Κώστας Μπακογιάννης

Φανταστείτε μια συνηθισμένη γειτονιά της Αθήνας. Πυκνή, ζωντανή, αλλά κουρασμένη. Πολυκατοικίες κολλημένες η μία στην άλλη, ισόγεια καταστήματα κλειστά, μια καθημερινότητα που τρέχει χωρίς ανάσα. Υπάρχει ένας παιδικός σταθμός δύο τετράγωνα πιο κάτω. Υπάρχει μια Λέσχη Φιλίας λίγο παραπέρα. Υπάρχουν κοινωνικές υπηρεσίες, αλλά κάπου αλλού, μακριά από την καθημερινή διαδρομή. Ο δήμος υπάρχει θεσμικά, αλλά στην πράξη δεν φαίνεται.

Αυτό δεν συμβαίνει επειδή η πόλη δεν έχει δομές. Συμβαίνει επειδή οι δομές αυτές σχεδιάστηκαν για μια άλλη εποχή. Για μια πόλη όπου η οικογένεια ήταν πιο σταθερή, οι ρόλοι πιο καθαροί, οι ρυθμοί πιο αργοί και η γειτονιά λειτουργούσε από μόνη της ως δίχτυ ασφαλείας. Ο παιδικός σταθμός ήταν κυρίως φύλαξη. Η Λέσχη Φιλίας κυρίως ψυχαγωγία. Η κοινωνική υπηρεσία κυρίως διαχείριση ανάγκης. Όλα αυτά ήταν σωστά τότε. Δεν είναι, όμως, αρκετά σήμερα.

Τα τελευταία χρόνια, η Αθήνα έκανε αναγκαία βήματα, καλύπτοντας κρίσιμα κενά που για δεκαετίες παρέμεναν ανοιχτά, ιδίως για ανθρώπους σε ακραία ευαλωτότητα. Αυτές οι παρεμβάσεις ήταν προϋπόθεση για να σταθεί η πόλη όρθια. Σήμερα, όμως, το ζητούμενο είναι το επόμενο βήμα: μια κοινωνική πολιτική πιο κοντά στη γειτονιά και στην καθημερινή ζωή.

Σήμερα άλλωστε η Αθήνα λειτουργεί αλλιώς. Οι γονείς εργάζονται περισσότερο και πιο ακανόνιστα. Οι ηλικιωμένοι ζουν περισσότερο, αλλά συχνά πιο μόνοι. Οι γειτονιές αλλάζουν πληθυσμιακή σύνθεση, χωρίς ενδιάμεσους χώρους συνάντησης. Οι κρίσεις δεν εμφανίζονται πια ως μεμονωμένα γεγονότα, αλλά ως συσσώρευση πίεσης. Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν υπηρεσίες. Είναι ότι δεν υπάρχουν χώροι που να απορροφούν αυτή την πίεση πριν μετατραπεί σε κρίση.

Εδώ ακριβώς μπαίνει η εικόνα του Κέντρου Γειτονιάς. Όχι ως μια νέα δομή που αντικαθιστά τις παλιές, αλλά ως ο χώρος που τις συνδέει. Ένα ισόγειο 300 έως 500 τετραγωνικών μέτρων. Ένα παλιό κατάστημα ή ένα δημοτικό ακίνητο που μέχρι χθες ήταν κλειστό. Φως, διαφάνεια, πόρτα ανοιχτή. Δεν γράφει «δομή». Γράφει απλώς «Κέντρο Γειτονιάς». Δεν χρειάζεται ραντεβού. Δεν χρειάζεται αιτιολόγηση. Μπαίνεις.

Το πρωί, ο χώρος γεμίζει ήσυχα. Μια μητέρα που μόλις άφησε το παιδί της στον παιδικό σταθμό κάθεται για καφέ. Δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο αίτημα. Έχει όμως άγχος. Μιλά. Δεν καταγράφεται. Απλώς ακούγεται. Ένας ηλικιωμένος περνά κάθε μέρα την ίδια ώρα. Όχι επειδή τυπικά «ωφελείται», αλλά επειδή αν δεν εμφανιστεί, κάποιος θα τον αναζητήσει. Αυτή και μόνο η καθημερινή παρουσία είναι κοινωνική πολιτική. Ένας κοινωνικός λειτουργός δεν «χειρίζεται περιστατικά». Παρατηρεί. Αντιλαμβάνεται πότε κάτι αλλάζει, πριν γίνει επικίνδυνο.

Το μεσημέρι, ο χώρος αλλάζει ρυθμό. Ένα τραπέζι με γονείς. Όχι σεμινάριο, όχι διάλεξη. Συζήτηση. Κάποιος λέει «δεν τα βγάζουμε πέρα». Δεν ανοίγει φάκελος. Ανοίγει κουβέντα. Σε μια άλλη γωνία, άνθρωποι μαθαίνουν ελληνικά, όπως στα γερμανικά Sprachcafés: όχι ως πρόγραμμα ένταξης, αλλά ως καθημερινή συνύπαρξη. Μετά το σχολείο, έφηβοι βρίσκουν έναν χώρο να σταθούν. Όχι για να «μην μπλέξουν», αλλά για να ανήκουν κάπου.

Το απόγευμα, ο χώρος γεμίζει αλλιώς. Στις γαλλικές Maisons de Quartier, ο πολιτισμός δεν είναι «έξτρα». Είναι ο τρόπος με τον οποίο συναντιούνται οι άνθρωποι χωρίς να δηλώνουν ανάγκη. Ένα εργαστήρι, μια μικρή εκδήλωση, ένα κοινό τραπέζι. Δεν ρωτάς ποιος είναι ωφελούμενος. Ρωτάς ποιος ήρθε. Έτσι σπάει και το κοινωνικό στίγμα που ακόμα βαραίνει την Αθήνα.

Κάπου μέσα σε όλα αυτά, μια υπόθεση βαραίνει. Μια οικογένεια δεν αντέχει άλλο. Δεν χρειάζεται να αναζητήσει μόνη της τον δρόμο προς τις κεντρικές κοινωνικές υπηρεσίες. Ο δρόμος υπάρχει ήδη. Περνά μέσα από αυτόν τον χώρο. Και όταν η κρίση υποχωρήσει, η ζωή επιστρέφει στη γειτονιά. Αυτό είναι το κλειδί και στο γερμανικό μοντέλο: ο άνθρωπος δεν δένεται με το σύστημα, αλλά με τον τόπο.

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι κλείνουμε όσα ήδη υπάρχουν. Οι παιδικοί σταθμοί συνεχίζουν το παιδαγωγικό τους έργο. Οι Λέσχες Φιλίας παραμένουν χώροι φροντίδας για την τρίτη ηλικία. Οι κοινωνικές υπηρεσίες παρεμβαίνουν όταν χρειάζεται. Αυτό που αλλάζει είναι ότι δεν λειτουργούν πια σαν νησίδες. Συνδέονται μέσα από έναν κοινό χώρο χαμηλού κατωφλίου, που βλέπει ολόκληρη την εικόνα της γειτονιάς. Ο ρόλος του δήμου δεν αποδυναμώνεται αντίθετα, μετασχηματίζεται: από απλός πάροχος υπηρεσιών σε θεσμικό εγγυητή ενός πλαισίου που λειτουργεί καθημερινά.

Η κοινωνική πολιτική της πόλης δεν οργανώνεται πλέον γύρω από το πρόβλημα, αλλά γύρω από τη σχέση. Εκεί βρίσκεται και η ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στην πρόληψη και στη διαχείριση της κρίσης. Οι κεντρικές κοινωνικές υπηρεσίες καλούνται να αντιμετωπίζουν τα βαριά και σύνθετα περιστατικά. Τα Κέντρα Γειτονιάς, αντίθετα, λειτουργούν προληπτικά: αποσυμπιέζουν, εντοπίζουν έγκαιρα, συγκρατούν τη φθορά πριν γίνει ρήξη. Και αυτό δεν είναι μόνο κοινωνικά αποτελεσματικό, αλλά και διοικητικά και δημοσιονομικά πιο βιώσιμο.

Το ερώτημα που εύλογα ακολουθεί είναι πρακτικό: πόσα Κέντρα Γειτονιάς χρειάζεται μια πόλη όπως η Αθήνα; Η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στη λογική του «ένα σε κάθε γειτονιά», ούτε σε λίγες συμβολικές παρεμβάσεις. Βρίσκεται στη λογική των κόμβων. Ένα Κέντρο Γειτονιάς μπορεί να εξυπηρετεί μια ακτίνα 15.000 έως 25.000 κατοίκων. Με αυτό το μέτρο, μια ώριμη ανάπτυξη για την Αθήνα αντιστοιχεί σε περίπου 25 έως 35 Κέντρα, σταδιακά και με προτεραιότητα εκεί όπου η κοινωνική πίεση είναι μεγαλύτερη.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τέτοια δίκτυα χτίζονται σε φάσεις. Το ίδιο ρεαλιστική είναι και η χρηματοδότησή τους. Τα Κέντρα Γειτονιάς εντάσσονται πλήρως στη σύγχρονη ευρωπαϊκή λογική για την κοινωνική ανθεκτικότητα των πόλεων: στην πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού, στις community-based υπηρεσίες, στη σύνδεση κοινωνικής πολιτικής και καθημερινής ζωής. Η επανάχρηση δημοτικών ακινήτων, η δημιουργία μικρών πολυλειτουργικών χώρων και η εκκίνηση της λειτουργίας τους είναι επιλέξιμες παρεμβάσεις για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η σταθερότητα εξασφαλίζεται όταν ο δήμος τα εντάξει συνειδητά στις μόνιμες κοινωνικές του υποδομές.

Υπάρχει, τέλος, ένα στοιχείο εξίσου κρίσιμο: η συμμετοχικότητα. Στο εξωτερικό – ιδίως στο γερμανικό παράδειγμα – τα Κέντρα Γειτονιάς λειτουργούν μέσα σε μια θεσμική ομπρέλα, μια ενιαία πλατφόρμα που συντονίζει, υποστηρίζει και διασφαλίζει ποιότητα και συνέχεια. Σε αυτό το πλαίσιο, ο εθελοντισμός δεν υποκαθιστά την επαγγελματική εργασία· τη συμπληρώνει. Οι πολίτες δεν είναι μόνο αποδέκτες πολιτικής, αλλά ενεργό μέρος της. Ο Δήμος δεν αποσύρεται. Οργανώνει, εγγυάται και κρατά ανοιχτό το πλαίσιο.

Έτσι, η πόλη δεν προσθέτει απλώς νέες δομές. Αποκτά περισσότερες πόρτες στη γειτονιά. Και μέσα από αυτές, ξαναχτίζει κάτι που σήμερα λείπει περισσότερο από τις υπηρεσίες: τη σχέση.