Γιώργος Π. Κουντούρης

Θα μπορούσε εκ πρώτης όψεως να εκληφθεί ως μια δευτερεύουσα και εν μέρει διασκεδαστική τεχνική λεπτομέρεια. Θα μπορούσε να αποδοθεί σε μια ανθρώπινη αβλεψία μέσα στον κυκεώνα μηχανικών προβλέψεων. Σε περιβάλλοντα όμως υψηλής αξιοπιστίας, τέτοιου είδους αστοχίες αξιολογούνται υπό το πρίσμα της συστημικής ευθύνης: κάθε απόκλιση από τις προδιαγραφές ενεργοποιεί μηχανισμούς ελέγχου, λογοδοσίας και συμμόρφωσης με αυστηρά πρωτόκολλα. Αν θες να πας στο φεγγάρι οφείλεις να διασφαλίσεις τα βασικά.

Τριακόσια ογδόντα τέσσερα χιλιάδες (384.000) χιλιόμετρα μακριά από κει, επτά (7) περίπου χρόνια πριν κάπου στην Γη, εδώ στην Ελλάδα, μας μίλησαν για το «επιτελικό κράτος», διαμήνυσαν την μηδενική ανοχή σε πελατειακά φαινόμενα, ανέλαβαν την πολιτική δέσμευση περί «κυβέρνησης των αρίστων» και μας έδωσαν μια δημόσια υπόσχεση ενίσχυσης της αξιοκρατίας και της θεσμικής επάρκειας. Οι πολιτικές διακηρύξεις της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη υποδήλωναν, όχι απλώς μια αλλαγή προσώπων, αλλά μια αναβάθμιση του τρόπου άσκησης της εξουσίας, με έμφαση στην αξιοκρατία και τη κανονιστική συνέπεια κάτι σαν να μας έταξαν ένα συλλογικό ταξίδι στο φεγγάρι.

Και στου δρόμου τα μισά ξέβρασε και η δική μας διαχρονικά χαλασμένη τουαλέτα. Η χαλασμένη τουαλέτα του ΟΠΕΚΕΠΕ και η γνώριμη πρακτική της πολιτικής μεσολάβησης στην Ελλάδα. Ο παραλληλισμός με το Artemis II αποκτά σχεδόν διδακτικό χαρακτήρα. Σε ένα σύστημα όπου η τεχνική επάρκεια και η τήρηση διαδικασιών είναι αδιαπραγμάτευτες, η ύπαρξη δυσλειτουργίας οδηγεί σε άμεση ενεργοποίηση μηχανισμών διόρθωσης. Δεν νοείται «μεσολάβηση» για την παράκαμψη πρωτοκόλλων ασφαλείας, ούτε ανοχή σε αποκλίσεις λόγω ιεραρχικών, προσωπικών ή κομματικών σχέσεων. Αντιθέτως, η αξιοπιστία του συστήματος εξαρτάται από την αυστηρή και μη επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων.

Αντίθετα, όταν στη διοικητική πρακτική παγιώνεται η λογική της εξαίρεσης μέσω πολιτικής παρέμβασης και χρήσιμης διευθέτησης, η «δυσλειτουργία» παύει να είναι ατύχημα και μετατρέπεται σε δομικό χαρακτηριστικό. Το πρόβλημα τότε δεν είναι απλώς η παραβίαση κανόνων, αλλά η υποκατάστασή τους από άτυπα δίκτυα επιρροής.

Εδώ δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη διοικητική πλημμέλεια, αλλά για επαναλαμβανόμενα φαινόμενα που ευθέως παραβιάζουν θεμελιώδεις αρχές του διοικητικού δικαίου: της ισότητας ενώπιον της διοίκησης, της αντικειμενικότητας, της διαφάνειας και της χρηστής διοίκησης. Η διατήρηση ή ανοχή πελατειακών μηχανισμών υπονομεύει όχι μόνο την πολιτική αξιοπιστία, αλλά και την ίδια τη νομιμοποιητική βάση της διοικητικής δράσης.

Όταν εκλεγμένοι αξιωματούχοι παρεμβαίνουν—τυπικά ή άτυπα—στη διοικητική διαδικασία με σκοπό την ευνοϊκή μεταχείριση συγκεκριμένων προσώπων ή ομάδων, τίθεται ζήτημα εκτροπής της διοικητικής λειτουργίας από τον σκοπό της. Η διοίκηση οφείλει να ενεργεί βάσει γενικών και απρόσωπων κανόνων· η εξατομικευμένη παρέμβαση υπέρ «ημετέρων» συνιστά κατάχρηση εξουσίας ή, τουλάχιστον, παραβίαση της αρχής της αμεροληψίας.

Το πρόβλημα, βεβαίως, δεν εξαντλείται στη συμπεριφορά των πολιτικών. Όταν τέτοιες πρακτικές επιβραβεύονται εκλογικά, διαμορφώνεται ένας φαύλος κύκλος κανονιστικής απόκλισης: οι πολίτες αναζητούν εξατομικευμένη προνομιακή εξυπηρέτηση επειδή δεν εμπιστεύονται την καθολική εφαρμογή των κανόνων, και η διοίκηση παραμένει στρεβλή επειδή λειτουργεί ακριβώς μέσω αυτών των εξαιρέσεων. Κάπως έτσι, το “έκτακτο” γίνεται μόνιμο—και το “παράτυπο” σχεδόν αναμενόμενο και πολλές φορές απαιτούμενο.

Εν τέλει, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η παρούσα πολιτική ηγεσία φρόντισε τα βασικά πριν την υποσχόμενη αναχώρηση για το φεγγάρι ή πίστεψε ότι η λύση στη χαλασμένη τουαλέτα της, ήταν να κλείσει το καπάκι για να μη διαχέεται η οσμή σε όλο το όχημα. Με άλλα λόγια αν στα σοβαρά επεδίωξε την δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου που να διασφαλίζει την πρόληψη, τον έλεγχο και την κύρωσή κάθε τέτοιας εκτροπής με τρόπο συνεπή και αμερόληπτο. Σε ένα περιβάλλον όπου η «αριστεία» προβάλλεται ως κανονιστικός στόχος, η ανοχή σε πρακτικές μεσολάβησης και πελατειακής εύνοιας δεν συνιστά απλώς πολιτική αντίφαση, αλλά και θεσμική απόκλιση με ευρύτερες συνέπειες για το κράτος δικαίου.

Και ίσως εκεί εντοπίζεται η ουσιώδης διαφορά: σε ένα σύστημα όπως αυτό της διαστημικής μηχανικής, η δυσλειτουργία ενεργοποιεί το δίκαιο των διαδικασιών. Σε ένα πελατειακά επιβαρυμένο πολιτικό σύστημα, η ίδια η δυσλειτουργία ενσωματώνεται ως ανεπίσημος και αποδεκτός κανόνας λειτουργίας.

Στο Artemis II, μια χαλασμένη τουαλέτα ενεργοποίησε διαδικασίες, ελέγχους και διορθώσεις. Στην ελληνική πολιτική πραγματικότητα, μια «δυσλειτουργία» ενεργοποιεί τηλέφωνα, παρεμβάσεις και εξυπηρετήσεις. Στο ένα σύστημα, η απόκλιση διορθώνεται· στο άλλο, ενίοτε… αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία διευκόλυνσης και ψηφοθηρικής ανταμοιβής.

Και κάπως έτσι το ταξίδι στο φεγγάρι ματαιώθηκε και η τουαλέτα παραμένει χαλασμένη με όλες τις συνέπειες από την διασπορά των λημμάτων. Κι όσο καθυστερεί με υπεκφυγές και στρεψοδικίες η πολιτική επισκευή της, τόσο δυσκολεύεται η ανάσα της κοινωνίας. Τελικά από την Ελλάδα στο φεγγάρι χρειάζεται μια α -NASSA δρόμος.

Γιώργος Π.Κουντούρης, Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο
www.koudourislaw.gr