Η αληθινή ιστορία των Σαμουράι: Οι πολεμιστές που ξεκίνησαν ως μισθοφόροι και ανέλαβαν γρήγορα εξουσία

Από τις απαρχές τους στον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα, οι σαμουράι έχουν εμπνεύσει αμέτρητα έργα τέχνης, μυθιστορήματα και ταινίες – από τη σειρά Shōgun έως το σύμπαν του Star Wars: Episode IV – A New Hope.

Ωστόσο, σύμφωνα με τη νέα έκθεση του Βρετανικού Μουσείου, η πραγματική τους ιστορία είναι πολύ πιο σύνθετη και συχνά διαφορετική από την εικόνα του ατρόμητου, απόλυτα πειθαρχημένου και αυστηρά «ιαπωνικού» πολεμιστή που έχει παγιωθεί στη Δύση.

Όπως μεταδίδει το BBC, η επιμελήτρια της έκθεσης, Rosina Buckland, επισημαίνει ότι οι σαμουράι δεν αποτέλεσαν ποτέ μια ενιαία, αμετάβλητη κοινωνική ομάδα.

Αν και πράγματι αναδείχθηκαν ως πολεμιστές και απέκτησαν ισχύ κατά τον Μεσαίωνα, η ταυτότητά τους δεν περιοριζόταν στη στρατιωτική δράση.

Οι απαρχές: μισθοφόροι και γαιοκτήμονες

Οι ρίζες των σαμουράι εντοπίζονται στον 10ο αιώνα, όταν στρατολογήθηκαν ως μισθοφόροι για την αυτοκρατορική αυλή. Σταδιακά εξελίχθηκαν σε αγροτική αριστοκρατία.

Σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη ρομαντική εικόνα, στις μάχες συχνά χρησιμοποιούσαν τακτικές ενέδρας και εξαπάτησης, ενώ τα κίνητρά τους σχετίζονταν περισσότερο με την απόκτηση γης και κύρους παρά με αφηρημένες έννοιες τιμής.

Η προσαρμοστικότητά τους αποτυπώνεται και στην υιοθέτηση ξένων επιρροών. Στην έκθεση παρουσιάζεται θώρακας σαμουράι βασισμένος σε πορτογαλικό σχέδιο, με αιχμηρό μπροστινό τμήμα και πλάγιες επιφάνειες για την απόκρουση σφαιρών.

Οι αλλαγές αυτές κατέστησαν αναγκαίες μετά την εισαγωγή ευρωπαϊκών πυροβόλων όπλων στην Ιαπωνία το 1543.

Η άνοδος στην εξουσία και η «ήπια ισχύς»

Οι σαμουράι απέκτησαν πολιτική δύναμη εκμεταλλευόμενοι τις διαμάχες για τη διαδοχή του αυτοκρατορικού θρόνου. Η φατρία των Minamoto εγκαθίδρυσε το 1185 παράλληλη κυβέρνηση, εγκαινιάζοντας μια μακρά περίοδο κυριαρχίας πολεμικών δυναστειών.

Ωστόσο, όπως σημειώνει η Buckland, ήδη από τα πρώτα στάδια η κουλτούρα διαδραμάτιζε κεντρικό ρόλο: «Η κουλτούρα είναι δύναμη».

Οι στρατιωτικοί ηγέτες, οι λεγόμενοι Shōgun, αντιλήφθηκαν ότι η εξουσία δεν μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στη στρατιωτική ισχύ.

Υιοθέτησαν αρχές της κινεζικής φιλοσοφίας και ιδιαίτερα του Κομφουκιανισμού, ο οποίος προέβαλλε την ισορροπία μεταξύ στρατιωτικής δύναμης και πολιτιστικής καλλιέργειας.

Έτσι, οι σαμουράι, πέρα από την τέχνη του πολέμου, επιδόθηκαν στη ζωγραφική, την ποίηση, τη μουσική, το θέατρο και τις τελετές τσαγιού.

Στην έκθεση περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, βεντάλια του 19ου αιώνα με ζωγραφισμένες ορχιδέες από σαμουράι καλλιτέχνη.

Από πολεμιστές σε διαχειριστές του κράτους

Στον 16ο αιώνα, ο Tokugawa Ieyasu – που στη σειρά Shōgun αποδίδεται μυθοπλαστικά μέσω του χαρακτήρα Yoshii Toranaga – εγκαθίδρυσε καθεστώς που διήρκεσε 250 χρόνια. Κατά την περίοδο του Tokugawa Shogunate, οι μεγάλες εσωτερικές συγκρούσεις έπαψαν και οι σαμουράι ανέλαβαν διοικητικούς ρόλους: υπουργοί, νομοθέτες, φοροεισπράκτορες, ακόμη και φρουροί.

Οι οικογένειες των τοπικών αρχόντων (Daimyo) υποχρεώνονταν να διαμένουν στο Edo (σημερινό Τόκιο), λειτουργώντας ουσιαστικά ως «όμηροι» του Shōgun. Η απουσία των ανδρών ενίσχυσε τον ρόλο των γυναικών σαμουράι, οι οποίες διαχειρίζονταν μεγάλα νοικοκυριά, εκπαίδευαν τα παιδιά και διατηρούσαν τις κοινωνικές υποχρεώσεις.

Σε έργα τέχνης της εποχής προβάλλονται και γυναικείες μορφές πολεμιστριών, όπως η Tomoe Gozen, η οποία, σύμφωνα με θρύλους, διακρίθηκε στη μάχη του 1184.

Κατάργηση και αναγέννηση του μύθου

Με την περίοδο Meiji (1868-1912), η Ιαπωνία εκσυγχρονίστηκε και το 1869 καταργήθηκε επισήμως η τάξη των σαμουράι. Η εικόνα τους, για ένα διάστημα, απορρίφθηκε, για να επιστρέψει αργότερα ως νοσταλγικό και ιδεολογικό σύμβολο.

Στο εξωτερικό, βιβλία όπως το Bushido: The Soul of Japan (1899) του Nitobe Inazō συνέβαλαν στη διαμόρφωση της διεθνούς εικόνας των σαμουράι. Στον 20ό αιώνα, η φιγούρα τους χρησιμοποιήθηκε και ως προπαγανδιστικό εργαλείο.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι σαμουράι βρήκαν νέα ζωή στον κινηματογράφο. Ο Akira Kurosawa επηρέασε καθοριστικά το αμερικανικό σινεμά: το Seven Samurai (1954) αποτέλεσε τη βάση για το The Magnificent Seven (1960), ενώ το Yojimbo (1961) ενέπνευσε το A Fistful of Dollars (1964). Παράλληλα, η αισθητική της πανοπλίας των σαμουράι επηρέασε και τον σχεδιασμό χαρακτήρων όπως ο Darth Vader στο Star Wars: Episode IV – A New Hope.

Μια ιστορία προσαρμογής

Η ιστορία των σαμουράι, όπως παρουσιάζεται στην έκθεση του British Museum, είναι πρωτίστως ιστορία εξέλιξης και προσαρμογής: από μισθοφόρους του Μεσαίωνα σε διοικητικούς αξιωματούχους και προστάτες των τεχνών, και τελικά σε διαχρονικό πολιτιστικό σύμβολο.

Ο μύθος τους μπορεί να έχει αλλοιωθεί ή εργαλειοποιηθεί, όμως η γοητεία τους παραμένει ζωντανή. Όπως επισημαίνει η Buckland, στόχος της έκθεσης είναι να εμπνεύσει νέες, πιο ουσιαστικές αναγνώσεις και αναπαραστάσεις των σαμουράι – πέρα από τον καπνό της φαντασίας και της υπερβολής.