Δαγκλής - Λυκούδης: οι Έλληνες στρατιωτικοί που με τις εφευρέσεις τους άλλαξαν την ιστορία του Πυροβολικού

Τα τελευταία χρόνια, η χώρα μας έχει αναβαθμιστεί σημαντικά στον αμυντικό τομέα. Τα Rafale, οι φρεγάτες Belharra, τα F-16 Viper κ.ά., σαφώς ενισχύουν τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, που έχουν να αντιμετωπίσουν πολλές και διάφορες προκλήσεις.

Μεγάλη συζήτηση γίνεται όμως για τη σχεδόν ανύπαρκτη συμμετοχή ελληνικών εταιρειών στα αμυντικά προγράμματα της χώρας μας.

Υπάρχει ένα Όπλο του Στρατού Ξηράς, το Πυροβολικό, όπου η Ελλάδα ήταν πρωτοπόρα. Στα τέλη του 19ου αιώνα, σχεδόν ταυτόχρονα, δύο Έλληνες αξιωματικοί, ο Παναγιώτης Δαγκλής και ο Πέτρος Λυκούδης κατάφεραν να παρουσιάσουν σχέδια για νέα ορειβατικά πυροβόλα, τα οποία θα μεταφέρονταν με σχετική ευκολία στους ορεινούς όγκους της Ελλάδας και των Βαλκανίων. Δυστυχώς και σ' αυτό το θέμα υπήρξαν προβλήματα που θα δούμε στη συνέχεια. Το γεγονός ότι τελικά, έστω και μετά από μακροχρόνιες περιπέτειες αποφασίστηκε η κατασκευή, στη Γαλλία, του λυόμενου ορειβατικού πυροβόλου Schneider - Δαγκλή και η αγορά συνολικά, τουλάχιστον 88 από αυτά ήταν πολύ σημαντικό.

Όπως θα δούμε, η Schneider αγόρασε τα δικαιώματα του Δαγκλή και πούλησε τα πυροβόλα που αυτός επινόησε και σε άλλες χώρες. Μεγάλος χαμένος της όλης ιστορίας; Ο Πέτρος Λυκούδης που μάλλον ήταν ο πρώτος που εμπνεύστηκε και σχεδίασε το λυόμενο ορειβατικό πυροβόλο.

Πώς δημιουργήθηκε η ανάγκη για λυόμενα ορειβατικά πυροβόλα;

Τον 19ο αιώνα η Ελλάδα και τα υπόλοιπα Βαλκάνια είχαν σχεδόν ανύπαρκτο οδικό δίκτυο. Σε συνδυασμό με τα ορεινά - ημιορεινά εδάφη της χώρας μας ήταν πολύ δύσκολη η μετακίνηση, ρυμούλκηση ή κυλίνδηση των πυροβόλων. Και επίσης, τα ορειβατικά πυροβόλα της εποχής είχαν μικρό διαμέτρημα, μειωμένη βλητική ισχύ και σχετικά μικρό βάρος για να μεταφέρονται με ευκολία στους ορεινούς όγκους της χώρας.

Έπρεπε λοιπόν τα ορειβατικά πυροβόλα να λύνονται σε ισοβαρή φορτία ημιόνων (μουλαριών) προκειμένου να μεταφέρονται με ευχέρεια και να αρμολογούνται, στα πεδία των μαχών, με ευκολία. Ο σωλήνας του πυροβόλου, που αποτελούσε το βαρύτερο τμήμα θα έπρεπε να λύνεται από το πυγαίο (πυροβόλο ουράς) κλείστρο του, χωρίς όμως να γίνεται διακοπή των αυλακώσεων του κοίλου του, καθώς αυτό θα είχε συνέπειες στη βολή και την αποτελεσματικότητα των πυρών. Μετά την παρουσίαση του πρώτου πυροβόλου με υδροπνευματικό ελατηριωτό χαλινωτήριο με επανατάκτη, το 1896, από τον γαλλικό οίκο Schneider et Cie οπισθοδρομούσαν μετά τη βολή, μόνο ο σωλήνας και το πυγαίο και όχι ολόκληρο το πυροβόλο. Αυτό βελτίωσε κατά πολύ την ταχυβολία, την ευστοχία και την αποτελεσματικότητα των πυροβόλων. Ο Πέτρος Λυκούδης, 1891 και ο Παναγιώτης Δαγκλής το 1893 είχαν παρουσιάσει τα σχέδιά τους για λυόμενα ορειβατικά πυροβόλα.

Ο άτυχος Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897 έβαλε στο συρτάρι τα όποια σχέδια για την αξιοποίησή τους. Το 1904, η Κυβέρνηση Θεοτόκη αποφάσισε τον εξοπλισμό του Ελληνικού Στρατού, με την αγορά νέων πυροβόλων. Ήταν μια εποχή όπου επικρατούσε γενικότερος πυρετός εξοπλισμών, από διάφορες χώρες. Γαλλία και Γερμανία που είχαν τις κορυφαίες αμυντικές βιομηχανίες της εποχής, μαζί με τη Μ. Βρετανία, επιδόθηκαν σε ένα ανελέητο κυνηγητό "πελατών"...

Ο Π. Λυκούδης και το πυροβόλο του

Ο Πέτρος Λυκούδης (1843-1913) ήταν αξιωματικός του Μηχανικού. Αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων το 1865 και συνέχισε τις σπουδές του στη Γαλλία. Από το 1875, δίδασκε το μάθημα της Οχυρωματικής στη Σχολή Ευελπίδων. Ασχολήθηκε με την οχύρωση Πειραιά - Σαλαμίνας και Ψυττάλειας και με τη μελέτη της οχύρωσης Αθήνας - Πειραιά - Ναυστάθμου για λογαριασμού του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού. Αποστρατεύθηκε, μετά από αίτησή του, το 1906 ως Υποστράτηγος.

Από το 1877 άρχισε τις μελέτες για την κατασκευή λυόμενου πυροβόλου. Το 1889 επισκέφτηκε τον γηραιό Γάλλο Συνταγματάρχη de Bange και ζήτησε τη γνώμη του για τα σχέδιά του. Το 1891 παρουσίασε στα Γαλλικά, εκτυπωμένη με έξοδά του, τη μελέτη του, με τίτλο "Υπόμνημα Περί Νέου Συστήματος Λυόμενων Πυροβόλων. Έξι Πίνακες και Σχέδια επί του Κειμένου". Στα σχέδιά του παρουσίαζε τρεις πιθανούς τύπους για την εφεύρεσή του: ενός πυροβόλου των 75 mm, ενός οβιδοβόλου των 87 mm και ενός όλμου των 120 mm. Έπειτα ο Λυκούδης παρουσίασε τα σχέδιά του στις αρμόδιες υπηρεσίες Βρετανίας, Γαλλίας και Γερμανίας, από τις οποίες έλαβε διπλώματα καταχώρησης της εφεύρεσής του. Το "Υπόμνημά" του έγινε δεκτό με κολακευτικές αναλύσεις και σχόλια, σε Ελλάδα και εξωτερικό. Ανάμεσα στα εγκωμιαστικά σχόλια ήταν κι αυτό του, Ταγματάρχη Πυροβολικού τότε και Καθηγητής Πυροβολικής στη Σχολή Ευελπίδων Παναγιώτη Δαγκλή (εφ. "Ακρόπολις", 20 Ιανουαρίου 1891), ο οποίος πρότεινε μόνο κάποιες βελτιώσεις. Δεν έμεινε όμως εκεί...

Το πυροβόλο του Π. Δαγκλή

Ο Δαγκλής άρχισε να ασχολείται με τα λυόμενα πυροβόλα από το 1886 μελετώντας τις κατασκευές των οίκων Maxim ,Canet και Krupp. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1893 παρουσίασε ιεραρχικά στο Υπουργείο Στρατιωτικών τη δική του πρόταση. Τα σχέδιά του διανεμήθηκαν σε αξιωματικούς, ενώ ο εκδότης του εβδομαδιαίου φύλλου "Εφημερίς Στρατιωτική και Ναυτική" Λεωνίδας Λαπαθιώτης θέλησε να τα δημοσιεύσει. Η διαρροή των λιθογραφημένων σχεδίων στους αξιωματικούς και η μη αναφορά του ονόματος του Λυκούδη δυσαρέστησαν τον τελευταίο. Τελικά, τα σχέδια δημοσιεύτηκαν στο φύλλο της 3ης Οκτωβρίου 1893. Ο Δαγκλής παραδεχόταν ότι ο Λυκούδης παρουσίασε πρώτος τις γενικές αρχές του νέου πυροβόλου, αλλά ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος το βελτίωσε και αξιοποίησε και την άκαπνη πυρίτιδα σ' αυτό. Καθώς η ελληνική κυβέρνηση αδιαφόρησε, ο Δαγκλής στράφηκε στον Canet, αρχιμηχανικό της Schneider, που έδειξε ενδιαφέρον, με την προοπτική όμως να εξασφαλιστεί η έγκριση και η χρηματοδότηση του ελληνικού κράτους. Η γερμανική Krupp απάντησε αόριστα και μάλλον αδιάφορα.

Ο Λυκούδης επανέρχεται

Το 1896 ο Π. Λυκούδης εξέδωσε τη συνέχεια του "Υπομνήματός" του, όπου παρουσίαζε βελτιωμένη εκδοχή του πυροβόλου του.

Ο Δαγκλής, προσωρινά, είχε σχεδόν εγκαταλείψει την ιδέα του.

Το νέο "Υπόμνημα" του Λυκούδη προκάλεσε το ενδιαφέρον της Krupp, της Schneider - Canet και της βρετανικής Vickers- Maxim, χωρίς όμως να γίνει κάτι στην πράξη.

Το 1900, ο Λυκούδης παρουσίασε τα σχέδιά του σε διεθνή έκθεση στο Παρίσι αποκομίζοντας όχι απλά τον θαυμασμό, αλλά και το ενδιαφέρον του εθνικού ευεργέτη Παύλου Στεφάνοβικ Σκυλίτση, ο οποίος προθυμοποιήθηκε να πληρώσει τα χρήματα για την κατασκευή του πυροβόλου στο εξωτερικό και των δοκιμών του στην Ελλάδα. Ο Λυκούδης ενθαρρυμένος προσέγγισε τη βρετανική Vickers - Maxim, η οποία ανέφερε ότι δεν σκόπευε να κατασκευάσει το πυροβόλο. Το 1902, ο Λυκούδης είδε έκπληκτος σε φυλλάδιο της βρετανικής εταιρείας τα σχέδια ενός πυροβόλου που ήταν "κλεμμένα" από τον ίδιο, χωρίς καμία αναφορά σε αυτόν! Μην θέλοντας να εμπλακεί με την αγγλική Δικαιοσύνη αρκέστηκε στην κυκλοφορία ενός τρίτου "Υπομνήματος", όπου κατηγορούσε ευθέως τη Vickers - Maxim για ιδιοποίηση των σχεδίων του. Η κατακραυγή για τους Βρετανούς, από κορυφαίους στρατιωτικούς, έντυπα και σπουδαίες προσωπικότητες ήταν μεγάλη και ουσιαστικά η μοναδική δικαίωση για τον Λυκούδη.

Η υλοποίηση του σχεδίου του Λυκούδη και η "επάνοδος" του Δαγκλή

Μαθαίνοντας ότι η ελληνική Κυβέρνηση το 1904 σκόπευε να προβεί σε αγορά πυροβόλων και άλλου οπλισμού, ο Λυκούδης γνωστοποίησε την επιθυμία του να δωρίσει την εφεύρεσή του στο Έθνος, μην λαμβάνοντας χρήματα για τα πυροβόλα που θα κατασκευάζονταν για τον Ελληνικό Στρατό. Ο πρωθυπουργός Γ. Θεοτόκης έδωσε την άδεια στον Λυκούδη να βρει εργοστάσιο κατασκευής στο εξωτερικό. Πάντως, για να είμαστε δίκαιοι, εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν στην Ελλάδα μεταλλουργικές βιομηχανίες που θα μπορούσαν να αναλάβουν αυτό το έργο.

Αρχικά, ο Λυκούδης απευθύνθηκε στη Schneider, η οποία πρότεινε κάποιες διορθώσεις, που δεν άρεσαν στον Έλληνα αξιωματικό. Έτσι, ο Λυκούδης στράφηκε, με την έγκριση και της κυβέρνησης στην Krupp. Οι Γερμανοί, καθώς ο ανταγωνισμός τους με τους Γάλλους είχε φουντώσει συμφώνησαν και μάλιστα ανέλαβαν όλα τα έξοδα κατασκευής και δοκιμών στην Ελλάδα, δίνοντας και το όνομα του σχεδιαστή στο πρωτότυπο που θα κατασκευαζόταν. Η ελληνική κυβέρνηση αποδέχθηκε την πρόταση. Όμως, ο Δαγκλής που ήταν στο εξωτερικό έμαθε τι συνέβαινε και έστειλε επιστολή στο Υπουργείο Στρατιωτικών, με το οποίο ζητούσε και την κατασκευή του δικού του πυροβόλου, που ισχυριζόταν ότι ήταν ανώτερο από αυτό του Λυκούδη. Ο Διάδοχος ζήτησε να ρωτηθεί πρώτα η Krupp για το θέμα αυτό. Οι Γερμανοί όμως δεν δέχτηκαν, καθώς ήδη είχαν συμφωνήσει με τον Λυκούδη, αλλά και γιατί η διαφορά των δύο πυροβόλων ήταν ουσιαστικά , μόνο ένα περικόχλιο.

Ο Λυκούδης έγινε έξαλλος. Οι δύο άνδρες βρέθηκαν στα πρόθυρα της μονομαχίας, που με παρέμβαση συναδέλφων τους. Στο μεταξύ, η Schneider ζήτησε να μάθει πιθανές οικονομικές αξιώσεις του Δαγκλή, για υλοποίηση του δικού του σχεδίου. Χωρίς να αναφέρει πουθενά το όνομα του Λυκούδη, ο Δαγκλής συμφώνησε να παίρνει το 5% από τις πωλήσεις πυροβόλων, πυρομαχικών και λοιπών υλικών και το όνομα του νέου πυροβόλου να είναι "Schneider - Canet - Danglis". Το 1905, η Krupp παρουσίασε στη διεθνή έκθεση της Λιέγης, ένα πυροβόλο 100 mm και βάρους 200 κιλών. Αυτό προοριζόταν για τις αποικίες και φτιάχτηκε με την έγκριση του Λυκούδη. Στο μεταξύ, η "Ακρόπολις" παρουσίασε δημοσιεύματα στα οποία γράφονταν διθυραμβικά λόγια για το πυροβόλο Δαγκλή που κατασκευαζόταν στη Γαλλία. Η εφημερίδα "Αθήναι" αποκάλυψε όμως τις ανακρίβειες που έγραφε η "Ακρόπολις" και ότι ο πραγματικός εφευρέτης του λυόμενου πυροβόλου ήταν ο Λυκούδης. Το πυροβόλο της Krupp ολοκληρώθηκε στα μέσα του 1906. Πάνω του χαράχτηκε η ομηρική φράση: "ΕΙΣ ΟΙΩΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΣ ΑΜΥΝΕΣΘΑΙ ΠΕΡΙ ΠΑΤΡΗΣ" (και όχι ΠΕΡΙ ΠΑΡΤΗΣ, όπως κάνουν πολλοί σήμερα...).

Οι δοκιμές των δύο πυροβόλων

Το φθινόπωρο του 1906, το πυροβόλο του Λυκούδη έφτασε στην Ελλάδα. Από τις 27/10 ως τις 20/11 έγιναν 12 δοκιμές, με άριστα αποτελέσματα. Ο Δαγκλής προσπάθησε να αναβάλλει τις δοκιμές, δεν τα κατάφερε όμως. Το δικό του πυροβόλου δοκιμάστηκε από τις 18 ως τις 30 Μαΐου 1907.

Οι Γάλλοι είχαν μάθει για τα μικρά προβλήματα που παρουσιάστηκαν κατά τις δοκιμές του πυροβόλου Λυκούδη και έκαναν βελτιώσεις στα δικά τους. Η τελική επιλογή έγινε από τη διοικούσα επιτροπή του Ταμείου Εθνικής Άμυνας, πρόεδρος της οποίας ήταν ο πρωθυπουργός. Αποφασίστηκε να αγοραστούν 6 λυόμενες πυροβολαρχίες, του πυροβόλου του Δαγκλή, από 4 πυροβόλα η καθεμία. Ξεκίνησε νέος πόλεμος στις εφημερίδες, με την "Εσπερινή" και το "Σκριπ" να υποτιμούν ξεκάθαρα το πυροβόλο Λυκούδη.

Η τελευταία παρουσίαση του πυροβόλου Λυκούδη, έγινε το 1907 στο Μπορντό της Γαλλίας, όπου πήρε το μεγάλο βραβείο (Grand Prix). Το 1908 επέστρεψε στην Ελλάδα και τέθηκε σε κατάσταση μακράς αποθήκευσης στη Γενική Εφορία Υλικού Πολέμου. Σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Ο Λυκούδης μετά την εξέλιξη αυτή υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο. Πέθανε το 1913, ζητώντας, ως το τέλος του, δικαιοσύνη.

Τα πυροβόλα Schneider - Δαγκλή στον Ελληνικό Στρατό

Συνολικά, η Ελλάδα αγόρασε 88 πυροβόλα Schneider - Δαγκλή. Έπαιξαν σημαντικό ρόλο στους Βαλκανικούς Πολέμους και στις μάχες του Α' ΠΠ. Στη Μικρασιατική Εκστρατεία, υπήρχαν 64 τέτοια πυροβόλα, με 150.000 βολιδοφόρα και 179.000 εκρηκτικά βλήματα. Το κύκνειο άσμα τους ήταν το 1940-41, όταν χορηγήθηκαν σε ορειβατικές Μοίρες των XII και XIII Μεραρχιών. Μετά τη συνθηκολόγηση του Απριλίου 1941, τα περισσότερα ή όλα αχρηστεύτηκαν από τους Έλληνες που υποχωρούσαν για να μην πέσουν στα χέρια των κατακτητών. Πάντως μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί στον ελλαδικό χώρο κανένα πυροβόλο Schneider - Δαγκλή.

Επίλογος

Η τελική επιλογή του πυροβόλου Δαγκλή, φαίνεται ότι έγινε για πολιτικούς λόγους, όπως οι καλές σχέσεις που είχε αυτός με το παλάτι, καθώς και σε αστοχίες (π.χ. στον κιλλίβαντα) του πυροβόλου της Krupp, που οφειλόταν σε γερμανικά λάθη. Ο Δαγκλής πούλησε στη Schneider το 1913 τα δικαιώματά του έναντι 300.000 γαλλικών φράγκων και ποσοστού 5% σε περίπτωση νέας αγοράς επιπλέον πυροβόλων από την Ελλάδα. Το πυροβόλο ενθουσίασε τους Ρώσους που αγόρασαν τα δικαιώματά του και κατασκεύασαν στο εργοστάσιο Poutiloff (αργότερα Putilov) 215 πυροβόλα για τον στρατό τους. Πυροβόλα Schneider - Δαγκλή αγόρασαν επίσης: το Μαρόκο (4 πυροβολαρχίες), η Βολιβία (5 πυροβολαρχίες) και άλλες χώρες. Ο Παναγιώτης Δαγκλής πέθανε στις 9 Μαρτίου 1924 με τον βαθμό του Αντιστράτηγου.

Τα στοιχεία προέρχονται από το άρθρο "ΛΥΟΜΕΝΑ ΟΡΕΙΒΑΤΙΚΑ ΠΥΡΟΒΟΛΑ ΤΩΝ 75 mm", του Παναγιώτη Βασιλόπουλου στο περιοδικό "ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ", ΤΕΥΧΟΣ 289, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2021, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ.