«Καμπανάκι» για την ανεξαρτησία των αμερικανικών πανεπιστημίων από τον πρώην πρόεδρο του πανεπιστημίου Columbia

Τη βαθιά του μεταμέλεια για το γεγονός ότι δεν προέβλεψε έγκαιρα τις πολιτικές επιθέσεις κατά των πανεπιστημίων εξέφρασε ο Lee Bollinger, πρώην πρόεδρος του Columbia University, προειδοποιώντας ότι τα αμερικανικά ανώτατα ιδρύματα έχουν καταστεί ευάλωτα σε «αυταρχικές» παρεμβάσεις εξαιτίας της οικονομικής τους εξάρτησης από το ομοσπονδιακό κράτος.

Ο Bollinger, ο οποίος αποχώρησε από την προεδρία του Columbia το 2023 έπειτα από περισσότερα από 20 χρόνια – όντας ο μακροβιότερος πρόεδρος Ivy League στη σύγχρονη ιστορία – δήλωσε στο Times Higher Education ότι εύχεται να είχε κάνει περισσότερα για να θωρακίσει θεσμικά και οικονομικά το πανεπιστήμιο απέναντι σε πιθανές πολιτικές επιθέσεις.

Η δημόσια αυτοκριτική του Lee Bollinger στο νέο του βιβλίο ‘University: A Reckoning’, δεν αφορά μόνο το παρελθόν του Columbia University, αλλά έρχεται να φωτίσει μια βαθύτερη, συστημική κρίση στις σχέσεις κράτους και ανώτατης εκπαίδευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Τα τελευταία χρόνια, τα πανεπιστήμια βρίσκονται ολοένα και πιο συχνά στο στόχαστρο πολιτικών παρεμβάσεων, με αιχμή ζητήματα όπως ο αντισημιτισμός, η ελευθερία του λόγου, η ποικιλομορφία και η εξωτερική πολιτική.

Ιδιαίτερα μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στο επίκεντρο της αμερικανικής πολιτικής σκηνής, ο δημόσιος λόγος απέναντι στα πανεπιστήμια έχει σκληρύνει.

Τόσο ο Λευκός Οίκος όσο και οι Ρεπουμπλικανοί νομοθέτες, έχουν κατηγορήσει επανειλημμένα κορυφαία ιδρύματα ότι ανέχονται ή και υποθάλπουν τον αντισημιτισμό, απειλώντας με περικοπές χρηματοδότησης, έρευνες και θεσμικές κυρώσεις.

Η κρίση στο πανεπιστήμιο Columbia

Λίγο μετά την αποχώρησή του Lee Bollinger, το Columbia βρέθηκε στο επίκεντρο σφοδρής κριτικής για τη διαχείριση των φοιτητικών κινητοποιήσεων, που ξέσπασαν μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου και τον επακόλουθο βομβαρδισμό της Λωρίδας της Γάζας. Η κρίση κλιμακώθηκε, οδηγώντας σε αλλεπάλληλες αλλαγές ηγεσίας: το πανεπιστήμιο ετοιμάζεται να υποδεχθεί τον πέμπτο πρόεδρό του μέσα σε μόλις τέσσερα χρόνια, μετά την παραίτηση της διαδόχου του Bollinger, Minouche Shafik, αφού απέτυχε να «πείσει» το Κογκρέσο σχετικά με το ζήτημα του αντισημιτισμού.

Ο Bollinger, που παραμένει στο Columbia ως καθηγητής της Νομικής Σχολής, αναγνωρίζει ότι ο αντισημιτισμός αποτελούσε «σοβαρό και υπαρκτό πρόβλημα» ήδη κατά τη διάρκεια της θητείας του, το οποίο οξύνθηκε μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου. Ωστόσο, υποστήριξε ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αξιοποίησε το ζήτημα ως πρόσχημα για να υπονομεύσει την αυτονομία των πανεπιστημίων.

«Αυταρχικές κινήσεις» και οικονομικός εκβιασμός

Σύμφωνα με τον ίδιο, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ χρησιμοποίησε οικονομικούς και θεσμικούς μοχλούς πίεσης για να εκφοβίσει και να ελέγξει πανεπιστημιακές λειτουργίες, που παραδοσιακά ανήκουν στην ακαδημαϊκή σφαίρα. «Η πραγματική κρίση στην ανώτατη εκπαίδευση σήμερα είναι οι αυταρχικές κινήσεις, που επιχειρούν να επιβάλουν έλεγχο στα πανεπιστήμια», δήλωσε χαρακτηριστικά.

Στην καρδιά της αντιπαράθεσης βρίσκεται η ομοσπονδιακή χρηματοδότηση. Τα αμερικανικά πανεπιστήμια εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από κρατικούς πόρους για ερευνητικά προγράμματα, φοιτητικές υποτροφίες και ιατρικά κέντρα. Όπως επισημαίνει ο Bollinger, αυτή η εξάρτηση έχει μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικού ελέγχου.

Η υπόθεση του Columbia, που κατέληξε σε έναν ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο εξωδικαστικό συμβιβασμό ύψους 221 εκατ. δολαρίων με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, θεωρείται από πολλούς ακαδημαϊκούς επικίνδυνο προηγούμενο. Φόβοι εκφράζονται ότι ανοίγει τον δρόμο για παρόμοιες πιέσεις και σε άλλα ιδρύματα, ειδικά σε όσα πρωτοστατούν σε κοινωνικά και πολιτικά φορτισμένες συζητήσεις. Αξίζει να σημειωθεί, ότι το Columbia δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση.

Το Harvard University έχει, επίσης, δεχθεί έντονη πολιτική πίεση, με μέλη του Κογκρέσου να ζητούν παρεμβάσεις στη διοίκηση και στην ακαδημαϊκή του πολιτική. Αντίστοιχα, δημόσια πανεπιστήμια σε πολιτείες με συντηρητικές κυβερνήσεις έχουν έρθει αντιμέτωπα με νόμους, που περιορίζουν τη διδασκαλία θεμάτων όπως ο ρατσισμός, το φύλο και η αποικιοκρατία. Σε αυτό το πλαίσιο, πολλοί πανεπιστημιακοί μιλούν για ένα νέο «ψυχροπολεμικό» κλίμα στην ακαδημαϊκή ζωή, όπου η ιδεολογική ευθυγράμμιση θεωρείται προϋπόθεση για τη θεσμική επιβίωση.

Τα πανεπιστήμια ως «πέμπτη εξουσία»

Στο νέο του βιβλίο University: A Reckoning, ο Bollinger κάνει λόγο για μια «τεκτονική στροφή προς αυταρχικές πρακτικές» στις Ηνωμένες Πολιτείες και προειδοποιεί ότι τα πανεπιστήμια – «ένας από τους πιο επιτυχημένους θεσμούς στην ανθρώπινη ιστορία» – βρίσκονται πλέον υπό υπαρξιακή απειλή. Υποστηρίζει μάλιστα ότι τα πανεπιστήμια αποτελούν μια άτυπη «πέμπτη εξουσία» στο αμερικανικό συνταγματικό σύστημα, εξίσου ζωτική για τη δημοκρατία όσο και ο Τύπος, και ως τέτοια οφείλουν να προστατευθούν θεσμικά.

«Τα πανεπιστήμια πρέπει να αγκαλιάσουν τον ρόλο τους ως βασικό στοιχείο του συνταγματικού πλαισίου της χώρας και ως φορείς προάσπισης θεμελιωδών κοινωνικών αξιών», σημειώνει ενώ η ιδέα του πως τα πανεπιστήμια λειτουργούν ως άτυπη «πέμπτη εξουσία» βρίσκει ήδη απήχηση σε κύκλους συνταγματολόγων και ιστορικών της εκπαίδευσης. Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, τα αμερικανικά πανεπιστήμια υπήρξαν πυλώνες επιστημονικής καινοτομίας, κοινωνικής κινητικότητας και κριτικής σκέψης – συχνά σε σύγκρουση με την εκάστοτε πολιτική εξουσία. Σήμερα, όμως, αυτή η θεσμική αυτονομία μοιάζει πιο εύθραυστη από ποτέ. Η αυξανόμενη πόλωση, η εργαλειοποίηση ευαίσθητων κοινωνικών ζητημάτων και η απαίτηση «πολιτικής συμμόρφωσης» απειλούν, σύμφωνα με τον Bollinger, να περιορίσουν τον ρόλο των πανεπιστημίων ως χώρων ελεύθερης διακίνησης ιδεών.

Ανατρέχοντας στο παρελθόν, ο Bollinger παραδέχθηκε ότι η πανεπιστημιακή ηγεσία απέτυχε να φανταστεί πόσο γρήγορα θα μπορούσε να επιδεινωθεί η σχέση με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά: «Σήμερα, αναρωτιέμαι τι θα μπορούσαμε και τι θα έπρεπε να είχαμε κάνει για να μετριάσουμε αυτή την επίθεση», κάνοντας λόγο για «αποτυχία φαντασίας».

Παρότι εξέφρασε κατανόηση για τα πανεπιστήμια, που επιλέγουν τον δρόμο της ατομικής διαπραγμάτευσης με την κυβέρνηση, ο πρώην πρόεδρος του Columbia – και παλαιότερα του University of Michigan – τόνισε ότι μόνο μια συλλογική και συντονισμένη αντίδραση μπορεί να αποδώσει. «Μια πιο ισχυρή και ενιαία αντίσταση είναι, κατά τη γνώμη μου, η σωστή και πιο αποτελεσματική στρατηγική», υπογράμμισε.

Κλείνοντας, εξέφρασε την ελπίδα ότι το βιβλίο του θα λειτουργήσει ως οδηγός για τους πανεπιστημιακούς ηγέτες, βοηθώντας τους να αρθρώσουν με μεγαλύτερη σαφήνεια γιατί τα πανεπιστήμια παραμένουν ένας από τους σπουδαιότερους θεσμούς της αμερικανικής κοινωνίας – και γιατί η ακαδημαϊκή ελευθερία δεν είναι διαπραγματεύσιμη.

Για πολλούς αναλυτές, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα πανεπιστήμια έκαναν λάθη στη διαχείριση κρίσεων, αλλά αν η αμερικανική δημοκρατία είναι διατεθειμένη να ανεχθεί θεσμούς που λειτουργούν ανεξάρτητα από την πολιτική εξουσία. Το κάλεσμα του Bollinger για ενιαία στάση των πανεπιστημίων αποκτά έτσι χαρακτήρα «επείγοντος».

Αν η ανώτατη εκπαίδευση συνεχίσει να αντιμετωπίζεται ως «πολιτικός αντίπαλος» και όχι ως δημόσιο αγαθό, προειδοποιεί, τότε το κόστος δεν θα είναι μόνο ακαδημαϊκό – θα είναι βαθιά δημοκρατικό.