Θεσσαλονίκη: Αυτό είναι το μουσείο του Ολοκαυτώματος των Εβραίων

Ολο το ελληνικό εβραϊκό έπος ξαναζωντανεύει και πάλι μέσα από τα 2,2 εκατομμύρια έγραφα και πλήθος τεκμηρίων που προσφέρονται στο ψηφιακό αποθετήριο, το οποίο συνεχίζει να αυξάνεται αφηγούμενο την ιστορία όλων αυτών των ανθρώπων που κυνηγήθηκαν και εξοντώθηκαν κατά την περίοδο του Ολοκαυτώματος.

Μέσα από την καινοτόμα πρωτοβουλία των ισραηλιτικών κοινοτήτων, με κύριο φορέα υλοποίησης την ισραηλιτική κοινότητα Θεσσαλονίκης με το όνομα «Ιώσηπος», έρχονται ξανά στο φως, σε έναν καλά δουλεμένο ψηφιακό περίγυρο, όχι μόνο οι ιστορίες των προσώπων, αλλά και οι γιορτές και οι παραδόσεις, τα γενεαλογικά δέντρα, τα αντικείμενα και συνολικά ο πολιτισμός που διαμόρφωσαν οι Εβραίοι μέσα από τις κοινότητές τους σε διαφορετικές περιοχές του ελλαδικού χώρου.

Τα πρόσωπα

Εχοντας, μάλιστα, την τύχη να δούμε πως όλος αυτός ο ψηφιακός πλούτος μπορεί να είναι προσβάσιμος στον κόσμο και μάλιστα με τρόπο διαδραστικό, σε ειδική εγκατάσταση που τοποθετήθηκε για ένα μόνο διήμερο στο Μέγαρο Μουσικής της Αθήνας, πήραμε μια γεύση τού τι μπορεί να περιλαμβάνει το εντυπωσιακό Μουσείο Ολοκαυτώματος που, όπως μάθαμε, πρόκειται να περατωθεί σε 2,5 χρόνια στη δυτική πλευρά της Θεσσαλονίκης. Μέρος αυτών των τεκμηρίων θα δεσπόζει στα 6.000 τ.μ. ενός μουσείου που όχι μόνο θα ανασυστήσει όλες αυτές τις χαμένες ιστορίες, αλλά θα μας θυμίσει τη δύναμη της μνήμης και του άυλου και υλικού ελληνικού εβραϊκού πολιτισμού.

Ξεχωρίσαμε, ανάμεσα στα εμβληματικά πρόσωπα που είδαμε να δεσπόζουν στο τεράστιο αρχείο, την ιστορία, μεταξύ άλλων, του Τζούλιο Καΐμη, του πρώτου Ελληνα που ανέδειξε τον Καραγκιόζη, αλλά και εκείνη του Ισίδωρου Βαρούχ, ενός από τους πρώτους τραπεζίτες στην Ελλάδα, που είχε στην κατοχή του τους εξαφανισμένους πίνακες του Ρούμπενς, της οικογένειας Μόλχο, η οποία λειτούργησε το πρώτο διεθνές βιβλιοπωλείο των Βαλκανίων.

Πρόκειται για μερικά μόνο παραδείγματα επιφανών Ελλήνων Εβραίων που άνοιξαν δρόμο και διαμόρφωσαν μια πολύτιμη, αιώνια κληρονομιά.

Το μουσείο

Δεσπόζοντας στη δυτική πλευρά της πόλης και αντικρίζοντας από την απέναντι πλευρά τον Λευκό Πύργο, το κατάλευκο Μουσείο του Ολοκαυτώματος θα αφηγείται ουσιαστικά την άλλη πλευρά της ιστορίας της, δηλαδή αυτήν της εβραϊκής κοινότητας που αφανίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου, αφού από τους 50.000 Θεσσαλονικείς Εβραίους έμειναν μόλις 2.000 άτομα.

Το μουσείο, που θα ανεγερθεί με εβραϊκά κεφάλαια, αλλά και με τη συμβολή του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και του γερμανικού κράτους, κλέβει τις εντυπώσεις με τη μακέτα που αποκαλύπτει μια μεταμοντέρνα εκδοχή του Λευκού Οίκου, καθώς προσιδιάζει σε σχήμα, μέγεθος αλλά και σε εξωτερική όψη.

Ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων, αντίστοιχων μουσείων και μνημειωδών εγκαταστάσεων όσον αφορά τον μοντέρνο χαρακτήρα -όποιος έχει επισκεφθεί υποβλητική εγκατάσταση στο Βερολίνο ξέρει-, το Μουσείο του Ολοκαυτώματος αναμένεται να προσφέρει άπειρες δυνατότητες στους μουσειολόγους, που θα διαμορφώσουν ανάλογα τους χώρους του έχοντας ως βάση το υλικό που προσφέρει το ψηφιακό αποθετήριο.

Οσον αφορά την τοποθεσία, αυτή θα είναι, για λόγους συμβολικούς, κοντά στην πλατεία Ελευθερίας, εκεί που, όπως μας θυμίζουν οι υπεύθυνοι, έλαβε χώρα το λεγόμενο «Μαύρο Σάββατο», όταν στις 10 Ιουλίου του 1942 συγκεντρώθηκαν 9.000 Εβραίοι για να υποβληθούν σε εξευτελιστικές ασκήσεις σε συνθήκες καύσωνα με σκοπό να επιλεγούν οι πιο δυνατοί από αυτούς σε καταναγκαστική εργασία.

Τα τεκμήρια

Το Μουσείο Ολοκαυτώματος «θα αξιοποιήσει στο έπακρο», όπως μας λένε οι υπεύθυνοι, «με διαδραστικό τρόπο, όλες τις δυνατότητες της τεχνολογίας, ώστε να καταστήσει πιο ζωντανή την εμπειρία για τον επισκέπτη». Θα υπάρχουν, ως εκ τούτου, εντυπωσιακές ψηφιακές εγκαταστάσεις, όπως αυτές που μας αποκαλύφθηκαν εν μέρει, τόσο με σκανάρισμα σε ειδικό QR Code όσο και με τα ειδικά γυαλιά virtual reality, με τα οποία μπορούν για παράδειγμα οι επισκέπτες να ξεναγηθούν μέσω της επαυξημένης πραγματικότητας σε διαφορετικές πλευρές της ζωής της κοινότητας.

Πολύτιμη η παράθεση διάφορων εγγράφων και τεκμηρίων που αποκαλύπτουν ονόματα, έγγραφα κυριότητας, αλλά και τα επαγγέλματα των Ελλήνων Εβραίων, παραπέμποντας στο σκοτεινό παρασκήνιο μιας από τις πιο μελανές ιστορίες της Ελλάδας, όπως αυτή της λεηλασίας των εβραϊκών περιουσιών στη Θεσσαλονίκη, μιας κοινότητας που αφανίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου. Το ζήτημα των μεσεγγυούχων, που ήταν Ελληνες Xριστιανοί οι οποίοι πήραν στη συνέχεια τα ακίνητα και τα εκμεταλλεύτηκαν, ενδεχομένως να έρθει ξανά στο φως μέσα από την παράθεση των τεκμηρίων.

Ολοι όσοι έχουν διαβάσει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά διηγήματα του Ιωάννου, στη «Σαρκοφάγο», θα θυμούνται τη στιγμή όπου οι ένοικοι όρμησαν μέσα στα σπίτια των Εβραίων αρπάζοντας ό,τι έβρισκε ο καθείς μπροστά του: από σεντόνια, κουρτίνες και ό,τι άλλο υλικό, ενώ αντίστοιχα οδυνηρή ήταν η περίπτωση της σύλησης των τάφων στο εβραϊκό νεκροταφείο, καθώς γνωρίζουμε από διάφορα ιστορικά βιβλία όπως το «Θεσσαλονίκη-Πόλη των Φαντασμάτων» του Μαρκ Μαζάουερ, ότι οι πλάκες τους χρησιμοποιήθηκαν για να φτιαχτεί το πλακόστρωτο στην πλατεία Αριστοτέλους.

Το εντυπωσιακό είναι ότι όλος αυτός ο πλούτος των ψηφιοποιημένων αρχείων που βρίσκει κανείς στο repository.jct.gr είναι τεκμηριωμένος, μια διαδικασία που μαθαίνουμε ότι ολοκληρώθηκε μέσα σε 4 χρόνια, ένα, συν τοις άλλοις, επιστημονικό κατόρθωμα.

Η πλειονότητα των εγγράφων προέρχεται και αφορά την Κοινότητα της Θεσσαλονίκης, με τον πρόεδρό της, Δαυίδ Σαλτιέλ, να μας τονίζει ότι στόχος της πρωτοβουλίας της ισραηλιτικής κοινότητας ήταν «η τεκμηρίωση και η διάσωση αυτού του πολιτισμού, προκειμένου να αναδειχθεί η συμβολή του, πέρα από το οδυνηρό γεγονός του Ολοκαυτώματος, καθώς οι Εβραίοι άνθιζαν για αιώνες στον ελλαδικό χώρο».

Οι ταυτότητες

Σε αυτό, επίσης, αναφέρθηκε, αποκαλύπτοντας την πολυδιάστατη χρήση της ψηφιακής πλατφόρμας, ο τεχνικός υπεύθυνος του έργου, Γιώργος Πατσέας, κατά την ξενάγηση που μας έκανε στις διάφορες εγκαταστάσεις που είχαν στηθεί για να παρουσιαστούν οι άπειρες δυνατότητες του ψηφιακού αποθετηρίου, καθώς και ο γενικός διευθυντής της ισραηλιτικής κοινότητας Θεσσαλονίκης, Βίκτωρ Ναρ, αλλά και οι επιστημονικοί συνεργάτες από το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Για πρώτη φορά είχαμε, για παράδειγμα, την ευκαιρία να δούμε τις ταυτότητες των ανθρώπων της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης με τη γραφή σολιτρέο που χρησιμοποιούσαν οι Σεφαραδίτες, αλλά και να αποκομίσουμε πολύτιμες πληροφορίες για τις γιορτές και τις παραδόσεις τους, να δούμε πού στεγάζονταν όχι μόνο οι διάφορες συναγωγές, αλλά και το εμπορικό στοιχείο της πόλης, όπως η Στοά Πελοσόφ, η οποία υπάρχει ακόμα στην Τσιμισκή, διατηρώντας αυτούσια την αρχιτεκτονική της εποχής (βλέπε map.jct.gr). Επίσης συγκινητική ήταν η στιγμή όπου ακούσαμε ζωντανά, μέσα από τα τεκμήρια του λαογραφικού άτλαντα (atlas.jct.gr), τις υπέροχες μουσικές που έφτιαξαν τον ζωντανό πολιτισμό των Εβραίων.

Η οικογένεια Βαρούχ

Ανάμεσα στα αυθεντικά έντυπα που δεσπόζουν στις προθήκες που βλέπουμε στο Μέγαρο Μουσικής, το βλέμμα μας πέφτει στην περίπτωση του άλλοτε κραταιού τραπεζίτη, επιζήσαντα του Ολοκαυτώματος, Ισίδωρου Βαρούχ, από την κοινότητα του Βόλου, στην κατοχή του οποίου βρισκόταν, ανάμεσα σε άλλα πολύτιμα περιουσιακά στοιχεία, πέντε πίνακες του Πίτερ Πάουλ Ρούμπενς.

Τα έργα του σπουδαίου Φλαμανδού ζωγράφου σήμερα εκτιμώνται σε εκατομμύρια ευρώ, όπως, για παράδειγμα, ο επίσης χαμένος για χρόνια πίνακας που απεικόνιζε τη Σταύρωση του Ιησού, που είχε φιλοτεχνηθεί από τον Ρούμπενς το 1613 και πουλήθηκε πέρυσι σε δημοπρασία έναντι 2,3 εκατ. δολαρίων.

Ο πίνακας, που επίσης συγκαταλεγόταν ανάμεσα στους επί χρόνια χαμένους πίνακες του Ρούμπενς, όπως αυτοί που ανήκαν στην οικογένεια Βαρούχ, είχε αποκαλυφθεί τυχαία από τον δημοπράτη Ζαν-Πιερ Οσενάτ σε μια έπαυλη στο Παρίσι, ενώ η αυθεντικότητά του είχε πιστοποιηθεί από τον Γερμανό ιστορικό Tέχνης, Νιλς Μπίντερ.

Αφήνοντας πίσω τους μια τεράστια περιουσία που έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης από τους Γερμανούς, οι απόγονοι της οικογένειας Βαρούχ, μια από τις άλλοτε προνομιούχες της Θεσσαλονίκης, κατάφερε να διαφύγει με ψεύτικες ταυτότητες και με τη βοήθεια του τότε δικηγόρου και βουλευτή Τρικάλων Δημητρίου Χατζηγάκη και να βρει καταφύγιο στα βουνά των Αγράφων, όπου κατάφερε και κρύφτηκε κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ολη αυτή η τεράστια περιουσία, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν οι πίνακες του Ρούμπενς, αποδεικνύεται μέσα από το σχετικό έγγραφο που χορηγήθηκε το 1956 ως βεβαίωση από το Αστυνομικό Τμήμα Βόλου και είχαμε την ευκαιρία να το δούμε από κοντά.

Η απαγωγή του ραβίνου

Είναι αμέτρητες οι ιστορίες, που αποκαλύπτονται στις σχετικές παραπομπές του αποθετηρίου, είτε στις σχετικές ενότητες που αφορούν τα πρόσωπα, είτε στα έγγραφα, είτε ακόμα και στις σχετικές διευθύνσεις. Το βλέμμα μας πέφτει στον διαδραστικό χάρτη που εμφανίζεται στην οθόνη μας και δείχνει τη γωνία Μέρλιν και Σταδίου.

Εκεί ακριβώς στεγαζόταν άλλοτε το κολαστήριο του αρχηγείου της Γκεστάπο, όπου είχε καλέσει ο λοχαγός των SS, Ντίτερ Βισλιτσένι, τον ραβίνο Αθηνών Ελιάου Μπαρζιλάι για να του ζητήσει να του μεταφέρει τους καταλόγους με όλα τα ονόματα των Εβραίων που διέμεναν στην πόλη, κάτι που είχε συμβεί και στις υπόλοιπες κοινότητες (με τα γνωστά, τραγικά αποτελέσματα, όπως τον ολικό, σχεδόν, αφανισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης).

Ηταν εκείνο το βράδυ της 21ης Σεπτεμβρίου του 1943 που ο ραβίνος, φεύγοντας από το αρχηγείο της Γκεστάπο, προσπαθούσε να βρει έναν τρόπο για να αποφύγει να παραδώσει τους Εβραίους, αφού γνώριζε ότι θα τους εκμεταλλεύονταν οι Γερμανοί για την εξόντωσή τους: βρίσκοντας ως πρόφαση ότι δεν θα κατάφερνε να μαζέψει τα στοιχεία μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, ζήτησε και ευτυχώς εξασφάλισε προθεσμία 48 ωρών.

Μέσα σε αυτό το διάστημα ο Μπαρζιλάι πρόλαβε να κάψει αρχεία, βιβλία, έγραφα και οτιδήποτε θα μπορούσε να φέρει σε επαφή τις γερμανικές αρχές με τους Εβραίους της Αθήνας, καταφέρνοντας παράλληλα να σκηνοθετήσει την απαγωγή του. Σε συνεννόηση, όπως λέγεται, με έναν Βρετανό αξιωματικό, άφησε να εννοηθεί ότι τον απήγαγαν και μεταμφιεσμένος μεταφέρθηκε σε υποβρύχιο του βρετανικού ναυτικού από όπου κατάφερε να διαφύγει.

Τζούλιο Καΐμη

Από τους πιο σπουδαίους διανοούμενους της Ελλάδας, αλλά και από τους πιο παραγνωρισμένους, ο Τζούλιο Καΐμη, είναι ο άνθρωπος που έκανε γνωστό, μελέτησε και ανέδειξε τον ελληνικό Καραγκιόζη. Μέλος της εβραϊκής κοινότητας της Κέρκυρας, η οποία επίσης αφανίστηκε στην πλειονότητά της, εξέδωσε, μελετώντας συστηματικά τον Καραγκιόζη, το 1935, το «Karaghiozi ou la comédie grecque dans l’âme du théâtre d’ombres», το οποίο επηρέασε μεταξύ άλλων και τον Γιάννη Τσαρούχη.

Στη σχετική σελίδα, αφιερωμένη στον Καΐμη, βρίσκουμε στο ψηφιακό αποθετήριο, εκτός από εξώφυλλα των βιβλίων του και των έργων που φιλοτεχνούσε (κάποια από τα αυτά φιλοξενούνται και στο Εβραϊκό Μουσείο), φωτογραφίες του από τις Δελφικές Γιορτές του Αγγελου Σικελιανού, το 1926, μέσω του οποίου γνώρισε και τον Νίκο Καζαντζάκη. Εδώ βρίσκουμε και διάφορες αξέχαστες φράσεις του για το νόημα της τέχνης, όπως ότι «η τέχνη -σαν γέννημα που είναι της μυστικής θέλησης της φύσης- εκδηλώνεται μέσα από την ψυχή του ανθρώπου, ώστε να συμπληρωθεί η φευγαλέα φαινομενική ομορφιά της με κάτι που είναι πιο μόνιμο».