Ζωή Στραβοπόδη

Κάθε χρόνο, την Ημέρα της Γυναίκας, ακούγονται στερεοφωνικά ύμνοι και καταγγελίες. Ο δημόσιος λόγος γεμίζει με δύο κυρίαρχες αφηγήσεις. Από τη μία πλευρά, η γυναίκα εξυψώνεται παρουσιαζόμενη ως σύμβολο δύναμης και ανθεκτικότητας, ως η γυναίκα-υπεράνθρωπος (superwoman) που τα κάνει όλα και συμφέρει. Από την άλλη πλευρά, αναδεικνύονται οι αδικίες, οι ανισότητες, η βία και οι περιορισμοί που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πολλές γυναίκες.

Και οι δύο αυτές αφηγήσεις έχουν μια βάση αλήθειας. Ωστόσο, όσο διαφορετικές κι αν φαίνονται, έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: καμία από τις δύο δεν τοποθετεί τη γυναίκα σε μια πραγματικά ισότιμη σχέση με τον άντρα. Στη μία περίπτωση εξιδανικεύεται. Στην άλλη παρουσιάζεται κυρίως ως θύμα. Και στις δύο περιπτώσεις απομακρύνεται από την απλή αλλά ουσιαστική θέση του ισότιμου ανθρώπου μέσα σε μια σχέση.

Στην πρώτη αφήγηση - αυτή της εξιδανίκευσης - η γυναίκα παρουσιάζεται ως σύμβολο δύναμης που μπορεί να ανταποκριθεί σε πολλαπλούς ρόλους ταυτόχρονα: επαγγελματίας, μητέρα, σύντροφος, φροντίστρια, οργανωτής της οικογενειακής ζωής και συχνά συναισθηματικός πυλώνας για όλους γύρω της.

Με την πρώτη ματιά αυτή η εικόνα φαίνεται θετική. Τι πιο όμορφο από το να αναγνωρίζουμε τις ικανότητες και τη συμβολή των γυναικών; Όταν όμως η γυναίκα παρουσιάζεται ως υπεράνθρωπη, το ιδανικό εύκολα μετατρέπεται σε προσδοκία. Η δύναμη γίνεται υποχρέωση και η ανθεκτικότητα απαίτηση. Έτσι, η εξιδανίκευση μπορεί τελικά να λειτουργήσει ως μια πιο εκλεπτυσμένη μορφή πίεσης: η γυναίκα καλείται να είναι τα πάντα για όλους.

Στον αντίθετο πόλο βρίσκεται η αφήγηση της καταγγελίας. Σε αυτήν την οπτική, η προσοχή στρέφεται στις ανισότητες, στη βία και στις κοινωνικές δομές που περιορίζουν τις γυναίκες. Αυτή η αφήγηση ήταν απαραίτητη για να γίνουν ορατές πραγματικές αδικίες και να διεκδικηθούν δικαιώματα που για δεκαετίες θεωρούνταν αυτονόητα μόνο για τους άντρες.

Όταν όμως η καταγγελία γίνεται ο μοναδικός τρόπος να μιλήσουμε για τη γυναίκα, δημιουργείται μια άλλη παγίδα. Η γυναίκα παρουσιάζεται κυρίως μέσα από τη θέση του θύματος. Η σχέση ανάμεσα στα φύλα εμφανίζεται σαν μια σχέση αντιπαράθεσης: από τη μία το θύμα και από την άλλη ο θύτης. Έτσι χάνεται η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων η οποία στην πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η κοινωνία μας δυστυχώς δεν φαίνεται να αντέχει την πολυπλοκότητα. Προτιμάμε απλές και αναγνωρίσιμες αφηγήσεις που μας βοηθούν να οργανώσουμε τον κόσμο γύρω μας. Η εξιδανίκευση και η θυματοποίηση είναι εύκολες γιατί απλοποιούν τις σχέσεις και μας απαλλάσσουν από τη δυσκολία να δούμε τις πραγματικές δυναμικές που τις οργανώνουν.

Έτσι δημιουργείται μια παράδοξη κατάσταση: αφηγήσεις που μοιάζουν να αμφισβητούν το σύστημα συχνά καταλήγουν να το συντηρούν. Γιατί όσο η γυναίκα κινείται ανάμεσα στο βάθρο και στη θέση του θύματος, η πιο δύσκολη αλλαγή - η βαθύτερη κατανόηση των διαφορετικών ψυχισμών και των σχέσεων καθώς και η δουλειά που χρειάζεται να γίνει για την εξέλιξη και ωρίμανσή τους - παραμένει στο περιθώριο.

Ίσως λοιπόν η πραγματική πρόκληση της ισότητας να μην βρίσκεται ούτε στην εξιδανίκευση ούτε στη θυματοποίηση της γυναίκας. Βρίσκεται στη δυνατότητα να εγκαταλείψουμε τις εύκολες αφηγήσεις και να δούμε ο ένας τον άλλον ως ισότιμους ανθρώπους μέσα σε σχέσεις που διαμορφώνουμε καθημερινά από κοινού.