Κύπρος: 71η επέτειος της έναρξης του αγώνα της ΕΟΚΑ για ένωση με την Ελλάδα

Η 1η Απριλίου 1955 είναι μία από τις καθοριστικές ημερομηνίες της νεότερης κυπριακής ιστορίας και, ταυτόχρονα, ένα κεφάλαιο που αφορά συνολικά τον ελληνισμό. Εκείνο το ξημέρωμα άρχισε ο ένοπλος αγώνας της Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων Αγωνιστών, (ΕΟΚΑ), εναντίον της βρετανικής αποικιακής διοίκησης, με δηλωμένο στόχο την απελευθέρωση της Κύπρου και την ένωση με την Ελλάδα. Οι πρώτες εκρήξεις σημειώθηκαν σε μεγάλες πόλεις του νησιού και η ΕΟΚΑ ανέλαβε την ευθύνη, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από την πολιτική διεκδίκηση στην οργανωμένη ένοπλη εξέγερση. Πρώτος νεκρός του αγώνα ο Μόδεστος Παντελή από το Λιοπέτρι, ο οποίος σκοτώθηκε από ηλεκτροπληξία επιχειρώντας να αποκόψει ηλεκτροφόρα σύρματα.

Η σημερινή μέρα δεν έχει απλώς επετειακό χαρακτήρα, αλλά φωτίζει μια εποχή κατά την οποία το Κυπριακό δεν ήταν ακόμη αυτό που πολλοί γνώρισαν μετά το 1974, αλλά ήταν πρωτίστως ζήτημα αποικιοκρατίας, αυτοδιάθεσης και εθνικού προσανατολισμού. Η Κύπρος ήταν βρετανική αποικία και το αίτημα της Ένωσης δεν ήταν περιθωριακή φωνή, αλλά κυρίαρχη επιδίωξη των Ελλήνων του νησιού.

Χριστοδουλίδης: Υποχρέωση και καθήκον να μιλάμε για την ΕΟΚΑ στη νέα γενιά

Σε ανάρτησή του με αφορμή την επέτειο της 1ης Απριλίου, ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης τονίζει τη σημασία της διατήρησης της ιστορικής μνήμης και της μεταφοράς της στις νεότερες γενιές, υπογραμμίζοντας ότι «έχουμε υποχρέωση να μιλάμε στα παιδιά μας και στη νέα γενιά για την ΕΟΚΑ».

Η ανάρτηση συνοδεύεται από βίντεο στο οποίο ένα μικρό κορίτσι απαγγέλλει απόσπασμα από ποίημα του Ευαγόρα Παλληκαρίδη και βρίσκεται στα «Φυλακισμένα Μνήματα».

Από Οθωμανό δυνάστη σε Βρετανό δυνάστη

Η προϊστορία του αγώνα της ΕΟΚΑ αρχίζει πολύ πριν από τις βόμβες της 1ης Απριλίου. Η Βρετανία απέκτησε την Κύπρο (την αγόρασε) το 1878 μέσω της λεγόμενης Σύμβασης της Κύπρου με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το 1914 προσάρτησε μονομερώς το νησί και το 1925 η Κύπρος ανακηρύχθηκε επίσημα Αποικία του Στέμματος. Από την πρώτη κιόλας περίοδο της βρετανικής διοίκησης, το αίτημα των Ελλήνων Κυπρίων για Ένωση με την Ελλάδα ήταν σταθερό και επίμονο. Οι Βρετανοί, όμως, το απέρριπταν συστηματικά, θεωρώντας το νησί στρατηγικής σημασίας για την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, κάτι που δεν έχει αλλάξει μέχρι σήμερα καθώς το κατάλοιπο της αποικιοκρατίας με τις δύο Βρετανικές Βάσεις αποδεικνύει πως το Λονδίνο θεωρεί πως έχει δικαίωμα επικυριαρχίας εσαεί.

Κομβικό σημείο πριν από την ΕΟΚΑ υπήρξαν τα λεγόμενα Οκτωβριανά του 1931. Η εξέγερση εκείνη, είχε πάλι ως αίτημα την Ένωση με την Ελλάδα αλλά αποτελούσε και αντίδραση στην οικονομική πίεση και την παρέμβαση των αποικιακών αρχών στην εκπαίδευση. Οι Βρετανοί, κατέστειλαν με βία την εξέγερση. Το σημαντικότερο, όμως, ήταν αυτό που ακολούθησε. Επιβλήθηκε ένα αυστηρό ανελεύθερο καθεστώς, γνωστό ως Παλμεροκρατία, με εξορίες, κατάργηση του Νομοθετικού Συμβουλίου, λογοκρισία στον Τύπο και περιορισμό της πολιτικής ζωής. Με άλλα λόγια, το Λονδίνο δεν απάντησε μόνο με καταστολή αλλά με συστηματική προσπάθεια να εξουδετερώσει το ίδιο το ενωτικό κίνημα.

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δημιούργησε προσδοκίες ότι η κυπριακή συμβολή με την εθελοντική κατάταξη χιλιάδων Κύπριων στον βρετανικό στρατό θα οδηγούσε σε πιο ευνοϊκή αντιμετώπιση του αιτήματος αυτοδιάθεσης. Αυτό δεν συνέβη. Αντιθέτως, μετά το 1945, την ώρα που η Βρετανία εγκατέλειπε άλλες αποικίες, επέλεξε να κρατήσει την Κύπρο λόγω της γεωστρατηγικής της θέσης. Το 1950 η Εκκλησία της Κύπρου οργάνωσε το ενωτικό δημοψήφισμα, στο οποίο το 95,7% των Κυπρίων (μεταξύ τους και Τουρκοκύπριοι) τάχθηκε υπέρ της Ένωσης με την Ελλάδα. Το αποτέλεσμα είχε τεράστια πολιτική βαρύτητα, αλλά δεν έκαμψε τη βρετανική στάση, ενώ η Ελλάδα έχοντας μόλις βγει από τον εμφύλιο πόλεμο δεν στήριξε το αίτημα.

Καθοριστική ήταν και η ανάδειξη του Μακαρίου Γ΄ στον αρχιεπισκοπικό θρόνο το 1950. Ο Μακάριος κράτησε πιο ανένδοτη γραμμή στο Κυπριακό, πίεσε την Αθήνα να διεθνοποιήσει το ζήτημα στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και επιδίωξε να μετατρέψει το αίτημα της αυτοδιάθεσης σε διεθνές θέμα. Ωστόσο, οι Βρετανοί συνέχιζαν να δηλώνουν ότι το Κυπριακό ήταν κλειστό, ενώ η δήλωση του υφυπουργού Αποικιών Χένρι Χόπκινσον το 1954 ότι υπάρχουν αποικίες που δεν θα αποκτήσουν ποτέ πλήρη ανεξαρτησία λειτούργησε ως καταλύτης για την προετοιμασία ένοπλου αγώνα. Η ελληνική προσφυγή στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών τον Δεκέμβριο του 1954 είχε αρνητικό αποτέλεσμα και οι πολιτικές λύσεις φαινόταν να έχουν εξαντληθεί.

Η οργάνωση και η έναρξη του Αγώνα

Μέσα σε αυτό το κλίμα οργανώθηκε η ΕΟΚΑ. Στρατιωτικός αρχηγός ήταν ο Γεώργιος Γρίβας, με το ψευδώνυμο Διγενής, και πολιτικός ηγέτης ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ'. Ο Γρίβας κουβαλούσε το στίγμα της οργάνωσης «Χ» με έντονο αντικομμουνιστικό πρόσημο, Η οργάνωση δεν είχε την αυταπάτη ότι μπορούσε να νικήσει στρατιωτικά τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Ο στόχος της ήταν να καταδείξει διεθνώς ότι οι Κύπριοι δεν αποδέχονταν τον αποικιακό ζυγό, να πιέσει το Λονδίνο να εγκαταλείψει την αδιάλλακτη στάση του και να δημιουργήσει προϋποθέσεις πολιτικής λύσης. Η ΕΟΚΑ λειτούργησε με ένοπλα τμήματα στα βουνά, ομάδες κρούσης και δολιοφθοράς στις πόλεις, ενώ δίπλα της αναπτύχθηκαν η Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα και η Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ, που ενεργοποίησαν ευρύτερα τμήματα της κοινωνίας.

Η νύχτα της 31ης Μαρτίου προς 1η Απριλίου 1955 είχε έντονο συμβολισμό αλλά και πραγματικό επιχειρησιακό βάρος. Εκρήξεις ακούστηκαν στη Λευκωσία, στη Λάρνακα, στη Λεμεσό και αλλού. Η αποικιακή κανονικότητα διαταράχθηκε απότομα. Από εκείνο το σημείο και μετά, η Βρετανία δεν είχε απέναντί της απλώς αιτήματα και ψηφίσματα αλλά έναν ένοπλο αντι-αποικιακό αγώνα με κοινωνική απήχηση.

Ο Γεώργιος Γρίβας σε φωτογραφίες με αντάρτες και μετά τη λήξη του αγώνα:

Αιματηρή πάλη

Η βρετανική απάντηση υπήρξε άμεση και σκληρή. Το 1955 θεσπίστηκε νόμος προσωποκράτησης που επέτρεπε κράτηση χωρίς δίκη, ενώ τον Νοέμβριο του ίδιου έτους επιβλήθηκε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Οι αποικιακές αρχές απέκτησαν δυνατότητα για συλλογικά πρόστιμα, κατ’ οίκον περιορισμούς, δημόσιο μαστίγωμα ανηλίκων αγοριών και εφαρμογή της θανατικής ποινής. Δεν ήταν ακριβώς υπόδειγμα φιλελεύθερης αυτοκρατορίας, όσο κι αν οι Βρετανοί συνήθιζαν να παριστάνουν τους δασκάλους του πολιτικού πολιτισμού.

Στα τέλη του 1955, η ΕΟΚΑ κατέγραψε σημαντικές επιτυχίες στη μάχη στα Σπήλια και στη μάχη στο Μερσινάκι, όπου σκοτώθηκε ο Χαράλαμπος Μούσκος, ο πρώτος νεκρός της οργάνωσης σε πεδίο μάχης. Το 1956 οι διαπραγματεύσεις του κυβερνήτη Τζον Χάρντινγκ με τον Μακάριο κατέληξαν σε αδιέξοδο και στις 9 Μαρτίου ο Αρχιεπίσκοπος εξορίστηκε στις Σεϋχέλλες. Δύο μήνες αργότερα, στις 10 Μαΐου 1956, απαγχονίστηκαν οι Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην Κύπρο, στην Ελλάδα και διεθνώς. Στα Φυλακισμένα Μνήματα εντός των Κεντρικών Φυλακών στη Λευκωσία, θάφτηκαν συνολικά δεκατρείς αγωνιστές.

Το 1957 καταγράφηκε μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές του αγώνα. Στις 3 Μαρτίου οι Βρετανοί, ύστερα από προδοσία, εντόπισαν το κρησφύγετο του υπαρχηγού της ΕΟΚΑ Γρηγόρη Αυξεντίου κοντά στη Μονή Μαχαιρά. Ο Αυξεντίου έδωσε εντολή στους συναγωνιστές του να παραδοθούν και παρέμεινε μόνος, πολεμώντας μέχρι που οι Βρετανοί έριξαν βενζίνη και βόμβες στο κρησφύγετο.

Τον ίδιο μήνα απαγχονίστηκε ο δεκαεννιάχρονος Ευαγόρας Παλληκαρίδης, που έγινε ίσως το πιο δυνατό σύμβολο της μαθητικής και νεανικής συμμετοχής στον αγώνα.

Το 1958 ήταν το πιο σύνθετο και ίσως το πιο κρίσιμο έτος. Οι διακοινοτικές ταραχές επιβάρυναν το κλίμα, οι Βρετανοί κατέθεσαν το σχέδιο Μακμίλαν, που προέβλεπε συνέχιση της βρετανικής κυριαρχίας και ένα είδος ελληνοτουρκικού συνεταιρισμού στη διοίκηση της Κύπρου, ενώ ο Μακάριος άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο λύσης δεσμευμένης ανεξαρτησίας. Την ίδια χρονιά σημειώθηκαν δύο ακόμη κορυφαίες στιγμές θυσίας. Η μάχη στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου, όπου οι Φώτης Πίττας, Ανδρέας Κάρυος, Ηλίας Παπακυριακού και Χρίστος Σαμάρας αρνήθηκαν να παραδοθούν και κάηκαν από τις βρετανικές δυνάμεις, και ο θάνατος του Κυριάκου Μάτση στο Δίκωμο, όταν απάντησε ότι, αν έβγαινε από το κρησφύγετο, θα έβγαινε πυροβολώντας.

Από την Ένωση στην ψαλιδισμένη Ανεξαρτησία

Η πορεία προς το τέλος του αγώνα δεν καθορίστηκε μόνο από τις συγκρούσεις στην Κύπρο αλλά και από τις ευρύτερες γεωπολιτικές ισορροπίες. Η κρίση του Σουέζ ενίσχυσε τη σημασία της Τουρκίας για τη Βρετανία. Το Λονδίνο επιδίωκε πλέον να αποχωρήσει χωρίς να διαρρήξει τις σχέσεις του με την Άγκυρα, ενώ η Αθήνα ήθελε να αποτρέψει την εφαρμογή του σχεδίου Μακμίλαν. Οι συνομιλίες μεταξύ Βρετανίας, Ελλάδας και Τουρκίας οδήγησαν τελικά στις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου τον Φεβρουάριο του 1959, οι οποίες έθεσαν τέλος στον αγώνα και άνοιξαν τον δρόμο για την ανεξαρτησία της Κύπρου. Η Κυπριακή Δημοκρατία εγκαθιδρύθηκε στις 16 Αυγούστου 1960.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη ιστορική αντίφαση. Η ΕΟΚΑ ξεκίνησε με στόχο την Ένωση, αλλά το αποτέλεσμα ήταν η ανεξαρτησία με εγγυήτριες δυνάμεις. Η Βρετανική αποικιοκρατία τερματίστηκε, αλλά όχι με την κατάληξη που είχε τεθεί ως πολιτικός και εθνικός στόχος στην αφετηρία. Επιπλέον, οι συμφωνίες του 1959 απέκλειαν τόσο την ένωση με άλλο κράτος όσο και τη διχοτόμηση, ενώ η Βρετανία διατηρούσε κυριαρχία στις βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας.

Το τέλος του αγώνα δεν σήμανε και το τέλος των αντιφάσεων του Κυπριακού. Η Κυπριακή Δημοκρατία γεννήθηκε μέσα από ένα σύνθετο συνταγματικό και διεθνές πλαίσιο, με εγγυήτριες δυνάμεις την Ελλάδα, την Τουρκία και τη Βρετανία και με εύθραυστες ισορροπίες ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Ήδη από το 1963 ξέσπασαν σοβαρές διακοινοτικές συγκρούσεις, γεγονός που έδειξε ότι η ανεξαρτησία του 1960 δεν είχε λύσει το βασικό πρόβλημα αλλά το είχε μεταφέρει σε νέα μορφή. Στη συνέχεια, η σύγκρουση επιδεινώθηκε και κορυφώθηκε το 1974 με το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και την τουρκική εισβολή, που οδήγησε στη διαίρεση του νησιού. Παράλληλα, ο Γρίβας επέστρεψε μυστικά στην Κύπρο το 1971 για να συγκροτήσει την ΕΟΚΑ Β, μια εντελώς διαφορετική και διχαστική εξέλιξη από τον αγώνα του 1955, η οποία επιβάρυνε περαιτέρω την πορεία του τόπου.

Εκδηλώσεις μνήμης και τιμής

Η 71η επέτειος τιμάται σήμερα, με πανηγυρικές δοξολογίες και εκδηλώσεις σε όλες τις πόλεις της ελεύθερης Κύπρου.
Στη Λευκωσία, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης και η Πρόεδρος της Βουλής Αννίτα Δημητρίου παρέστησαν στην πανηγυρική δοξολογία που θα τελεστεί στον Καθεδρικό Ναό Αποστόλου Βαρνάβα στις 10.00. Στη συνέχεια ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης θα μεταβεί στα Φυλακισμένα Μνήματα, όπου ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος, θα τελέσει τρισάγιο στους τάφους των ηρώων και θα ακολουθήσει κατάθεση στεφάνων.

Το απόγευμα ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης θα παραστεί και θα απευθύνει χαιρετισμό στις εκδηλώσεις του Συνδέσμου Αγωνιστών του Απελευθερωτικού Αγώνα 1955-΄59, στο Κλειστό Γυμναστήριο «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ». Πανηγυρικές δοξολογίες, εκδηλώσεις και παρελάσεις πραγματοποιούνται και στις υπόλοιπες πόλεις της ελεύθερης Κύπρου.