Γ. Χ. Παπαγεωργίου

Το ρητό αυτό, όπου «αρκούδες» οι απαισιόδοξοι και «ταύροι» οι αισιόδοξοι, χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα, καθώς πυκνώνουν τα καμπανάκια κινδύνου, αλλά το χρηματιστηριακό πάρτυ συνεχίζεται.

Η μεγάλη χρηματιστηριακή άνοδος έχει συγκεντρωθεί σε λίγες εταιρείες τεχνολογίας και Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) που λειτουργούν στη λεγόμενη «υπερ-κλίμακα» (hyperscalers) με τεράστιες δυνατότητες αποθήκευσης και επεξεργασίας δεδομένων. Οι επτά αυτές εταιρείες (Apple, Microsoft, Alphabet - Google, Amazon, Nvidia, Meta - Facebook, Tesla), όλες αμερικανικές, έχουν δει την αξία των μετοχών τους να επταπλασιάζεται από το 2020, ενώ οι υπόλοιπες μετοχές του δείκτη-βαρόμετρου SP500 είναι λιγότερο από δύο φορές επάνω. Τέτοια υπερσυγκέντρωση συνήθως εμφανίζεται πριν από ένα κραχ, όπως έγινε πριν το 1929, το 1999-2000 και το 2008.

Το «κοκτέιλ» συμπληρώνεται με μεγάλες δόσεις χρέους, είτε πρόκειται για το κρατικό χρέος των ΗΠΑ, είτε για τις μεγάλες εκδόσεις ομολόγων που χρηματοδοτούν επενδύσεις σε data centers και ΑΙ, είτε για μόχλευση κεφαλαίων προκειμένου να επενδυθούν σε χαρτιά.

Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα στην πραγματική οικονομία με την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει προηγούμενο. Η εμβέλεια των αλλαγών ξεπερνά εκείνη των προηγούμενων βιομηχανικών επαναστάσεων.

Οπως ορθά επισημαίνουν πολλοί έγκυροι αναλυτές, μπορεί να υπάρχει χρηματιστηριακή ευφορία, αλλά χτίζονται υποδομές που αλλάζουν την οικονομία και θα μείνουν, ό,τι κι αν συμβεί στις αγορές.

Το ίδιο συνέβη και μετά το τεχνολογικό κραχ του 2000, που ξεκαθάρισε το τοπίο διά της «δημιουργικής καταστροφής», αλλά στη συνέχεια το Ιντερνετ «εξερράγη», όπως και η παραγωγικότητα.

Αυτό, βέβαια, δεν αναιρεί το γεγονός ότι ένα κραχ, όσο «εξορθολογιστικό» κι αν είναι, δεν παύει να είναι καταστροφικό.

Ούτε αναιρεί το γεγονός ότι το 2000 το σοκ έριξε κάτω πολλές εταιρείες και επιχειρηματικά οικοσυστήματα ανά τον κόσμο, στην Ευρώπη, στην Ασία και αλλού, τα οποία είχαν καβαλήσει το κύμα του Ιντερνετ και υπόσχονταν πολλά, αλλά δεν κατάφεραν να ανακάμψουν.

Ο αμερικανικός καπιταλισμός δικαίωσε τη φήμη του, καθώς η ηγεμονία των ΗΠΑ στην τεχνολογία εδραιώθηκε τα χρόνια μετά το κραχ, αφού τα ευρωπαϊκά συστήματα δεν κατάφεραν να ορθοποδήσουν, να ωριμάσουν και να εξελιχθούν.

Ακόμα και η αγορά των κινητών τηλεφώνων, που γεννήθηκε στην Ευρώπη (Nokia, Ericsson), αναπτύχθηκε από αμερικανικές εταιρείες, οι οποίες γιγαντώθηκαν.

Η πολυδιαφημισμένη αποτελεσματικότητα του καπιταλισμού στις ΗΠΑ επιβεβαιώθηκε και, αν η Ιστορία μάς δείχνει κάτι, είναι ότι στο… επόμενο κραχ, όποτε κι αν έρθει, οι μεγάλες εταιρείες και τα ρομπότ τους όχι μόνο θα επιβιώσουν, αλλά θα περάσουν σε νέα υπερ-κλίμακα συγκέντρωσης και ισχύος.

Πιθανότατα, ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός θα βρεθεί μερικά βήματα ακόμα πιο πίσω, ενώ ήδη οι πολιτικές ελίτ στην Ευρώπη σχεδιάζουν περικοπές κοινωνικών δαπανών, ώστε να απαντήσουν στην οικονομική και στρατιωτική υπεροπλία των ΗΠΑ με κίνητρα για χρηματιστηριακές επενδύσεις εντός Ε.Ε. και κρατικές δαπάνες για εξοπλισμούς.

Αξίζει όμως να αναλογιστούμε ότι οι ύμνοι στην υπεροχή του αμερικανικού καπιταλισμού παραγνωρίζουν τις κοινωνικές παρενέργειές του, που εμφανίζονται στο υποτυπώδες κοινωνικό κράτος των ΗΠΑ, καθώς και σε δείκτες υγείας, κοινωνικής συνοχής, αλλά και προσδόκιμου και ποιότητας ζωής πολύ χειρότερους από εκείνους της Ευρώπης. Οι Αμερικανοί ζουν τέσσερα χρόνια λιγότερο από τους Ευρωπαίους.

Ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός βασίστηκε σε ένα διαφορετικό μοντέλο, με αυξημένο ρόλο του κράτους, ισχυρά εργασιακά και κοινωνικά δικαιώματα για τους πολίτες και ένα ισχυρό κοινωνικό συμβόλαιο στο οποίο η σχέση του εργαζόμενου με το κράτος και με την αγορά ήταν, κατά το δυνατόν, συμβιωτική.

Στο κάτω-κάτω, στον καπιταλισμό ο εργαζόμενος, ο πολίτης είναι και καταναλωτής. Εάν η κατανάλωση δεν λειτουργεί, δεν υπάρχει αγορά για τις επιχειρήσεις.

Ακόμα κι αυτό, όμως, ανατρέπεται.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι σήμερα στις ΗΠΑ το πλουσιότερο 10% του πληθυσμού πραγματοποιεί το 50% της κατανάλωσης.
Οταν ένας στους δέκα αγοράζει τα μισά αγαθά και υπηρεσίες που κυκλοφορούν, η οριακή χρησιμότητα των υπόλοιπων εννέα καταναλωτών μειώνεται.

Εάν, μάλιστα, η ΑΙ αρχίσει να καταλαμβάνει και τις θέσεις εργασίας των «μη καταναλωτών», τότε ίσως οδηγηθούμε σε έναν νέο ΑΙ-καπιταλισμό, όπου οι άνθρωποι, «οι πολλοί», θα περιττεύουν, όχι μόνο ως εργαζόμενοι, αλλά και ως καταναλωτές.