30 Αυγούστου 1949: 77 χρόνια από την κατάληψη της κορυφής Κάμενικ και τη λήξη του Εμφυλίου, γιατί ο ελληνικός στρατός δεν εισέβαλε στην Αλβανία

Συμπληρώνοντας σήμερα 77 χρόνια από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, καθώς στις 30 Αυγούστου 1949 καταλήφθηκε από τον Εθνικό Στρατό η κορυφή Κάμενικ (2520) του Γράμμου, το τελευταίο οχυρό του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ). Πώς όμως φτάσαμε σε αυτό το γεγονός; Θα δούμε τα γεγονότα του Αυγούστου 1949 και τους πρωταγωνιστές τους, μέσα κυρίως, από τα βιβλία του Σόλωνα Γρηγοριάδη και του Τάσου Βουρνά, οι οποίοι δεν νομίζουμε ότι μπορούν να χαρακτηριστούν εχθρικά προσκείμενοι προς το ΚΚΕ… (δείτε ΠΗΓΕΣ).

Η κατάσταση το καλοκαίρι του 1949 στο μέτωπο του Εμφυλίου

Τον Φεβρουάριο του 1948 κατέφθασε στην Ελλάδα , ο Αμερικανός Στρατηγός James Van Fleet, επικεφαλής της Αμερικανικής Στρατιωτικής Συμβουλευτικής και Προγραμματικής Ομάδας (JUSMAPG). Οι κυβερνητικές δυνάμεις αναδιοργανώθηκαν. Η Εθνοφρουρά διέθετε 50.000 άνδρες, οι οποίοι είχαν αναλάβει τη φύλαξη πόλεων, κωμοπόλεων και χωριών και ο ΕΣ 132.000 άνδρες. Αν συνυπολογίσουμε τις δυνάμεις της Αεροπορίας κ.λπ., η συνολική δύναμή του έφτανε τις 180.000 (Σ. Γρηγοριάδης).

Στις αρχές Ιανουαρίου 1949, επικράτησε η άποψη του Νίκου Ζαχαριάδη για μετατροπή του αντάρτικου σε τακτικό στρατό και όχι τη διατήρηση του ανταρτοπολέμου («μικροπολέμου» κατά τον Ν. Ζαχαριάδη), που υποστήριζε ο Μάρκος Βαφειάδης, ο πιο ικανός αντίπαλος που, όπως έλεγε, αντιμετώπισε ο Θρασύβουλος Τσακαλώτος. Ο Βαφειάδης αποπέμφθηκε, περίπου ως άτομο με ψυχολογικά-ψυχιατρικά προβλήματα και οι υποστηρικτές του διαγράφηκαν. Ο Ζαχαριάδης ανέλαβε και τη στρατιωτική ηγεσία του ΔΣΕ…

Το καλοκαίρι του 1949 είχε αρχίσει να διαφαίνεται το τέλος του Εμφυλίου με την ήττα του ΔΣΕ. Ούτε οι πιο φανατικοί Αριστεροί δεν έτρεφαν αυταπάτες. Αυτή η κατάσταση οδήγησε στη χαλάρωση των σκληρών περιορισμών σε βάρος των πολιτών. Στην Αθήνα, η κυκλοφορία παρατάθηκε, επιτράπηκαν η μουσική στα κέντρα και στη Ρόδο, που είχε ενσωματωθεί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα στις 7 Μαρτίου 1948 και οι χοροί (!) για τουριστικούς λόγους. Μπορεί να φαίνεται απίστευτο, αλλά μέχρι λίγο πριν την άρση των απαγορεύσεων, έκτακτα στρατοδικεία καταδίκαζαν σε πενταετή φυλάκιση (!) ιδιοκτήτες κέντρων και πελάτες, που είχαν συλληφθεί… να χορεύουν! (Σ. Γρηγοριάδης).

Οι δυνάμεις των αντιπάλων

Όπως αναφέραμε, ο Εθνικός Στρατός είχε περίπου 180.000 άνδρες: Οκτώ Μεραρχίες (VIII, I, X, II, III Καταδρομών, IX, XV, XI), δύο ανεξάρτητες Ταξιαρχίες, 14 ελαφρά Τάγματα Πεζικού, 150 πεδινά και ορειβατικά πυροβόλα, 80 αεροπλάνα, 200 άρματα μάχης και λοιπά θωρακισμένα οχήματα. Την Αρχιστρατηγία του ΕΣ είχε αναλάβει από τις αρχές του 1949 ο Αλέξανδρος Παπάγος (είχε τοποθετηθεί στη θέση αυτή τον Οκτώβριο του 1948).

Σύμφωνα με το ΓΕΣ, τον Ιούνιο του 1949, ο ΔΣΕ διέθετε 180 άνδρες στην Πελοπόννησο. Επρόκειτο για μεμονωμένες ομάδες χωρίς ιδιαίτερη σημασία. Ο ΕΣ υπό την ηγεσία του Θ. Τσακαλώτου είχε πετύχει να εκκαθαρίσει τον Μοριά. Στη Θεσσαλία και τη Ρούμελη, ο ΔΣΕ διέθετε 1.200 μαχητές που δεν μπορούσαν, κατά το ΓΕΣ, να προβούν σε σοβαρές ενέργειες. Στην Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, ιδιαίτερα στην περιοχή Αλή Μποτούς- Άγκιστρον- Κερδύλλια, ο ΔΣΕ διέθετε ισχυρές δυνάμεις (περίπου 3.000 άνδρες).

Φυσικά, η βασική δύναμη του ΔΣΕ βρισκόταν στον Γράμμο και το Βίτσι. Παραθέτουμε αυτολεξεί σχετική αναφορά του ΓΕΣ: «Εις την Δ. Μακεδονίαν- Ήπειρον σύνολον 13.900 συμμορίται και αναλυτικώς: Σούλι- Μουργκάνα- Πωγώνι 100, Ζαγόρια 50, Όρλιακας- Κατσανοχώρια 300. Βούρινον- Σινιάτσικον 150. Γράμμος 4.700. Βίτσι 7.700. Σύνολον: 13.900. Γενικό σύνολο σε όλη την Ελλάδα: 17.500.

Δύο κομβικής σημασίας γεγονότα επηρέασαν επίσης τις εξελίξεις: Με την επικράτηση της «γραμμής Ζαχαριάδη», η 5η Ολομέλεια του ΚΚΕ (30-31 Ιανουαρίου 1949) επαναδιατύπωσε την πλατφόρμα του 1924 σχετικά με την ανάγκη «εθνικής αποκατάστασης του μακεδονικού λαού». Αυτή η στάση έφερε το ΚΚΕ σε κόντρα με τον Τίτο, ενώ προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις και στην ελληνική κοινή γνώμη. Τότε, μάλλον, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τις εφημερίδες της εποχής η λέξη «Εαμοβούλγαροι». Με αυτή την αντεθνική πολιτική του, το ΚΚΕ έχασε σημαντικό μέρος της επιρροής του στα λαϊκά στρώματα. Ένα άλλο γεγονός με ιδιαίτερη σημασία ήταν η ρήξη Στάλιν- Τίτο, που οριστικοποιήθηκε στις αρχές του καλοκαιριού του 1949. Στις 11/7/1949, ο Τίτο ανακοίνωσε ότι κλείνει τα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα. Όσοι αντάρτες περνούσαν τη μεθόριο με τη Γιουγκοσλαβία, θα συλλαμβάνονταν, θα αφοπλίζονταν και θα κλείνονταν σε στρατόπεδα, κατά τα διεθνή νόμιμα. Παράλληλα, σταματούσε και οποιαδήποτε βοήθεια προς τον ΔΣΕ, που πλέον μπορούσε να ελπίζει και να στηρίζεται στην Αλβανία του Ενβέρ Χότζα.

Επιχείρηση «Πυρσός»: οι τελευταίες μάχες

Έτσι, ο Αρχιστράτηγος και το Επιτελείο στράφηκαν αποκλειστικά στον Γράμμο και το Βίτσι. Το σχέδιο που εκπόνησαν είχε την ονομασία «Πυρσός» και χωριζόταν σε τρεις φάσεις: «Πυρσός Α’»: Μέτριες, παραπλανητικές επιθέσεις στον Γράμμο, με σκοπό να δημιουργηθεί στον αντίπαλο εντύπωση ότι εκεί εκτοξεύεται η κύρια επίθεση και να καθηλωθούν οι αντάρτες της περιοχής.

«Πυρσός Β’»: Κύρια ενέργεια στο Βίτσι, με σκοπό την κατάληψή του και την εξόντωση των δυνάμεων των ανταρτών εκεί.

«Πυρσός Γ’»: Αποφασιστική επίθεση για την κατάληψη του Γράμμου και εξόντωση των ανταρτών της περιοχής. Παράλληλα θα φράζονταν τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Αυτή τη φορά, το ΓΕΣ πέτυχε να μη διαρρεύσει το σχέδιο «Πυρσός», καθώς «κατάσκοποι» του ΚΚΕ είχαν πληροφορηθεί το προηγούμενο σχέδιο «Κορωνίς» και είχαν καταφέρει να αντιμετωπίσουν τις κυβερνητικές δυνάμεις.

Την εκτέλεση του «Πυρσού Α’» είχε αναλάβει το Α’ Σώμα Στρατού, υπό τον Θρασύβουλο Τσακαλώτο. Μετά την Πελοπόννησο, τη Ρούμελη, τα Άγραφα και τη Θεσσαλία, ο Τσακαλώτος αναλάμβανε δράση και στη Μακεδονία. Στη διάθεσή του είχε: τις Μεραρχίες VIII (8η) και I, μία ανεξάρτητη Ταξιαρχία, τρία ελαφρά Συντάγματα Πεζικού, δύο Ίλες αναγνώρισης και έναν Ουλαμό αρμάτων. Το ΓΕΣ υπολόγιζε ότι οι δυνάμεις των ανταρτών στο Γράμμο ήταν 4.900. Ο ΔΣΕ διέθετε επίσης 16 πυροβόλα, 2 όλμους των 120 χιλιοστών και αρκετά αντιαρματικά μέσα πυρός. Ο Τσακαλώτος εκκαθάρισε πρώτα το όρος Βόρας (Καϊμακτσαλάν) όπου βρίσκονταν 1.300 αντάρτες, αποκλείοντας έτσι κάθε πιθανότατα ενίσχυσης των ανταρτών σε Γράμμο και Βίτσι. 1.500 αντάρτες βρίσκονταν στο όρος Μπέλες, αλλά ο Τσακαλώτος άφησε για αργότερα την εκκαθάρισή του.

Και εκεί όμως υπήρχαν δυνάμεις του ΕΣ για κάθε ενδεχόμενο. Ο Τσακαλώτος με τους άνδρες του βρίσκονταν στους πρόποδες του Γράμμου. Το βράδυ της 2ας προς 3η Αυγούστου 1949 έδωσε εντολή για επίθεση. Η VIII Μεραρχία επιτέθηκε πρώτη. Οι αντάρτες παραπλανήθηκαν και καθηλώθηκαν. Η επιχείρηση ολοκληρώθηκε στις 8/8 με επιτυχία για τον ΕΣ.
Κατέλαβε μάλιστα τα υψώματα Ταμπούρι, 1421 και 1806 που αποδείχτηκαν πολύτιμα στη συνέχεια.

"Πυρσός Β' ": κόλαση πυρός στο Βίτσι

Στις 10 Αυγούστου, ο ΕΣ εξαπέλυσε το δεύτερο κύμα της επίθεσης, στο Βίτσι αυτή τη φορά. Την επιχείρηση ανέλαβε η Στρατιά, με επικεφαλής τον Κ. Βεντήρη. Στη δύναμή της περιλαμβάνονταν 6 Μεραρχίες, πολλά ελαφρά Τάγματα Πεζικού 110 πυροβόλα, άρματα μάχης και άλλα θωρακισμένα, 6 Τάγματα Διαβιβάσεων και 87 αεροπλάνα

Ο ΔΣΕ αντιπαρέταξε: δύο "Μεραρχίες" (Χ και ΧΙ), δύο ανεξάρτητες "Ταξιαρχίες" (η μία ήταν η Σχολή Αξιωματικών), 45 ορειβατικά πυροβόλα, 15 αντιαεροπορικά και 27 αντιαρματικά. Η μάχη ήταν πολύ σκληρή. Η ΧΙ Μεραρχία και η Μοίρα Καταδρομών μπήκαν στη "Χαράδρα Μελά", που βρισκόταν στο βεληνεκές των όπλων του Πεζικού της Πολενάτας.

Όπως γράφει ο Δ. Ζαφειρόπουλος, αν δεν καταλαμβανόταν αμαχητί η Τσούκα και δεν αδρανούσε "ο εχθρός", θα επαναλαμβανόταν μια τραγωδία ανάλογη με αυτή της κοιλάδας του Αλή Βεράν, το 1922 στη Μικρά Ασία.

Τελικά, λόγω και των λαθών των ανταρτών (ο... Στρατηγός Ζαχαριάδης έκανε εγκλήματα...), ο ΕΣ κατέλαβε τα υψώματα 1585 και Πολενάτα, ενώ μετά την κατάληψη της Τσούκας επιτεύχθηκε και η "άλωση" του κομβικής σημασίας υψώματος Λέσιτς. Οι αντάρτες απωθήθηκαν προς τα ΒΔ. Βρήκαν καταφύγιο στη χερσόνησο Πηξός, μεταξύ Μεγάλης και Μικρής Πρέσπας. Στις 16/8 ο ΕΣ άρχισε να κάνει αποβάσεις στη χερσόνησο και να δημιουργεί. Η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία έριχνε ομοιώματα αλεξιπτωτιστών και σφυροκοπούσε ανελέητα τους αντάρτες, οι οποίοι πλέον βρίσκονταν σε πανικό και είχαν πολλά θύματα.

Οι αντάρτες έβλεπαν ότι μοναδική διέξοδος ήταν η φυγή προς την Αλβανία. Η μάχη στο Βίτσι έληξε το πρωί της 17ης Αυγούστου. Κατά το ΓΕΣ, ο ΕΣ είχε 256 νεκρούς και 1.336 τραυματίες. Οι αντάρτες, κατά το ΓΕΣ είχαν 1.182 νεκρούς και 637 αιχμαλώτους. Στα χέρια του ΕΣ πέρασαν 39 πυροβόλα, 33 αντιαρματικά, 16 αντιαεροπορικά, 115 όλμοι και 436 πολυβόλα και οπλοπολυβόλα.
Ωστόσο 5.000 άνδρες και γυναίκες του ΔΣΕ διασώθηκαν.

"Πυρσός Γ' ": η κατάληψη του Κάμενικ

Απέμενε τώρα η κατάληψη του Γράμμου. Την αποστολή ανέλαβε ο Στρατηγός Τσακαλώτος, που εκτός από τις ισχυρές επίγειες δυνάμεις είχε στη διάθεσή του και μία Μοίρα βομβαρδιστικών καθέτου εφορμήσεως που μόλις είχε συγκροτηθεί. Την αποτελούσαν αμερικανικά αεροπλάνα SB2C Helldiver.

Από το Βίτσι έφτασαν στον Γράμμο περίπου 2.500 μαχητές, που ενώθηκαν με τους 5.500 περίπου αντάρτες που βρίσκονταν εκεί. Ο ΔΣΕ είχε επίσης 20 πυροβόλα και πολλούς όλμους.
Το παράδοξο είναι ότι ο Ζαχαριάδης πίστευε ότι μπορούσε να καθυστερήσει τις κυβερνητικές δυνάμεις ως τον χειμώνα (!).
Ο Παπάγος θα διέτασσε αποχώρηση του ΕΣ από τη Μακεδονία και θα προκαλούνταν τεράστια προβλήματα στην κυβέρνηση.
Να σημειώσουμε ότι στις 24/6/1949 πέθανε ο πρωθυπουργός Θ. Σοφούλης. Τον διαδέχτηκε, μετά από επιμονή των ΗΠΑ ο Αλέξανδρος Διομήδης. Φυσικά, οι ελπίδες του Ζαχαριάδη ήταν φρούδες.
Στις 20/8, το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ (βλ. Ζαχαριάδης) εξέδωσε την παρακάτω ανακοίνωση:

"Ο εχθρός συγκεντρώνεται στο Γράμμο για μια αποφασιστική αναμέτρηση. Στο Γράμμο έχουμε όλες τις δυνατότητες να καταφέρουμε το θανάσιμο πλήγμα στον εθχρό.
Έχουμε αρκετές δυνάμεις και μέσα. Πιο πλεονεκτικό έδαφος. Στο Γράμμο απέτυχε πέρυσι ο μοναρχοφασισμός. Στο Γράμμο φέτος του καταφέραμε σοβαρό χτύπημα με τον ελιγμό του Απρίλη. Στο Γράμμο από τις 2 μέχρι τις 8 Αυγούστου έσπασε το μούτρο του. Έχουμε και την πείρα του Βίτσι και το σοβαρό μάτωμα που προκαλέσαμε στον εχθρό στο Βίτσι. Εδώ μπορούμε και πρέπει να θάψωμε το μοναρχοφασισμό".

Επρόκειτο για ανεδαφικές φράσεις, εκτός τόπου και χρόνου... Ο βασιλιάς Παύλος με τον Βαν Φλιτ έφτασαν στον Γράμμο και εγκαταστάθηκαν στο προκεχωρημένο παρατηρητήριο της Ι. Μεραρχίας. Από εκεί με μια πυροβολαρχική διόπτρα παρακολουθούσε τη μάχη που ξεκίνησε στις 5.30 π.μ. της 25/8.
Όταν καταλήφθηκε το ύψωμα Τσάρνο, ο Τσακαλώτος τσούγκρισε το ποτήρι του με τον Επιτελάρχη του Θ. Κετσέα και απευθυνόμενος προς τον Παύλο είπε: "Μεγαλειότατε, η μάχη εκρίθη. Ουσιαστικώς ο Γράμμος έπεσε και όποτε αποφασίσετε δύναστε να μετακινηθείτε πλέον προς επιστροφών".

Όμως ο Τσακαλώτος βιάστηκε να συμπεράνει ότι ο Γράμμος είχε "πέσει". Οι μαχητές του ΔΣΕ αγωνίζονταν λυσσαλέα.
Ο Τσακαλώτος ζήτησε από τον Βεντήρη και πέτυχε με δυσκολία τροποποίηση του "Πυρσού Γ'". Έστειλε τη ΙΧ Μεραρχία σε ελιγμό υπερκέρασης κατά μήκους των συνόρων με την Αλβανία. Ο ελιγμός αιφνιδίασε τον ΔΣΕ. Στις 27/8 καταλήφθηκε η διάβαση Πόρτα Οσμάν, κύρια πύλη επικοινωνίας με την Αλβανία. Πλέον ο Ζαχαριάδης είχε δύο επιλογές: ή να φύγουν οι μαχητές γρήγορα προς την Αλβανία ή να πολεμήσουν και να μην μείνει κανένας ζωντανός. Προτίμησε την πρώτη λύση. Στις 28/8, εν μέσω καταιγισμού πυρών άρχισε η αποχώρηση του ΔΣΕ προς την Αλβανία από τη διάβαση Μπάρα.

Το βράδυ της 28/8 η ΙΧ Μεραρχία απέκοψε κάθε επικοινωνία με την Αλβανία και φωταγώγησε τα σύνορα με τεράστιες φωτιές. Στις 10 π.μ. της 30/8/1949 καταλήφθηκε το Κάμενικ και έπαψε κάθε αντίσταση. Κατά το ΓΕΣ, στη μάχη του Γράμμου σκοτώθηκαν 243 αξιωματικοί και οπλίτες, ενώ 1.452 τραυματίστηκαν. Ο ΔΣΕ είχε 922 νεκρούς και 944 μαχητές που αιχμαλωτίστηκαν.
Το ΚΚΕ, μόλις στις 15 Οκτωβρίου 1949 παραδέχτηκε την ήττα του. Αυτό έγινε με ανακοίνωση από τον ραδιοσταθμό της "Ελεύθερης Ελλάδας" του Μήτσου Παρτσαλίδη, πρωθυπουργού της δεύτερης "κυβέρνησης του βουνού".
Ο Εμφύλιος πόλεμος στοίχισε τη ζωή σε περισσότερους από 50.000 ανθρώπους και προκάλεσε ανεπούλωτα τραύματα. Κάποια από αυτά, ίσως, είναι ακόμα ανοιχτά...

Γιατί δεν έγινε εισβολή στην Αλβανία;

Πολλοί θεωρούν ότι το 1949 ήταν μια μεγάλη ευκαιρία να απελευθερώσει για 5η, οριστική πλέον, φορά τη Βόρειο Ήπειρο. Η σκέψη αυτή υπήρχε στις κυβερνήσεις Σοφούλη και Διομήδη. Όμως, ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Henry Grady τόνιζε ότι οι ΗΠΑ ήταν αντίθετες σε κάτι τέτοιο. Από την άλλη, οι Αλβανοί όχι μόνο επέτρεπαν στους μαχητές του ΔΣΕ να μπαινοβγαίνουν στη χώρα τους, αλλά πήραν μέρος και σε μάχες εναντίον του Ελληνικού Στρατού!

Ο πανούργος Χότζα, που είχε τη στήριξη του Στάλιν, μόλις στις 26/8 ανακοίνωσε ότι όποιος Έλληνας περνούσε στην Αλβανία, θα αφοπλιζόταν και θα έμπαινε σε περιορισμό. Στις 11/9/1949 ο Υπουργός Στρατιωτικών Παναγιώτης Κανελλόπουλος απείλησε την Αλβανία, ότι αν προσφέρει ξανά βοήθεια στους αντάρτες, ο Ελληνικός Στρατός θα εισέβαλε στο έδαφός της, για να καταστρέψει τις βάσεις του ΔΣΕ. Κάπου εκεί έληξε το όλο θέμα. Για 2η φορά, μετά το 1945 ο Στάλιν έσωσε την Αλβανία.

Πηγές: ΣΟΛΩΝ ΝΕΟΚ. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ, "Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974", ΤΟΜΟΣ Β', Polaris Εκδόσεις, 2010.

«ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ»,ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ.Τόμος ΙΣΤ.

Τάσος Βουρνάς, «Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ»,από την «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ»,εκδ. Τολίδη,1981.

Δρ. Ιωάννης Παπαφλωράτος, "Η Ιστορία του Ελληνικού Στρατού (1833-1949)", Τόμος ΙΙ, Εκδόσεις Σάκκουλα ,2014.