Ευγενία Μανωλίδου

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ελληνική Επανάσταση δεν υπήρξε μόνον εθνικό, αλλά και ευρωπαϊκό γεγονός, στο οποίο πρωταγωνίστησε ένα κίνημα πνευματικό και ηθικό, και το οποίο γεννήθηκε από τα γράμματα, την τέχνη και τη βαθιά γνώση της ελληνικής αρχαιότητας: ο Φιλελληνισμός.

Στα μέσα του 18ου αιώνα, η Ευρώπη στρέφεται με πρωτοφανή ένταση προς την Ελλάδα ως ιδέα τελειότητας, αισθητικής και πνευματικής υπεροχής, μέσα από το έργο μορφών όπως ο Johann Joachim Winckelmann, ο οποίος, θεμελιώνοντας την επιστημονική αρχαιολογία, ανέδειξε την ελληνική τέχνη ως ύψιστο πρότυπο και επηρέασε καθοριστικά τη σκέψη ολόκληρης της Ευρώπης, διαμορφώνοντας μια γενιά διανοουμένων που δεν μπορούσαν πλέον να διαχωρίσουν τη δημιουργία από το ελληνικό πνεύμα που μελετούσαν. Η στροφή αυτή ενισχύεται από τον Ρομαντισμό, ο οποίος επενδύει το παρελθόν με συναίσθημα και μετατρέπει την αρχαία Ελλάδα σε ένα όνειρο που επιδιώκει να αναβιώσει στο παρόν.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η υπόδουλη Ελλάς γίνεται τόπος προσκυνήματος για Ευρωπαίους περιηγητές και λογίους, όπως ο Frederick Sylvester North Douglas, ο οποίος, έχοντας άριστη γνώση της αρχαίας ελληνικής σε ηλικία 20 ετών, παρατήρησε με εντυπωσιακή οξυδέρκεια τη συνέχεια ανάμεσα στους αρχαίους και τους νεότερους Έλληνες, ιδίως μέσα από τη γλώσσα, τη θρησκευτικότητα και τα τελετουργικά, αναγνωρίζοντας ότι κάτω από τις συνθήκες της δουλείας επιβίωνε μια βαθύτερη πολιτισμική ενότητα. Παράλληλα, έργα όπως ο «Νέος Ανάχαρσις» του Jean-Jacques Barthélemy καλλιεργούν σε ευρύ κοινό μια έντονη επιθυμία να γνωρίσει και να στηρίξει αυτόν τον λαό, του οποίου το παρελθόν είχε ήδη κατακτήσει την ευρωπαϊκή φαντασία.

Όταν η Επανάσταση ξεσπά, αυτή η πνευματική προετοιμασία μετατρέπεται σε πράξη. Και τότε συμβαίνει κάτι μοναδικό: άνθρωποι που δεν έχουν καμία εθνική, πολιτική ή οικονομική υποχρέωση, επιλέγουν συνειδητά να συνδέσουν τη μοίρα τους με έναν ξένο λαό. Ο Lord Byron, βαθύς γνώστης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και ήδη διάσημος ποιητής στην Ευρώπη, εγκαταλείπει την ασφάλεια και τη φήμη του, οργανώνει και χρηματοδοτεί στρατιωτικές δυνάμεις και πεθαίνει στο Μεσολόγγι το 1824, σε ηλικία μόλις τριάντα έξι ετών, μετατρέποντας το όνομά του σε σύμβολο διεθνούς αφοσίωσης στην ελληνική ελευθερία. Ο Johann Jakob Meyer εγκαθίσταται μόνιμα στο Μεσολόγγι, εκδίδει τα «Ελληνικά Χρονικά», την πρώτη ουσιαστικά εφημερίδα της Επανάστασης, και χάνει τη ζωή του μαζί με τη σύζυγο και τα παιδιά του κατά την Έξοδο, ενσαρκώνοντας την πλήρη ταύτιση με τον αγώνα των Ελλήνων. Στο επίπεδο της διπλωματίας, ο George Canning διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη μεταστροφή της βρετανικής πολιτικής υπέρ της ελληνικής υπόθεσης, συμβάλλοντας στη δημιουργία των συνθηκών που θα οδηγήσουν τελικά στη διεθνή αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας, ενώ ο Victor Hugo, μέσα από τα ποιήματά του, μεταφέρει το ελληνικό δράμα στη συνείδηση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, κινητοποιώντας το συναίσθημα και ενισχύοντας τη διεθνή συμπαράσταση.
Δίπλα τους στέκονται οι Φιλελληνίδες, γυναίκες της ευρωπαϊκής αριστοκρατίας που συγκεντρώνουν χρήματα, εξαγοράζουν αιχμαλώτους, υιοθετούν ορφανά και μετατρέπουν την ελληνική υπόθεση σε υπόθεση της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Ο φιλελληνισμός γίνεται μόδα, γίνεται ιδεολογία, γίνεται στάση ζωής.

Και όμως, αυτή η ιστορία δεν ανήκει μόνον στο παρελθόν. Ο Φιλελληνισμός συνεχίζει να υπάρχει, αθόρυβα αλλά ουσιαστικά, σε ανθρώπους που σε ολόκληρο τον κόσμο μελετούν την αρχαία ελληνική γλώσσα, διδάσκουν τα κείμενα της ελληνικής γραμματείας και αναγνωρίζουν στην ελληνική σκέψη ένα θεμέλιο του σύγχρονου πολιτισμού. Σε πανεπιστήμια, σε σχολεία, σε κοινότητες μάθησης όπου η αρχαία ελληνική ακούγεται ξανά ως ζωντανός λόγος, διακρίνει κανείς την ίδια εκείνη δύναμη που, πριν από δύο αιώνες, οδήγησε ανθρώπους να έρθουν στην Ελλάδα και να πεθάνουν για αυτήν.

Η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε έργο των Ελλήνων. Η επιτυχία της υπήρξε και αποτέλεσμα μιας Ευρώπης που πίστεψε σε αυτούς.
Χρόνια Πολλά στην Ελλάδα μας και σε όλους τους Έλληνες και Φιλέλληνες σε όλον τον κόσμο!

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή.»