Οι μηχανισμοί των πλαστογράφων έργων τέχνης και τα μυστικά της αυθεντικότητας

Ανεκτίμητo σύμβολο πολιτιστικής κληρονομιάς, δεξιοτεχνίας, ομορφιάς, αλλά και δύναμης, πλούτου και εξουσίας, η Τέχνη διατηρεί διαχρονικά εξέχουσα θέση στις απανταχού κοινωνίες. Γι’ αυτό και συχνά επητήδειοι και κυκλώματα επιχειρούν να πλουτίσουν διοχετεύοντας στην αγορά -γκαλερί, διαδικτυακές και τηλεοπτικές δημοπρασίες- πλαστά έργα τα οποία παρουσιάζουν ως αυθεντικά.

Η πρόσφατη απόπειρα τηλεοπτικής δημοπράτησης Ευαγγελίου του 18ου αιώνα φερόμενου ως αυθεντικού, που οδήγησε στην κατάσχεση εκατοντάδων πλαστών πινάκων από τις αποθήκες του γνωστού γκαλερίστα Γιώργου Τσαγκαράκη, ο οποίος κατηγορείται για τέσσερα κακουργήματα, επανέφερε στη δημοσιότητα το ζήτημα της διακίνησης πλαστών έργων τέχνης, για την αντιμετώπιση του οποίου έχουν γίνει τον τελευταίο καιρό σημαντικά βήματα στη χώρα μας τόσο μέσω της νομοθεσίας όσο και εντατικών ελέγχων.

Ψεύτικος εντυπωσιασμός

Παρ’ όλα αυτά, η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου δεν συνιστά απλή υπόθεση, ειδικά μάλιστα όταν υπάρχουν ευκολόπιστοι αγοραστές που δεν ζητούν επαρκείς εγγυήσεις ή -ακόμη χειρότερα- πρόθυμοι που αγοράζουν εν γνώσει τους μη αυθεντικά έργα παρακινούμενοι από τη λογική του fake εντυπωσιασμού. Είναι γνωστό εξάλλου ότι ένας πίνακας ζωγραφικής με μια βαριά υπογραφή προσδίδει στον χώρο και τον ιδιοκτήτη του αίγλη, κύρος και δύναμη.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε ο νομικός σύμβουλος της Εθνικής Πινακοθήκης Γιώργος Οικονομόπουλος σε πρόσφατη ενημερωτική ημερίδα, μόνο την τελευταία διετία η Εθνική Πινακοθήκη έλαβε εισαγγελικές παραγγελίες για περισσότερα από 2.800 πλαστά έργα ή έγγραφα στα οποία καλούνταν να γνωματεύσει.

Εχουν αυξηθεί τα περιστατικά διακίνησης πλαστών έργων τέχνης τα τελευταία χρόνια; «Η αλήθεια είναι ότι η “αύξηση” πολλές φορές φαίνεται μεγαλύτερη λόγω μεγαλύτερης πληροφόρησης από τα media. Το φαινόμενο υπάρχει, αλλά δεν διαφέρει ουσιαστικά από ό,τι συμβαίνει διεθνώς. Παράγοντες που επηρεάζουν τη διαμόρφωση αυτής της πραγματικότητας είναι η παγκοσμιοποίηση της αγοράς τέχνης, η αύξηση της διαδικτυακής διακίνησης, η χαμηλή εμπειρία ορισμένων αγοραστών και η έλλειψη ενημέρωσης για την αυθεντικότητα και την ποιότητα των έργων. Το φαινόμενο έχει διογκωθεί και τα πρόσφατα περιστατικά αποτελούν εξαιρέσεις και όχι τον κανόνα», απαντά στο «ΘΕΜΑ» o πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Πραγματογνωμόνων Εργων Τέχνης και γνωστός γκαλερίστας Αχιλλέας Τσαντίλης, για να επισημάνει αμέσως μετά πως «η διακίνηση των πλαστών έργων στην Ελλάδα δεν περιορίζεται σε εγχώρια παραγωγή, καθώς συχνά προέρχονται από διεθνείς αγορές».

Οσον αφορά τις μεθόδους που χρησιμοποιούν οι πλαστογράφοι και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει πλέον η Τεχνητή Νοημοσύνη στις αντιγραφές έργων τέχνης, ο κ. Τσαντίλης εξηγεί: «Οι πλαστογράφοι χρησιμοποιούν ποικίλες τεχνικές: αντιγραφή στυλ και τεχνικών του καλλιτέχνη, χρήση φθαρμένων υλικών για να προσομοιώσουν γήρανση και δημιουργία έργων με τη συνδρομή μαθητών ή εργαστηρίων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την παραγωγή σχεδίων και προτύπων, αλλά η κρίσιμη διάκριση εξακολουθεί να απαιτεί ανθρώπινη εμπειρία και πρακτική γνώση του μέσου και της ύλης».

Υπάρχουν βέβαια, σύμφωνα με τον ίδιο, κάποιοι καλλιτέχνες που αντιγράφονται πιο εύκολα, όπως και κάποια στοιχεία που φωνάζουν «fake»: «Η δυσκολία ποικίλλει ανάλογα με το έργο. Ορισμένα έργα μπορούν να αναγνωριστούν εύκολα, άλλα όμως απαιτούν εξονυχιστική μελέτη. Τα στοιχεία που φωνάζουν “πλαστό” περιλαμβάνουν αδύνατες συνθέσεις, ασυνέπειες στο μέσο ή την ύλη, υπερβολική ή τεχνητή γήρανση, ανακρίβειες στη βιβλιογραφία ή στο βιογραφικό του καλλιτέχνη. Σε κάποιες περιπτώσεις διενεργείται εργαστηριακή ανάλυση, αλλά η τελική κρίση βασίζεται πάντα στην προσεκτική παρατήρηση ενός πολύ έμπειρου εκτιμητή που έχει μελετήσει πολλά αντίστοιχα έργα εκ του φυσικού για πολλά χρόνια».

Πιο πιθανά θύματα των κυκλωμάτων πλαστών έργων τέχνης, πάντως, είναι όσοι πέφτουν στην παγίδα της ευκαιρίας: «Παγκοσμίως, και στην Ελλάδα, πολλοί αγοραστές επηρεάζονται από “ευκαιρίες” υψηλής καλλιτεχνικής υπογραφής σε χαμηλές τιμές - κι αυτό είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη σε αρχάριους και μη ενημερωμένους συλλέκτες. Τα προσφερόμενα έργα σχεδόν πάντα δεν συνοδεύονται από πιστοποιητικά γνησιότητας, γι' αυτό θα πρέπει είτε ο αγοραστής είτε ο πωλητής να ζητήσουν τη συνδρομή εξειδικευμένου εκτιμητή προκειμένου να παράσχει αυτή την υπηρεσία», επισημαίνει ο κ. Τσαντίλης.

Τα βασικά βήματα λοιπόν που πρέπει να ακολουθήσει ένας αγοραστής τέχνης είναι: «Ο έλεγχος προέλευσης (provenance) και ιστορικού του έργου, η μελέτη στοιχείων και βιβλιογραφίας για τον καλλιτέχνη, η αξιολόγηση της τεχνικής και της κατάστασης του έργου (μέσον, ύλη) και ο εργαστηριακός έλεγχος όταν πρόκειται για έργα μεγάλης αξίας».

Η ιστορία της παραχάραξης

Οι απαρχές του φαινομένου της παραχάραξης της τέχνης έχουν τις ρίζες τους βαθιά μέσα στον χρόνο. «Δυστυχώς, η διακίνηση πλαστών έργων τέχνης δεν είναι σημερινή υπόθεση. Ηδη, μετά την απελευθέρωση από τη γερμανική κατοχή έχουμε τα πρώτα συχνά κρούσματα. Οι μεγάλοι ζωγράφοι της Σχολής του Μονάχου, Νικόλαος Γύζης, Κωνσταντίνος Βολανάκης, Νικηφόρος Λύτρας και Γιώργος Ιακωβίδης, ήταν σημεία αναφοράς για πολλούς πλαστογράφους. Η θλιβερή ιστορία συνεχίστηκε και με άλλους κορυφαίους Ελληνες ζωγράφους, όπως ενδεικτικά με τα έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη και του Φώτη Κόντογλου. Και φτάσαμε στους διακεκριμένους σύγχρονους ζωγράφους», μας λέει ο βραβευμένος από την Ακαδημία Αθηνών επιμελητής εκθέσεων, κριτικός τέχνης και διευθυντής του Εικαστικού Προγράμματος του Ιδρύματος Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη, Τάκης Μαυρωτάς.

Οι σύγχρονες τεχνικές πλαστογράφησης, βεβαίως, έχουν προχωρήσει πολύ σε σχέση το παρελθόν. «Αν ο πλαστογράφος είναι ένας ταλαντούχος ζωγράφος και χρησιμοποιήσει, πέρα από το ταλέντο του, παλιά υλικά, όπως καμβάδες, τελάρα, χρώματα και κορνίζες, μπορεί να παραπλανήσει τους εκτιμητές και τους αγοραστές. Τέτοια πολλά παραδείγματα, δυστυχώς, είχαμε για τα έργα του μεγάλου λαϊκού μας ζωγράφου Θεόφιλου, του τσολιά της ελληνικής ζωγραφικής. Σε αρκετές περιπτώσεις είχαν μετέλθει χρήση παλαιών οξειδωμένων καρφιών για τη στερέωση του καμβά στο ξύλινο τελάρο», εξηγεί ο Τάκης Μαυρωτάς, για να περιγράψει στη συνέχεια ένα αντίστοιχο περιστατικό με το οποίο ο ίδιος είχε έρθει αντιμέτωπος στο πρόσφατο παρελθόν.

«Πριν από λίγα χρόνια έφεραν στον κ. Βασίλη Θεοχαράκη δύο έργα του Κωνσταντίνου Παρθένη για να πλουτίσει τη συλλογή του. Είχε τότε ζητήσει τη γνώμη μου για τη γνησιότητά τους και είχα απαντήσει αρνητικά. Επανήλθε την επόμενη μέρα και μου είπε ότι ένας συνάδελφός μου, μεγαλύτερος στην ηλικία και πολύ έμπειρος, ισχυριζόταν ότι έχω κάνει λάθος και επέμενε να μη χάσει ο κ. Θεοχαράκης τη μεγάλη ευκαιρία. Τότε ζήτησα τη βοήθεια της αείμνηστης Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα και του έμπειρου συντηρητή έργων τέχνης Μιχάλη Δουλγερίδη, τότε γενικού διευθυντή συντήρησης της Εθνικής Πινακοθήκης και νυν καθηγητή της ΑΣΚΤ Αθηνών. Μετά από πολύμηνη έρευνα, αποφάνθηκαν ότι τα έργα ήταν πλαστά. Αμέσως πηγαίνω στον κ. Θεοχαράκη και του ανακοινώνω την απόφασή μας. Μου απαντά: “Καλά. Δες σε παρακαλώ αυτό το έργο που έχω απέναντί μου. Είναι Τσαρούχης;”. Του είπα αμέσως: “Οχι”. Με δυνατή φωνή μου λέει: “Πάλι ψεύτικα τα βγάζεις;”. Του επανέλαβα κάτι που του έλεγα συχνά: “Κύριε Βασίλη, αν επιμείνετε θα χάσετε τα χρήματά σας” και τότε γελώντας μου λέει: “Να σε δοκιμάσω πήγα. Ηξερα από την αρχή ότι είναι ψεύτικο”».

Συνεπώς, αν δυσκολεύονται οι ειδικοί σε κάποιες περιπτώσεις, τα πράγματα είναι σαφώς δυσκολότερα για τους αγοραστές οι οποίοι δεν διαθέτουν εξειδικευμένες γνώσεις. Γι’ αυτό και θα πρέπει να αποφεύγονται οι βιαστικές αγορές. «Οι φιλότεχνοι πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν επιθυμούν να αποκτήσουν ένα έργο τέχνης. Με σχολαστικότητα πρέπει να ελέγχουν την προέλευσή του και να μην παρασύρονται από την υποσχόμενη πολύ χαμηλή τιμή του, αφού εκεί συνήθως κρύβεται η παγίδα. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το πιστοποιητικό γνησιότητας. Δεν μπορεί οποιοσδήποτε να υπογράψει ένα πιστοποιητικό γνησιότητας όταν δεν είναι αρμόδιος. Παράδειγμα, ο πιο δημοφιλής καλλιτέχνης του 20ού αιώνα Πάμπλο Πικάσο: για να είναι σήμερα έγκυρο ένα πιστοποιητικό για έργο του, θα πρέπει να προέρχεται από το ίδρυμά του ή από ένα από τα πέντε ομώνυμα μουσεία του στην Ισπανία, στη Γαλλία και τη Γερμανία, που διαθέτουν τους τεκμηριωμένους τους καταλόγους», εξηγεί ο κ. Μαυρωτάς.

Νέος νόμος, αυστηρότερες ποινές

Ενα πολύ σημαντικό βήμα για την καταστολή αλλά και την πρόληψη των αδικημάτων στον χώρο της τέχνης αποτελεί ο νέος νόμος 5271/2026 του υπουργείου Πολιτισμού που ψηφίστηκε στις 28 Ιανουαρίου 2026 με στόχο την προστασία της ακεραιότητας της ίδιας της τέχνης, των δημιουργών, αλλά και όσων ασχολούνται και εμπλέκονται με αυτή, ιδιαίτερα σήμερα, με την αλματώδη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών.

Με τον νέο αυτό νόμο δημιουργήθηκε, για πρώτη φορά, ένα ολοκληρωμένο θεσμικό πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση του φαινομένου της πλαστογράφησης και της απάτης επί έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων. Μέχρι προσφάτως για την ποινική δίωξη της πλαστογραφίας και της απάτης απαιτούνταν να έχει γίνει οικονομική συναλλαγή, κάτι το οποίο δεν ισχύει πλέον, καθώς το έργο τέχνης δεν αποτελεί, ούτε εξομοιώνεται με το απλό εμπόρευμα και το αδίκημα έχει διευρυνθεί συμπεριλαμβάνοντας την απάτη σχετικά με την προέλευση, τη χρονολογία ή την κατάσταση του έργου.

Παράλληλα, αυξήθηκαν οι προβλεπόμενες ποινές σε κάθειρξη 10 ετών και χρηματική ποινή έως 300.000 ευρώ για τα αδικήματα που διαπράττονται από οργανωμένη ομάδα ή σε εμπορική κλίμακα, όταν ο δράστης έχει χρησιμοποιήσει τις διευκολύνσεις που παρέχονται από την άσκηση της επαγγελματικής του δραστηριότητας για την τέλεσή τους και όταν η προκληθείσα ζημιά ξεπερνά τα 120.000 ευρώ. Επιπλέον, δίνεται η δυνατότητα καταστροφής των πλαστών έργων τέχνης ώστε να μη βγουν ξανά στην αγορά, ενώ συστήνεται και Σώμα Ορκωτών Πραγματογνωμόνων από έμπειρους ιστορικούς τέχνης και συντηρητές.