SOS για ελληνορθόδοξα μνημεία στην Τουρκία: Ποια κινδυνεύουν από την εγκατάλειψη και ποια η κυβέρνηση Ερντογάν θέλει για θρησκευτικό τουρισμό

Μόλις 28 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της ιστορικής Μονής Παναγίας Σουμελά, στην ενδοχώρα της Τραπεζούντας, βρίσκεται μια άλλη ιστορική μονή, αυτή του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος. Ένα από τα παλαιότερα και πλέον ιστορικά μοναστήρια του Πόντου, που στην 1.750 χρόνων ιστορική διαδρομή του και μετά από πολλαπλές διαδοχικές ανακαινίσεις, διασώζεται σήμερα σε ερειπωμένη κατάσταση. Το ίδιο συμβαίνει με τη Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, που βρίσκεται επίσης στην περιοχή της Τραπεζούντας, βορειοανατολικά όμως της Παναγίας Σουμελά. Και οι δύο μονές έκλεισαν το 1923, λίγο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εγκαταλείφθηκαν, λεηλατήθηκαν, ερημώθηκαν. Όπως πάρα πολλές άλλες μονές και ναοί, που ουδέποτε κατέστη δυνατόν επισήμως να καταμετρηθούν.

Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες, το Οικουμενικό Πατριαρχείο και σημαντικές προσωπικότητες εκπέμπουν SOS για τις ιστορικές δύο μονές εδώ και έναν αιώνα και κάτι. Καμία ανταπόκριση από τις επίσημες τουρκικές αρχές. Παραμένουν μη επισκέψιμες.
Πρόσφατα, όμως, προέκυψε μια θετική εξέλιξη. Μετά από ισχυρές πιέσεις των τοπικών αρχών της Τραπεζούντας, η κεντρική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι προετοιμάζεται ένα σχέδιο διάσωσης των δύο μονών και μάλιστα ενέταξε στο τρέχον επενδυτικό πρόγραμμα της χώρας τη χρηματοδότηση των σχετικών μελετών.

Άνοιγμα προς την ελληνορθόδοξη κοινότητα ευρύτερα, την ελληνική μειονότητα της Κωνσταντινούπολης, θετική απάντηση στα συνεχή αιτήματα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά και στην παγκόσμια απαίτηση για τη διάσωση της ιστορικής, ελληνορθόδοξης θρησκευτικής κληρονομιάς της Μικράς Ασίας; Περισσότερο μοιάζει με ενεργοποίηση αντανακλαστικών για τουριστικούς και εμπορικούς γενικότερα λόγους, αν και κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει τη σημασία της τουρκικής πρωτοβουλίας για το ελληνορθόδοξο στοιχείο.

Αντιφατική τακτική

Αποτελεί, πάντως, χαρακτηριστικό δείγμα μιας διαρκώς αμφίσημης και αντιφατικής τακτικής των Τούρκων στο θέμα των θρησκευτικών δικαιωμάτων των ορθόδοξων πιστών. Όπως συνέβη με την προσβλητική επαναλειτουργία της Αγίας Σοφίας ως τζαμί και τα συνεχή μπρος -πίσω στο θέμα της επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, παρά τις παραδοχές και τις δημόσιες δεσμεύσεις του Ερντογάν, αλλά και με οικονομική υποστήριξη της επαναλειτουργίας του Νοσοκομείου και Γηροκομείου του Μπαλουκλί, ιδρύματος του Πατριαρχείου, μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 2023.

Είτε με το θετικό βήμα της χορήγησης άδειας για την επαναλειτουργία, μετά από 80 χρόνια, με την τέλεση ακολουθιών στη Μονή της Παναγίας Σουμελά από το 2010, αλλά και απαγόρευση της διεξαγωγής της και φέτος για τρίτη συνεχή χρονιά, ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο, και μετάθεσής της για σήμερα, Κυριακή 23 Αυγούστου, ημέρα της Απόδοσης της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, τα λεγόμενα Εννιάμερα. Με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο να προεξάρχει της Θείας Λειτουργίας στα ερείπια της Ιεράς Μονής Παναγίας Φανερωμένης στην Αρτάκη της Κυζίκου, για την τέλεση της οποίας επίσης δόθηκε άδεια από τις τουρκικές αρχές.

Η συνολική αυτή στάση της κυβέρνησης Ερντογάν δεν εκπλήσσει. Είναι δεδομένο ότι συχνά καθίσταται όμηρος των ακραίων, πλην πανίσχυρων και εντός του κυβερνώντος κόμματος AKP, εθνικιστικών και ισλαμιστικών κύκλων, που αντιδρούν σφοδρά σε κάθε βήμα κατοχύρωσης των θρησκευτικών δικαιωμάτων των ορθόδοξων πιστών. Προς επίρρωση τούτων, το βασικό επιχείρημα που προβάλλεται για τη μη πραγματοποίηση Θείας Λειτουργίας στην Παναγία Σουμελά τη 15η Αυγούστου είναι ότι η συγκεκριμένη ημερομηνία συμπίπτει με την επέτειο της Άλωσης της Τραπεζούντας το 1461 και, συνεπώς «η νίκη των οθωμανών προγόνων δεν θα πρέπει να επισκιάζεται από μια χριστιανική θρησκευτική τελετή». Αλλά τούτο ίσχυε και μεταξύ 2010-2024, όταν επιτρεπόταν. Εκείνο που άλλαξε είναι ο ακόμη θερμότερος εναγκαλισμός του Ερντογάν με τους ακραίους αυτούς κύκλους.

Οι καταστροφές από τους σεισμούς

Ανάλογη στάση των τουρκικών αρχών παρατηρείται και στην περίπτωση των ελληνορθόδοξων ναών και μονών που είτε καταστράφηκαν σχεδόν ολοσχερώς είτε υπέστησαν πολύ σοβαρές ζημιές από τον φονικό σεισμό των 7,8 Ρίχτερ, που έπληξε τη Νοτιοανατολική Τουρκία τη νύχτα της 6ης Φεβρουαρίου του 2023. Σχεδόν 60.000 νεκροί, εκατοντάδες χιλιάδες τραυματίες και πρωτοφανείς υλικές καταστροφές. Χιλιάδες κτίρια ισοπεδωμένα, 700.000 οι άστεγοι μέχρι και σήμερα.

Μεταξύ των μνημείων που υπέστησαν σχεδόν ανεπανόρθωτες ζημιές, η Εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου στο κέντρο της Αντιόχειας, οι δύο ορθόδοξες Εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου στις περιοχές Αλτινοζού και Ισκεντερούν, η Εκκλησία της Παναγίας στην περιοχή Σαμαντάγ, ενώ καταστράφηκε και το ιστορικό τζαμί Habib-i Neccar 14 αιώνων, με τους τάφους των Ευαγγελιστών Ιωάννη και Παύλου, που βρίσκονται στην είσοδό του. Οι μικρές συγκριτικά σε αριθμό ορθόδοξες κοινότητες της περιοχής της επαρχίας Χατάι, -αριθμούν 10.000 περίπου πιστούς-, αλλά με την πιο ισχυρή τοπική συγκέντρωση μετά την Κωνσταντινούπολη, εκπέμπουν έκτοτε SOS για τη διάσωση των ναών. Οι δικοί τους οικονομικοί πόροι είναι περιορισμένοι.

Και σε αυτές τις περιπτώσεις αναδεικνύεται μεγαλοπρεπώς η τουρκική αμφισημία, που εν πολλοίς ξεπερνά και τα όρια της υποκρισίας. Στην περίπτωση του Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Ισκεντερούν, οι αρχές έδρασαν με ταχύτητα και οι εργασίες αναστήλωσης προχωρούν με εντατικούς ρυθμούς. Αλλά για τον Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Αλτινοζού, η ανταπόκριση στις εκκλήσεις διεθνών ακόμη φορέων για τη διάσωσή του, καθώς μάλιστα το 2024 εντάχθηκε στα 7 μνημεία της Ευρώπης που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο, είναι επιεικώς απαράδεκτη. Ευτυχώς υπάρχει το Πατριαρχείο Αντιοχείας και η συνδρομή των ενοριτών.

Ο Ναός των Αγίων Πέτρου και Παύλου

Κορυφαίο παράδειγμα όλων ωστόσο, είναι ο Ναός των Αγίων Πέτρου και Παύλου στην Αντιόχεια. Όπου μια Τουρκάλα αρχιτέκτονας, αλεβίτισα μουσουλμάνα, η 34χρονη Μπούσε Τσερέν Γιουλ, αγωνίζεται σχεδόν μόνη της να κινητοποιήσει τις αδιάφορες αρχές για την ανάγκη άμεσων πρωτοβουλιών για τη διάσωση και αναστήλωσή του. Ήδη ηγείται ομάδας αρχιτεκτόνων και τεχνικών που ξεκίνησε τα προκαταρτικά έργα.

Ο ναός χτίστηκε πριν από 166 χρόνια στην πόλη-επίκεντρο της Ορθοδοξίας στην περιοχή και στην πορεία του χρόνου εξελίχθηκε σε φάρο του πολυπολιτισμικού παρελθόντος της. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Associated Press, μετά από τρία σχεδόν χρόνια σχεδιασμού, εράνων για συγκέντρωση χρημάτων και πρόδρομων εργασιών, η ομάδα της Γκιουλ κατάφερε στις αρχές της χρονιάς να καθαρίσει και να αποκαλύψει τον ναό από τα ερείπια, που έφταναν σε ύψος έως και πέντε μέτρων.

Η Αντιόχεια επλήγη δραματικά από τον σεισμό. Ένας από τους παλαιότερους δρόμους της, η λεωφόρος Σαράι, ένα κέντρο για χριστιανούς, μουσουλμάνους και Εβραίους διαφορετικών δογμάτων, που φιλοξενεί την Εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου, γέμισε γκρεμισμένα κτίρια. Παραλίγο να εξαφανιστεί από τον χάρτη. Ο ελληνορθόδοξος ναός είχε ανοικοδομηθεί εξ ολοκλήρου το 1900, αφού καταστράφηκε πάλι από σεισμό το 1872.

Η Γκιουλ εξασφάλισε την υποστήριξη του Παγκόσμιου Ταμείου Μνημείων (WMF-World Monuments Fund), μη κερδοσκοπικού οργανισμού που εργάζεται για τη διατήρηση της απειλούμενης πολιτιστικής κληρονομιάς. Με δικές της προσπάθειες, ο Σύνδεσμος Προστασίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς (KMKD) προετοίμασε την αίτηση της Αντιόχειας στο WMF, με πρώτη προτεραιότητα την αναστήλωση του ελληνορθόδοξου ναού. Με τις τεχνικές και οικονομικές συνεισφορές του Tαμείου, η ομάδα της καθάρισε τόνους από μπάζα των ερειπίων. Οι αυθεντικές πέτρες, οι κίονες και τα τόξα που παρέμειναν ανέπαφα έχουν συλλεχθεί, αριθμηθεί και αποθηκευτεί ώστε να τοποθετηθούν ξανά στην αυθεντική τους θέση. Η ομάδα συνεχίζει τον σχεδιασμό του έργου και τις τεχνικές αξιολογήσεις για το στάδιο της ανακατασκευής, αλλά οι εργασίες έχουν σταματήσει μέχρι να υπάρξει νέα χρηματοδότηση.

Ο Φάντι Χουριγίλ, πρόεδρος του Ιδρύματος Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας της Αντιόχειας, που επιβλέπει το έργο ανοικοδόμησης, ανέφερε στο πρακτορείο ότι μετά τους σεισμούς μειώθηκαν κατά 95% τα έσοδα του ιδρύματος, που προέκυπταν από τα ενοίκια καταστημάτων που ανήκαν στην εκκλησία στη λεωφόρο Σαράι και εξυπηρετούσαν τους τουρίστες. Η επαναλειτουργία τους θα είναι το «κλειδί» για την πρόοδο των εργασιών στον ναό, καθώς η οικονομική βοήθεια που παρέχεται μετά τον σεισμό από το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο στη Δαμασκό και άλλους δωρητές έχει μειωθεί. Από την αρχή του έτους, πάντως, το τουρκικό υπουργείο Περιβάλλοντος, Αστικοποίησης και Κλιματικής Αλλαγής έχει συνάψει σύμβαση με μια εταιρεία για την ανακατασκευή των καταστημάτων. Από τις 370-400 ελληνορθόδοξες οικογένειες που ζούσαν στο κέντρο της Αντιόχειας πριν από τους σεισμούς, μόνο 90 έχουν επιστρέψει και άλλες επισκέπτονται την πόλη για τελετές.

Παρά την καταστροφή, η τοπική κοινότητα διατηρεί, όσο μπορεί, ζωντανή την παρουσία της. Τον περασμένο Απρίλιο, ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιωάννης Ι΄ πραγματοποίησε επίσκεψη στα ερείπια του ναού για να στηρίξει το έργο και να προσευχηθεί με τους εναπομείναντες πιστούς.

Άγιος Γεώργιος, Ισκεντερούν

Αντιθέτως, τα νέα είναι ιδιαιτέρως ευχάριστα για την 441 ετών ελληνορθόδοξη Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Ισκεντερούν, μια παραθαλάσσια πόλη στον κόλπο της Αλεξανδρέττας, της επαρχίας Χατάι, η οποία υπέστη πολύ σοβαρές ζημιές από τους σεισμούς του 2023. Στην περίπτωσή της, τα έργα αναστήλωσης υποστηρίχθηκαν εγκαίρως από το υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, τη Γενική Διεύθυνση Ιδρυμάτων, αλλά και το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP), καθώς και από πόρους του Ιδρύματος της Εκκλησίας. Ξεκίνησαν τον περασμένο Μάιο και προχωρούν εντατικά, με το σχέδιο να προβλέπει ολοκλήρωσή τους μέχρι τέλους του έτους, οπότε θα υπάρξει και η πλήρης επαναλειτουργία του ναού.

Ο Τζεμ Τεϊμούρ, επικεφαλής του Ιδρύματος Αρωγής Φτωχών της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας του Ισκεντερούν, δήλωσε την περασμένη Παρασκευή, παραμονή του Δεκαπενταύγουστου, ότι ο ναός αποκαθίσταται στην αρχική του κατάσταση. Ο Ιλχάν Τουρούντς, ανώτερος πολιτικός μηχανικός του έργου, επισήμανε ότι «η Εκκλησία θα αποκατασταθεί στον αρχικό της τρούλο και στην αρχική της μορφή». Και προανήγγειλε την κατασκευή ενός νέου διοικητικού κτιρίου εντός της αυλής, για την κάλυψη των κοινωνικών, πολιτιστικών και διοικητικών αναγκών της εκκλησίας.

Άγιος Γεώργιος, Αλτινοζού

Ο άλλος ελληνορθόδοξος Ναός του Αγίου Γεωργίου, επίσης στην επαρχία Χατάι, βρίσκεται στο Αλτινοζού, νοτιοανατολικά της Αντιόχειας, σε απόσταση περίπου 75 χιλιομέτρων από εκείνον του Ισκεντερούν. Επλήγη και αυτός από τον σεισμό του 2023, αλλά τα έργα αποκατάστασης προχωρούν αργά. Οι ελπίδες οφείλονται στην πολύτιμη αρωγή του Πατριαρχείου Αντιοχείας. Ο Πατριάρχης Ιωάννης το επισκέφθηκε τον περασμένο Απρίλιο.

Ένα μεγάλο μέρος των τοίχων και της οροφής του ηλικίας 6,5 αιώνων ναού (χτίστηκε το 1374) καθώς και ο τρούλος κατέρρευσαν, προκαλώντας σημαντικές ζημιές σε ολόκληρο το κτίριο, απώλεια μεγάλου μέρους της ξύλινης δομής της στέγης, ενώ ρωγμές και δομική αστάθεια παραμένουν ορατές παντού, συμπεριλαμβανομένων του καμπαναριού και των σωζόμενων θολωτών.

Μετά από αίτημα της Europa Nostra Turkiye και του Συνδέσμου Περιοχής Sarılar, η ελληνορθόδοξη εκκλησία συμπεριλήφθηκε στους 7 πιο απειλούμενους χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ευρώπη το 2024, στο πλαίσιο του αντίστοιχου προγράμματος Απειλούμενων Μνημείων.

Σε τεχνική έκθεση Ευρωπαίων εμπειρογνωμόνων που δημοσιοποιήθηκε στα τέλη του περασμένου Ιουνίου, διατυπώθηκε η έκκληση για άμεσα έργα σταθεροποίησης, συμπεριλαμβανομένης της εγκατάστασης προστατευτικών ικριωμάτων και στέγης, μερικά από τα οποία έχουν ήδη υλοποιηθεί από τα τέλη του 2025.

Ο ναός αναγνωρίζεται ως σημαντικός «μάρτυρας» χριστιανικής παρουσίας αιώνων στην περιοχή και σύμβολο της πολυθρησκευτικής ιστορίας του Χατάι.

Τα δύο μοναστήρια

Οι ελληνορθόδοξες Μονές Βαζελώνος και Περιστερεώτα, μαζί βεβαίως με την Παναγία Σουμελά, αποτέλεσαν για αιώνες τα σημαντικότερα μοναστικά και πνευματικά κέντρα του Πόντου. Σήμερα, παραμένουν σε ερειπωμένη κατάσταση, αμφότερες εκτεθειμένες στην ανίκητη φθορά του χρόνου.

Στις αρχές του μήνα ωστόσο, ανακοινώθηκε ότι η συζήτηση για το μέλλον τους μεταφέρθηκε σε κεντρικό κυβερνητικό επίπεδο. Προηγήθηκε τον Ιούλιο έντονη συζήτηση στο Δημοτικό Συμβούλιο Τραπεζούντας. Ο δημοτικός σύμβουλος Τζουνέιτ Ζορλού κατήγγειλε τότε την εικόνα εγκατάλειψης των δύο μονών και ζήτησε να προχωρήσει η αποκατάστασή τους. Το ζήτημα τέθηκε εν συνεχεία σε σύσκεψη στην Άγκυρα υπό τον υφυπουργό Πολιτισμού και Τουρισμού Γκιοκχάν Γιαζγκί και με συμμετοχή βουλευτών της Τραπεζούντας και του προέδρου της αρμόδιας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής, Αντίλ Καραϊσμαΐλογλου.

Σύμφωνα με τουρκικά δημοσιεύματα, εξετάστηκε εκτεταμένα η προοπτική προστασίας και αποκατάστασης των δύο ελληνορθόδοξων μνημείων, ώστε να καταστούν ασφαλή και προσβάσιμα για να ενταχθούν δυναμικά στον τουριστικό χάρτη της περιοχής. Και συμφωνήθηκε ότι πρέπει να προχωρήσουν οι αναγκαίες ενέργειες για τη διατήρηση, τη βελτίωση της πρόσβασης και την προβολή τους, ώστε να επεκταθεί και σε αυτές η τουριστική κίνηση που έχει δημιουργήσει η Παναγία Σουμελά. Με μια λέξη, θρησκευτικός τουρισμός.

Περισσότερες πληροφορίες για τον σχεδιασμό του όλου project παρέχει η επίσημη σελίδα του Δήμου Τραπεζούντας. Το εγχείρημα παρουσιάζεται ως «Τουριστική διαδρομή Βαζελώνος - Περιστερεώτα». Οπως αναφέρεται, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί εργασίες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου και κατασκευής μονοπατιών πεζοπορίας και πλακόστρωσης, ενώ έχουν ολοκληρωθεί και οι διαδικασίες παραχώρησης της έκτασης που αφορά τη Μονή Περιστερεώτα, η οποία αναφέρεται ως Κουστούλ. Και ότι η προετοιμασία των μελετών αποτύπωσης, αποκατάστασης και αναστήλωσης έχει ενταχθεί από το τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού στο Επενδυτικό Πρόγραμμα του 2026. Προσώρας δεν υφίστανται ούτε προϋπολογισμός ούτε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.

Ενδεικτικό στοιχείο, πάντως, των πραγματικών στόχων των τουρκικών αρχών είναι ότι η ερειπωμένη Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα εμφανίζεται στο τρέιλερ της νέας τηλεοπτικής σειράς «Sevdam Karadeniz» ως το εντυπωσιακό σκηνικό μιας ιστορίας οικογενειακής βεντέτας, απαγορευμένου έρωτα και αναγκαστικού γάμου. Η σειρά γυρίζεται στην Τραπεζούντα και θα προβληθεί από το NOW στη νέα τηλεοπτική σεζόν.

Μονή Βαζελώνα

Η Μονή Αγίου Ιωάννη Βαζελώνος χτίστηκε το 270 μ.Χ. και είναι η αρχαιότερη στην περιοχή της Τραπεζούντας. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός διέταξε την επισκευή της το 565, ενώ ανακαινίστηκε πολλές φορές μέχρι τον 20ό αιώνα. Τα σημερινά ερειπωμένα κτίριά της χρονολογούνται από την ανοικοδόμηση του 1410. Οι απαράμιλλες τοιχογραφίες της μονής διατηρούνται άθικτες εδώ και 17 αιώνες και ο απόκρημνος αυτός θησαυρός περιμένει να αναδειχθεί τουριστικά.

Φυσικά υπήρξε «θύμα» βανδαλισμών και λαθρανασκαφών, αλλά κυρίως της αδιαφορίας των αρχών, κάτι που ανέδειξε στο παρελθόν σε δημοσίευμά της και η «Daily Sabah».

Η περιοχή έχει κηρυχθεί προστατευόμενη, το κτίσμα έχει καταγραφεί ως στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς που ανήκει στο υπουργείο Τουρισμού, ενώ ο περιβάλλων χώρος προστατεύεται από το υπουργείο Δασών. Ωστόσο, όλα τα έργα αναστήλωσης που έχουν σχεδιαστεί στο παρελθόν έμειναν στα χαρτιά.

Μετά τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923, εγκαταλείφθηκε. Τελευταίος έφυγε ο μοναχός Διονύσιος Αμαραντίδης, ο οποίος μετέφερε στην Ελλάδα την εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου, που βρίσκεται στη Μονή Αγίας Τριάδος στις Σέρρες.

Μονή Περιστερεώτα

Επίσης από τα σπουδαιότερα μοναστήρια του Πόντου, η Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα εγκαταλείφθηκε κι αυτή τον Ιανουάριο του 1923. Βρίσκεται στο όρος Πυργί σε υψόμετρο 1.210 μέτρων, χτισμένη το 752. Ερημώθηκε το 1203 από περσική επιδρομή και ανασυστήθηκε το 1393-98 από τον προηγούμενο της Μονής Παναγίας Σουμελά.

Το 1483 ξέσπασε πυρκαγιά, αλλά επισκευάστηκε με άδεια του σουλτάνου Βαγιαζίτ Β΄. Είχε μια τεράστια βιβλιοθήκη, με 4.000 τόμους, εκ των οποίων οι 800 ήταν χειρόγραφα συγγράμματα εκκλησιαστικής και θύραθεν γραμματείας. Το 1909 δημιούργησε την Κεντρική Σχολή, ένα πλήρες τετρατάξιο ημιγυμνάσιο στην τοποθεσία Γέφυρα, όπου φοιτούσαν οι απόφοιτοι των δημοτικών σχολείων των γύρω χωριών.

Μια μεγάλη πυρκαγιά, στις 24 Νοεμβρίου 1904, προκάλεσε πολύ σημαντικές ζημιές στα κτίσματα, όσο και στην κινητή περιουσία της μονής. Το μοναστήρι είναι τετραώροφο με πολλές αίθουσες, τραπεζαρία, κουζίνα και δεξαμενή συλλογής νερού. Τελευταίος ηγούμενος ήταν ο Γρηγόριος Παντελίδης από το χωριό Λειβάδια της Γαλίανας.