.

Πίσω όμως από την κοινωνική και πολιτική του σκέψη υπήρχε πάντα ένα βαθύτερο ενδιαφέρον για τον άνθρωπο: τη μνήμη, τον χρόνο, τον θάνατο, την ψυχή, την αδυναμία και το νόημα της ζωής. Η επίγνωση της αδυναμίας μας δεν είναι απαραίτητα λόγος παραίτησης. Μπορεί να γίνει η αρχή της αυτογνωσίας.

Ίσως γι’ αυτό η σκέψη του για την Ελλάδα ήταν, τελικά, σκέψη για τον άνθρωπο.

Δεν χρειάζεται να συμφωνεί κανείς με όλες τις θέσεις του Ράμφου. Οι κοινωνίες αλλάζουν και οι ιδέες πρέπει να κρίνονται ξανά. Οι σημαντικοί στοχαστές όμως δεν είναι μόνο εκείνοι που δίνουν απαντήσεις. Είναι εκείνοι που μας υποχρεώνουν να θέσουμε καλύτερα ερωτήματα.

Και ο Ράμφος μας άφησε πολλά τέτοια ερωτήματα: για τον χρόνο, την παράδοση, την Ευρώπη, την ευθύνη, τη συλλογικότητα και, πάνω απ’ όλα, για την αυτογνωσία.

Ίσως λοιπόν ο καλύτερος τρόπος να τον αποχαιρετήσουμε να μην είναι να τον αγιοποιήσουμε ούτε να συμφωνήσουμε εκ των υστέρων με όλα όσα είπε.

Να τον ξαναδιαβάσουμε.

Και να δούμε αν έχουμε το θάρρος να κάνουμε αυτό που μας ζητούσε τόσα χρόνια: να κοιτάξουμε λίγο πιο ειλικρινά τον εαυτό μας.

Γιατί μπορεί η Ελλάδα να μην αλλάξει μόνο όταν αλλάξουν οι κυβερνήσεις, οι νόμοι και οι θεσμοί της.
Μπορεί να αλλάξει όταν αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποί της αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, τον χρόνο, την ευθύνη και το μέλλον.

Ο Ράμφος έφυγε. Η δύσκολη δουλειά της ενηλικίωσης, όμως, παραμένει.

* Ο Γιάννης Ράζος είναι σύμβουλος στρατηγικής επικοινωνίας