Άννα Παναγιωταρέα

Η ιστορία του Πατριαρχείου Μόσχας, ως υποπόδιου της ρωσικής εξουσίας, είναι μακρά και ενδιαφέρουσα.

Ο ηγεμόνας Βασίλειος, το 1448, εντέλλεται την απόσχιση της Εκκλησίας της Μόσχας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Συγκαλείται αντικανονική Σύνοδος Ρώσων επισκόπων εκλέγοντας Aρχιεπίσκοπο τoν Ιωνά.

Είναι η πρώτη φορά που Ρώσος Αρχεπίσκοπος προσφωνείται «Μόσχας και πάσης Ρωσίας». Κι ενώ οι Οθωμανοί, το 1452, βρίσκονται προ των Τειχών της δύστυνης Βασιλεύουσας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξαναγκάζεται να επευλογήσει τη ρωσική εκκλησιαστική ανταρσία, αναγνωρίζοντας την εκλογή του Ιωνά. Δεν παραχωρεί στην τοπική Σύνοδο της Μόσχας το δικαίωμα εκλογής μητροπολίτη. Επτά χρόνια μετά, ο ηγεμόνας εντέλλεται οι επίσκοποι να μην εκλέγονται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά από την εντόπια Σύνοδο…

Η εντολή σήμανε την ολοκληρωτική απόσχιση της Μόσχας από την Κωνσταντινούπολη; Εχουμε δρόμο ακόμη. Εναν αιώνα μετά, το 1580, ο Τσάρος Ιβάν Δ’ ο Τρομερός, πιέζει τον Πατριάρχη Αντιοχείας Ιωακείμ Ε‘ να ανυψώσει την Αρχιεπισκοπή της Μόσχας σε Πατριαρχείο. Αυτός αρνείται λέγοντας: «Τούτο ανήκει εις την κρίσιν ολοκλήρου της εν Βασιλευούση Συνόδου». Αναδιπλώθηκε ο τσάρος στην εμμονική απαίτησή του το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως να αναδείξει την Εκκλησία της Μόσχας ως Πατριαρχείο; Ο τσάρος Θεόδωρος το απαιτεί από τον Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Β’ τον Τρανό, κρατώντας τον έγκλειστο. Ο Ιερεμίας υποχωρεί, συγκαλώντας το 1590 πολυπληθή Σύνοδο. Υπογράφεται επίσημα το Πατριαρχικό και Συνοδικό Χρυσόβουλο προβιβασμού της Μόσχας σε Πατριαρχείο με τήρηση δύο απαρέγκλιτων όρων:

Α. «...Εις το μέλλον -ο Πατριάρχης Μόσχας- τιμάται και ονομάζηται μεθ' ημών των Πατριαρχών και έχη την τάξιν μετά τον των Ιεροσολύμων».

Β. «Ως κεφαλήν και αρχήν έχη αυτός (ο Πατριάρχης Μόσχας) τον Αποστολικόν Θρόνον της του Κωνσταντίνου πόλεως, ως και οι άλλοι Πατριάρχαι». «Κεφαλήν, αρχήν, Αποστολικός Θρόνος»; Δικαίως, το Οικουμενικό Πατριαρχείο απάντησε στην εξοργιστική ρωσική πρόκληση: «Η Μήτηρ Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως - Μήτηρ και αυτής της Εκκλησίας της Ρωσίας…».

Το 1593, η Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου καθόρισε τα όρια του Πατριαρχείου Μόσχας: «Πάσαν τε Ρωσσίαν και τα Υπερβόρεια μέρη, υποττάσεσθαι τω Πατριαρχικώ Θρόνω Μοσκόβου». Από τότε, χωρίς έκδοση κανονιστικών πράξεων, ο πατριαρχικός θρόνος Μοσκόβου επεκτείνει τα όριά του, εις βάρος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με… «δωρεά» του τσαρικού στρατού αργότερα των σοβιετικών τεθωρακισμένων.

Η τσαρική αντίληψη ότι είναι ο νόμιμος κληρονόμος των Βυζαντινών αυτοκρατόρων -θεία αποστολή του η διατήρηση και η προαγωγή της ορθόδοξης πίστης- έπαιξε κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας και στην εξωτερική πολιτική της Ρωσίας. Εκτοτε, η εκάστοτε ρωσική εκκλησιαστική αρχή, υπηρετώντας το αφήγημα της Τρίτης Ρώμης, ανάγει την ιστορία της στο Βυζάντιο.

Να καταλάβω: ο γάμος του Βλαδίμηρου Α’ του Κιέβου με την Πορφυρογέννητη Αννα, κόρη του Ρωμανού Β’, αποτελεί «απόδειξη» ρωσικών βυζαντινών ριζών;

Το 2018, η χορήγηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Ουκρανική Εκκλησία -ανακαλώντας την επιστολή -του 1866- «παραχώρησης της Εκκλησίας του Κιέβου και πασών των Ρως εις την εκκλησίαν της Μόσχας», επέσυρε τη μήνιν της Ρωσίας. Οι πληθύνουσες επιθέσεις εναντίον του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίου προέρχονται από σύμμαχες ρωσικές, πολιτικές και θρησκευτικές, δυνάμεις. Ανέκαθεν η Μόσχα φερόταν με «γαλαντομία» στις ποικίλες εκκλησιαστικές και μοναστικές οντότητες.

Φεβρουάριο 2022 ο Πατριάρχης Κύριλλος, ευλογώντας την εισβολή των ρωσικών δυνάμεων στην ομόδοξη Ουκρανία, είπε: «Η θυσία, κατά την εκτέλεση του στρατιωτικού σας καθήκοντος, ξεπλένει τις αμαρτίες σας». «Πεθαίνετε για τη Ρωσία. Πηγαίνετε στον Παράδεισο». Υποθέτω, κατ’ αναλογία των υπεσχημένων ουρί και πιλαφιών του Ισλάμ. Ποιοι ορθόδοξοι κανόνες εγγυώνται την τήρηση του «συμβολαίου» του Ρώσου Πατριάρχη προς άφεση αμαρτιών των τεθνεώτων;

Οι θέσεις του Οικουμενικού Πατριάρχη στα κοινωνικά ζητήματα, στην Οικολογία, στην Κοινωνική Δικαιοσύνη, προσελκύουν σταθερά ανίερες επιθέσεις. Στις 7 Ιανουαρίου 2026 ο Ουκρανός Αρχιεπίσκοπος συνεόρτασε με τον Οικουμενικό τα Φώτα στην Κωνσταντινούπολη. Ο Πατριάρχης Κύριλλος, την ίδια μέρα, δήλωσε: «Κάτω από το σύνθημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στόχος είναι η καταστροφή της ηθικής του ανθρώπου (…) Οποιος παραβιάζει το ηθικό συμβόλαιο της κοινωνίας… είναι προδότης της πατρίδας, με όλες τις νομικές συνέπειες που θα αντιμετωπίσει».

Ο Κύριλλος, κληρικός της Σοβιετικής Εποχής, αποκαλώντας «θαύμα Θεού» τη διακυβέρνηση του Πούτιν, πίστευε ότι ρωσική νίκη θα επέστρεφε στην αγκάλη του το ορθόδοξο ποίμνιο της Ουκρανίας. Το «ζήτημα» της επιστροφής της Ουκρανικής Εκκλησίας στη Ρωσία δεν τέθηκε, ακόμη, από «τον φίλο» Πούτιν, στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης. Να το περιμένουμε. Οι βαλτικές χώρες -συν Μαυροβούνιο-, εμμένοντας στο καθεστώς αυτοκεφαλίας των εκκλησιών τους, άραγε σε ποιο ρωσικό επιτίμιο εμπίπτουν; Σημειώνω ότι πάντα προηγείται των πολιτικών κρίσεων μια εκκλησιαστική...

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, προωθώντας το όραμα μιας Ορθοδοξίας, παγκόσμιας και καθολικά ενωμένης, συγκρούεται με παραδοσιακές και εθνικιστικές προσεγγίσεις άλλων εκκλησιών. Θυμίζω: Το 2018, το Πατριαρχείο της Μόσχας κατήγγειλε τον Οικουμενικό Πατριάρχη ότι αποδίδει αυτοκεφαλία στην Ουκρανία, ικανοποιώντας αμερικανικές απαιτήσεις. Τώρα, που ο Αμερικανός πρόεδρος αποκαλεί «φίλο» τον Πούτιν, ο διευθυντής της SVB «αποκάλυψε» σχέσεις Πατριάρχη Βαρθολομαίου με αγγλικές μυστικές υπηρεσίες…

ΥΓ.: Αναρωτιέμαι αν ενδιαφέρει η αναδρομή στις σχέσεις Μόσχας - Οικουμενικού Πατριαρχείου, καθώς διαπιστώνω την απουσία εκκλησιαστικών δηλώσεων στα ΜΜΕ προς υπεράσπιση του Οικουμενικού Πατριάρχη…