Ευγενία Μανωλίδου

Η Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη και ο Μέγας Αγιασμός των υδάτων αποτελούν κορυφαία θεολογικά γεγονότα, αλλά και μια δημόσια τελετουργία με έντονο συλλογικό χαρακτήρα. Η κατάδυση του Σταυρού, ο αγιασμός των οικιών και των χώρων εργασίας, η λήψη του αγιασμένου ύδατος, ακόμη και τα κάλαντα των Φώτων, συγκροτούν μια κοινή τελετή καθαρμού, προστασίας και ανανέωσης.

Η κεντρική θέση του ύδατος σε αυτή τη γιορτή δεν είναι τυχαία ούτε αποκλειστικά θρησκευτική. Η σχέση του ελληνικού κόσμου με το νερό εκτείνεται σε βάθος χιλιετιών. Ήδη από τη μινωική Κρήτη της 2ης χιλιετίας π.Χ., ειδικά διαμορφωμένοι υπόγειοι χώροι, οι λεγόμενες «δεξαμενές καθαρμών», μαρτυρούν την πρώιμη σύνδεση του νερού με τον συμβολικό εξαγνισμό. Τα τελετουργικά αγγεία και τα αρωματικά έλαια που έχουν βρεθεί σε αυτούς τους χώρους συνηγορούν υπέρ πρακτικών μετάβασης και προετοιμασίας πριν από την είσοδο σε ιερό ή ανακτορικό περιβάλλον, με το νερό να λειτουργεί ήδη από τότε ως όριο ανάμεσα στο πριν και στο μετά.

Στην αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα, το νερό αποκτά φιλοσοφική και ποιητική πυκνότητα. Ο Πίνδαρος, με τη φράση «ἄριστον μὲν ὕδωρ», αποδίδει στο νερό την πρωτοκαθεδρία μεταξύ των στοιχείων της φύσεως. Ο Αριστοτέλης, συγκρίνοντας τα αγαθά, αναγνωρίζει σε αυτό τον θεμέλιο λίθο της ζωής. Ο Όμηρος τοποθετεί τον άνθρωπο μέσα στον φυσικό κύκλο, υπενθυμίζοντας ότι, στο τέλος, επιστρέφει «ὕδωρ καὶ γαῖα», στα στοιχεία από τα οποία προήλθε. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Πίνδαρος χαρακτηρίζει το ύδωρ «μελιγαθές καὶ ἀμβρόσιον», γλυκύ και αθάνατο, χρησιμοποιώντας γλώσσα που αγγίζει το θείο.

Η εκκλησιαστική παράδοση παραλαμβάνει αυτή τη μακραίωνη σημασιολογική φόρτιση και τη μεταπλάθει θεολογικά. Στους Αίνους της Μεγάλης Πέμπτης ακούγεται ο στίχος «Ἐμέ ἐγκατέλιπε, πηγὴν ὕδατος ζωῆς», ενώ στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον γίνεται λόγος για «τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν». Το ύδωρ παραμένει στοιχείο καθαρμού και ζωής, αλλά ταυτίζεται πλέον με τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος και την ανανέωση ολόκληρης της κτίσης.

Η ίδια συνέχεια αποτυπώνεται και στη γλώσσα. Η αρχαία λέξη «ὕδωρ» μετασχηματίστηκε μέσα στον χρόνο. Από τη φράση «νηρόν ὕδωρ» και κατόπιν «νεαρόν ὕδωρ», που δήλωνε το φρέσκο, τρεχούμενο νερό της πηγής, προέκυψε σταδιακά το ουδέτερο «νερό». Η λέξη μπορεί να άλλαξε μορφή, αλλά η έννοια παρέμεινε: νερό ως ζωή, καθαρμός και αρχή. Η γλώσσα, όπως και το έθιμο, ανανεώνεται χωρίς να αποκόπτεται από τη μνήμη της.

Η ευχή του Μεγάλου Αγιασμού συνοψίζει αυτή τη συνέχεια αιώνων με λέξεις που φέρουν μέσα τους μνήμη και προσδοκία: «ἀφθαρσίας πηγή, ἁγιασμοῦ δῶρον, ἁμαρτημάτων λυτήριον, νοσημάτων ἀλεξιτήριον». Στα Θεοφάνεια, το νερό γίνεται κοινός τόπος αρχαίας τελετουργικής παράδοσης και χριστιανικής πίστης. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο οικείο: γιατί, μέσα από τη γλώσσα και τα έθιμα, συνεχίζει να μιλά για καθαρμό, ζωή και φως με λέξεις που οι Έλληνες αναγνωρίζουν εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Καλή Φώτιση!