Βρετανικές βάσεις στην Κύπρο: Οι παράλογες απαιτήσεις, ο αταλάντευτος Μακάριος και τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις για Καραμανλή, Αβέρωφ

Η στοχοποίηση των βρετανικών βάσεων στην Κύπρο από drones και ειδικότερα το «χτύπημα» της βάσης στο Ακρωτήρι στις 2 Μαρτίου, εκτός από τον συναγερμό που σήμανε σε ολόκληρη την Κύπρο, την Ελλάδα, τη Βρετανία και άλλες χώρες έφερε πάλι στο προσκήνιο το θέμα των βρετανικών βάσεων στη Μεγαλόνησο.

Κάποιοι βέβαια, ίσως τώρα έμαθαν για πρώτη φορά ότι υπάρχουν βρετανικές βάσεις στην Κύπρο.

Οι βάσεις βρίσκονται στην Κύπρο, με τη σημερινή τους μορφή, από το 1960. Για να μείνουν τελικά στο νησί έγιναν πολύ σκληρές διαπραγματεύσεις μεταξύ του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και του εκπροσώπου του Ζήνωνα Ρωσσίδη, από τη μια πλευρά και των Βρετανών από την άλλη. Μακάριος και Ρωσσίδης, πέτυχαν συχνά σε αγαστή συνεργασία με τον ηγέτη των Τουρκοκυπρίων Κιουτσούκ, τον περιορισμό των παράλογων αρχικών βρετανικών απαιτήσεων.

Πού βρίσκονται οι βρετανικές βάσεις της Κύπρου;

Οι βρετανικές βάσεις στην Κύπρο αποτελούνται από δύο τμήματα: τη Δυτική Περιοχή Κυρίαρχων Βάσεων (Western Sovereign Base Area ή WSBA) στη Χερσόνησο Ακρωτήρι, η οποία περιλαμβάνει τη Φρουρά της Επισκοπής και την Ανατολική Περιοχή Κυρίαρχων Βάσεων (Eastern Sovereign Base Area ή ESBA) στη Δεκέλεια, που περιλαμβάνει τον Σταθμό του Αγίου Νικολάου.

Οι Κυρίαρχες Περιοχές Βάσεων (ΚΠΒ στο εξής) δημιουργήθηκαν το 1960 από τις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου (ΣΖΛ στο εξής), με τις οποίες η Κύπρος ανεξαρτητοποιήθηκε από το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι Βρετανοί είχαν εκδηλώσει πριν την υπογραφή των ΣΖΛ, την επιθυμία τους να διατηρήσουν την κυριαρχία τους σε αυτές τις περιοχές, λόγω της στρατηγικής σημασίας της Κύπρου.

Οι Συμφωνίες της Ζυρίχης (ΣΖ) για την Κύπρο υπογράφτηκαν στο πρωτότυπο γαλλικό κείμενο, από τους πρωθυπουργούς της Ελλάδας Κωνσταντίνο Καραμανλή και της Τουρκίας Adhan Menderes στις 11/02/1959 και καθόρισαν τη μορφή της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ). Το κείμενο αποτελείτο από 27 άρθρα.

Στη συνέχεια, ο Καραμανλής κάλεσε στο σπίτι του τον Μακάριο και παρουσία του Αντιπροέδρου της Κυβέρνησης Παναγιώτη Κανελλόπουλου, του Υπουργού Προεδρίας Κωνσταντίνου Τσάτσου και των διπλωματών Άγγελου Βλάχου και Δημητρίου Μπίτσιου τον ενημέρωσε για τις ΣΖ.

Η συνάντηση διήρκησε 4 ώρες. Ο Μακάριος στη συνέχεια εξέφρασε την ικανοποίησή του. Ζήτησε μόνο από τον Καραμανλή, να διαπραγματευτεί ο ίδιος την έκταση των ΚΠΒ. Ο Έλληνας πρωθυπουργός δέχτηκε αυτό το αίτημα.

Οι ΣΖΛ υπογράφηκαν στις 19/2/1959 στο Λονδίνο με τη συμμετοχή των: Καραμανλή, Μεντερές, του Βρετανού πρωθυπουργού Μακμίλαν, του Μακάριου και του ηγέτη των Τουρκοκυπρίων Φαζίλ Κιουτσούκ. Ο Μακάριος έδειχνε διστακτικός να υπογράψει.

Όμως ο Καραμανλής τόνισε στον Κύπριο εθνάρχη, ότι αν δεν υπογράψει, η Ελλάδα θα σταματήσει να βοηθά τον κυπριακό αγώνα και πως σε αυτή την περίπτωση, το αίμα που θα χυνόταν θα βάραινε αποκλειστικά τους Ελληνοκύπριους. Πιεζόμενος από παντού, ο Μακάριος δέχτηκε να υπογράψει.

Ο Βρετανός ΥΠΕΞ Σέλγουιν Λόιντ υπέδειξε πως θα ήθελε Ελλάδα και Τουρκία να εγγυούνταν την ακεραιότητα των ΚΠΒ και τη χρήση και απόλαυση των δικαιωμάτων της Βρετανίας, κάτι που έγινε αποδεκτό. Η Βρετανία δήλωσε ότι επιθυμούσε να γίνει το ταχύτερο δυνατό η Κύπρος ανεξάρτητο κράτος, καθώς υπήρχαν πολύπλοκα διοικητικά ζητήματα, ενώ πλέον η διατήρηση της κυριαρχίας της Κύπρου ήταν δαπανηρή.

Στις 19/2/1959 προβλέφθηκε η σύσταση:

α) της Μεταβατικής Επιτροπής που θα είχε ως αποστολή τη μεταβίβαση της εξουσίας στην ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία,

β) της πολύ σημαντικής Μικτής Επιτροπής Λονδίνου (ΜΕΛ) που θα αναλάμβανε την προετοιμασία των τελικών Συνθηκών Εγγυήσεων και τον καταρτισμό της Συνθήκης εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας και γ) της Μικτής Συνταγματικής Επιτροπής (ΜΣΕ), με έδρα τη Λευκωσία, που θα αναλάμβανε την κατάρτιση του Συντάγματος της Κύπρου.

Παρά τις πιέσεις του Έλληνα ΥΠΕΞ Αβέρωφ και του Τούρκου ομολόγου του Ζορλού να επισπευσθεί η διαδικασία μεταβίβασης της κυριαρχίας, ο Λόιντ αντιδρούσε. Χρειάστηκε να περάσουν 18 μήνες για να γίνει τελικά αυτό. Η ΜΕΛ ήταν το πιο σημαντικό όργανο καθώς σε αυτή συμμετείχαν εκπρόσωποι των πέντε μερών που υπέγραψαν τις ΣΖΛ.

Απαρτιζόταν, από τον Βρετανό Υπουργό Εξωτερικών Υποθέσεων John Profumo, ο οποίος αργότερα παραιτήθηκε, λόγω της εμπλοκής του σε σεξουαλικό σκάνδαλο, τους πρέσβεις στο Λονδίνο της Ελλάδας Γεώργιο Σεφεριάδη (δηλαδή τον νομπελίστα ποιητή Γιώργο Σεφέρη) και Νουρί Μπιργκί, έναν Ελληνοκύπριο εκπρόσωπο, τον στενό συνεργάτη του Μακαρίου Ζήνωνα Ρωσσίδη και έναν Τουρκοκύπριο εκπρόσωπο, τον Υπουργό Άμυνας Οσμάν Ορέκ.

Η πρώτη συνεδρίαση έγινε στις 23/3/1959.

Συμφωνήθηκε ότι η Επιτροπή των Αντιπροσώπων θα συναντιόταν μια φορά τον μήνα, ενώ μια υποεπιτροπή, η Επιτροπή των Αναπληρωτών, θα διεξήγαγε την προπαρασκευαστική εργασία των διαπραγματεύσεων. Αυτή συνεδρίασε για πρώτη φορά στις 24/3/1959 και επίσημα στις 10/4/1959.

Αναπληρωτής του Profumo ήταν ο διπλωμάτης Sir Knox Helm που είχε διατελέσει πρέσβης της Βρετανίας στην Άγκυρα. Αναπληρωτής του Σεφέρη ορίστηκε αρχικά ο Δημήτρης Μπίτσιος, σύντομα όμως τον διαδέχτηκε ο Ρόδης Ρούφος, που είχε υπηρετήσει στη Λευκωσία ως διπλωμάτης κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ και είχε συνεργαστεί στενά με τον Μακάριο, αλλά και με τον Γρίβα.

Αναπληρωτής του Μπιργκί ορίστηκε ο Ουμίτ Μπαγιουλκέν και σύμβουλος ο Σαντί Κορούκ. Της ΜΕΛ, προήδρευε ο Χελμ, μετά από εισήγηση του Μπίτσιου που έγινε ομόφωνα αποδεκτή. Όλο το βάρος των διαπραγματεύσεων είχε «πέσει» στη ΜΕΛ. Οι Βρετανοί, που δεν συμμετείχαν στη ΜΣΕ φρόντιζαν να μεταφέρουν και άλλα θέματα στη ΜΕΛ.

Από τις αρχές Απριλίου 1959 ξεκινά μια σειρά από διαρκείς, σκληρές διαπραγματεύσεις μεταξύ του Μακάριου και του Ρωσσίδη και των Βρετανών, για την έκταση των ΚΠΒ, τις λεπτομέρειες για το τι ακριβώς θα μπορούν να κάνουν οι Βρετανοί και αν θα μπορεί να παρεμβαίνει η Κυπριακή Δημοκρατία.

Στο βιβλίο του «ΕΝΑ ΜΑΚΡΟΣΥΡΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΚΑΚΙΟΥ», ο Αχιλλέας Κ. Αιμιλιανίδης αναφέρεται αποκλειστικά και με λεπτομέρειες στις μαραθώνιες και πολύπλοκες διαπραγματεύσεις. Φυσικά, δεν μπορούμε να μεταφέρουμε όλα τα στοιχεία εδώ. Θα παραθέσουμε τα σημαντικότερα. Όπως θα δούμε, ο αδιάλλακτος Μακάριος, με τον επίσης σκληροπυρηνικό Ρωσσίδη κατάφεραν να μειώσουν κατά πολύ τις μαξιμαλιστικές βρετανικές αξιώσεις.

Ενδιαφέρον έχει και η στάση της ελληνικής κυβέρνησης (πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής – ΥΠΕΞ Ευάγγελος Αβέρωφ) στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, η μάλλον μετριοπαθής στάση του Τουρκοκύπριου ηγέτη Κιουτσούκ και η επίσης συναινετική στάση των Τούρκων, που χάρη στους Βρετανούς έμπαιναν ως ισότιμοι «παίχτες» στην Κύπρο, επίσημα πλέον, με τα γνωστά, ολέθρια αποτελέσματα…

Η έκταση των Βρετανικών βάσεων στη ΜΕΛ

Από τις ΣΖΛ είχε καθοριστεί ότι οι Βρετανοί θα διατηρούσαν δύο βάσεις στο Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια, χωρίς όμως να καθορίζεται η έκτασή τους. Η παρουσία των ΚΠΒ στην Κύπρο ήταν ζωτικής σημασίας για τους Βρετανούς, όχι όμως για Ελλάδα και Τουρκία, όπως προκύπτει από συνομιλίες του Λόιντ με τους Αβέρωφ και Ζορλού.

Απλά, οι δύο ΥΠΕΞ εξέφρασαν την επιθυμία οι βάσεις να μην καταλαμβάνουν υπερβολικά μεγάλη έκταση και γενικά, η Βρετανία να μην έχει υπερβολικές απαιτήσεις (Ζορλού). Πάντως, ο Μακάριος είχε ενημερώσει τον Καραμανλή, ότι θα διαπραγματευόταν σκληρά το θέμα των ΚΠΒ. Μάλλον όμως κανένας δεν είχε φανταστεί πόσο μακροχρόνιες θα ήταν αυτές οι διαπραγματεύσεις…

Στις 17/11/1959, το Ηνωμένο Βασίλειο (ΗΒ στο εξής) εξέφρασε την πρόθεσή του με δήλωση που ενσωματώθηκε στις ΣΖΛ, να μεταβιβάσει την κυριαρχία του επί της νήσου Κύπρου στην Κυπριακή Δημοκρατία, με εξαίρεση των δύο ΚΠΒ σε α) Ακρωτήρι – Επισκοπή – Πάρμαλι και β) Δεκέλεια – Άγιο Νικόλαο – Ξυλοφάγου, που θα παρέμεναν υπό πλήρη βρετανική κυριαρχία.

Το θέμα των ΚΠΒ θα συζητιόταν στη ΜΕΛ. Ο Βρετανός Κυβερνήτης της Κύπρου Hugh Foot πίστευε ότι η χώρα του θα συναντούσε μεγάλες δυσκολίες για να επιβάλλει τα «θέλω» της στην Κύπρο.

Αντίθετη άποψη είχε ο Βρετανός αποικιακός γραμματέας John Reddaway που πίστευε ότι πρέπει το ΗΒ να ξεκινήσει τις διαπραγματεύσεις με μαξιμαλιστικές θέσεις. Η πρώτη πρόταση των Βρετανών ανέφερε ότι το αναγκαίο έδαφος των ΚΠΒ θα ανερχόταν σε 170 τετραγωνικά μίλια (440 τ. χλμ περίπου), εντός αυτών θα παρέμεναν 16.000 Κύπριοι και ότι οι δύο βάσεις θα είχαν πρόσβαση στη θάλασσα. Ο Μακάριος αρνήθηκε και ο Ρούφος μετέφερε την άρνηση αυτή στον Χελμ.

Ο Βρετανός Υπουργός Άμυνας Dunkan Sandys επισκέφθηκε τον Μακάριο στην Κύπρο. Πάγωσε όταν Μακάριος και Ρωσσίδης του ανέφεραν ότι η αντιπρότασή τους ήταν 36 τ. μίλια για τις βάσεις, χωρίς κανένα χωριό στην έκταση που θα καταλάμβαναν (24/4/1959).

Στις 20/5/1959 ο Χελμ παρουσίασε στη ΜΕΛ νέα πρόταση, με 152 τ.μ. για τις βάσεις (4,1% του κυπριακού εδάφους). Στην έκταση αυτή θα παρέμεναν χωριά με 4.400 κατοίκους (3.500 Ελληνοκύπριους και 900 Τουρκοκύπριους). Ο Ρωσσίδης ήταν, μετά από εντολή, του Μακάριου αμετάπειστος.

Και Βρετανοί σύμβουλοι όμως συμφώνησαν ότι η μη αναφορά σε συγκεκριμένη έκταση των ΚΠΒ στις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου δημιουργούσε προβλήματα στις θέσεις του ΗΒ. Στις 14/8/1959 οι Βρετανοί ζήτησαν διευκολύνσεις σε 30 περιοχές της Κύπρου, συνολικής έκτασης 28.000 εκταρίων (280.000 στρεμμάτων). Αυτές δεν θα ήταν υπό βρετανική κυριαρχία, αλλά το ΗΒ θα είχε εκεί συγκεκριμένα δικαιώματα.

Ο Ρωσσίδης το δέχτηκε, αλλά ήταν ανένδοτος στο θέμα της έκτασης των ΚΠΒ. Με νέα πρότασή του ο Χελμ περιόρισε την έκταση που ζητούσαν οι Βρετανοί στα 122 τ.μ. Αν και ο Κιουτσούκ φαίνεται ότι συμφωνούσε, ο Ρωσσίδης ήταν αμετάπειστος. Έξαλλοι οι Βρετανοί στράφηκαν στον Αβέρωφ και του ζήτησαν να πιέσει τον Μακάριο.

Πραγματικά, ο Αβέρωφ έστειλε επιστολή στον Μακάριο με την οποία του ζητούσε να δεχτεί τις βρετανικές θέσεις και ότι, με βάση το χρονοδιάγραμμα, έμεναν 50 μέρες μέχρι τη μέρα ανακήρυξης της. Ανεξαρτησίας της Κύπρου.

Ο Μακάριος ανέφερε σε απάντησή του, ότι αδιαφορεί για το χρονοδιάγραμμα, ότι το θέμα των ΚΠΒ αφορούσε τους Ελληνοκύπριους και τη Βρετανία και όχι την Ελλάδα και εμμέσως πλην σαφώς τόνιζε ότι δεν ήταν διατεθειμένος να δεχτεί περαιτέρω πιέσεις από την Ελλάδα.

Νέα διάσκεψη στο Λονδίνο – Ο Αβέρωφ εισηγείται στους Βρετανούς να σκληρύνουν τις θέσεις τους απέναντι στον Μακάριο (επίσημα αρχεία του Foreign Office)

Η κατάσταση φαινόταν αδιέξοδη. Ο Φουτ κάλεσε τους Μακάριο, Κιουτσούκ, Αβέρωφ και Ζορλού σε νέα διάσκεψη στο Λονδίνο (16/1/1960). Στο παιχνίδι «μπήκαν» και οι Η.Π.Α., καθώς ο Γλαύκος Κληρίδης, Υπουργός Δικαιοσύνης τότε και επικεφαλής των Ελληνοκυπρίων στη ΜΣΕ, ενημέρωσε τον Αμερικανό Γενικό Πρόξενο Taylor Belcher, για 4 ακανθώδη σημεία των διαπραγματεύσεων.

Στο Λονδίνο, τον Μακάριο συνόδευε ο Ρωσσίδης, ενώ τον Κιουτσούκ, ο γνωστός μας Ραούφ Ντενκτάς, επικεφαλής των Τουρκοκυπρίων στη ΜΣΕ. Οι διαφωνίες που προέκυψαν έκαναν τον Λόιντ το απόγευμα της 17/1/1960 να πει ότι αν δεν υπάρξει συμφωνία με βάση τις βρετανικές προτάσεις, οι ΣΖΛ θα κατέρρεαν και θα υπήρξαν αιματηρές καταστάσεις ανάλογες με την πενταετία 1954-1959.

Ο Αβέρωφ διαμαρτυρήθηκε λέγοντας ότι οι ΣΖΛ δεν προέβλεπαν άλλες διαδικασίες.

Τελικά αποφασίστηκε να αναβληθεί η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κύπρου. Μακάριος και Αβέρωφ διαφώνησαν έντονα και ο πρώτος ζήτησε από τους Βρετανούς να μην συμμετέχει πλέον η ελληνική αντιπροσωπεία στις διαπραγματεύσεις (FO 371/152874, R. Allen to Foreign Office, 25/1/1960).

Στις 23/1/1960 Μακάριος και Κιουτσούκ υπέβαλαν κοινό μνημόνιο θέσεων για τις βρετανικές περιοχές στην Κύπρο. Οι Βρετανοί προέβησαν σε κάποιες υποχωρήσεις, ενώ τέθηκε στο τραπέζι και ένα νέο θέμα: τι θα συνέβαινε αν οι Βρετανοί αποφάσιζαν να εγκαταλείψουν τις βάσεις.

Ο Μακάριος ήθελε να διευθετήσει αυτό το ζήτημα, για να μην υπάρξει περίπτωση να περάσουν οι βάσεις στην Τουρκία. Ο Αβέρωφ εισηγήθηκε προς τη βρετανική κυβέρνηση να σκληρύνει (!) τη στάση της απέναντι στον Μακάριο (FO 371/152874, R. Allen to Foreign Office, 25/1/1960). Πραγματικά, οι Βρετανοί απείλησαν ότι αν σε 10 μέρες δεν βρισκόταν λύση, θα δινόταν νέα παράταση στην ημερομηνία ανακήρυξης της ανεξαρτησίας της Κύπρου.

Οι διαπραγματεύσεις στη Λευκωσία – Φως στην άκρη του τούνελ

Ο Μακάριος, μετά το νέο ναυάγιο στο Λονδίνο, προσκάλεσε τους Βρετανούς στην Κύπρο. Ο Χελμ αποσύρθηκε και προεδρεύων της ΜΕΛ ανέλαβε ο Υφυπουργός Αποικιών Julian Amery γαμπρός του Μακμίλαν, αφού το 1960 παντρεύτηκε την κόρη του Catherine, ο οποίος είχε τη φήμη του σκληρού διαπραγματευτή!

Έφτασε στην Κύπρο στις 4/2/1960, με την προοπτική και δηλωμένο σκοπό να πετύχει συμφωνία εντός 48 ωρών. Τελικά έμεινε με διαλείμματα στο νησί 4 μήνες! Δήλωσε στον Μακάριο ότι το ΗΒ θα έδινε 9 εκατομμύρια λίρες σε μια πενταετία σε χορηγίες και δάνεια και άλλο 1 εκατομμύριο λίρες για τους Τουρκοκύπριους.

Ο Μακάριος ζήτησε πρόσθετη χρηματοδότηση και μετά την πενταετία. Ο Φουτ απάντησε ότι αυτό δεν έγινε πουθενά αλλού, για να λάβει την απάντηση: «Θα έπρεπε να το είχαν πράξει και οι άλλοι». Ο Κιουτσούκ φαινόταν ότι συμπλέει με τον Μακάριο. Ο Φουτ ανακοίνωσε δημόσια την αποτυχία των διαπραγματεύσεων και την επ’ αόριστον αναβολή της Ανεξαρτησίας.

Ο Μακάριος κατηγόρησε το ΗΒ και τόνισε ότι δεν θα λάβει μέρος σε νέες πενταμερείς συνομιλίες. Ο Αβέρωφ είχε ενοχληθεί από τη στάση του Μακάριου και εισηγήθηκε στον Ζορλού, την αποχώρηση των Γενικών Προξένων της Ελλάδας και της Τουρκίας από την Κύπρο, για να πιεστεί ο Αρχιεπίσκοπος. Ο Έμερι πρότεινε μείωση της έκτασης των βάσεων κατά 5-10 τ.μ.

Ο Μακάριος αρνήθηκε και ο γαμπρός του Μακμίλαν έφυγε από την Κύπρο. Ο Κιουτσούκ εξακολουθούσε, με μικρές διαφορές, να υποστηρίζει τις θέσεις του Μακάριου, κάτι ακατανόητο για τους Βρετανούς. Στις 13/2/1960 ο Μακάριος ανακοίνωσε ότι δέχεται 80 τ.μίλια για τις βάσεις συν 40 τ.μίλια για διευκολύνσεις των Βρετανών. Ο Μπέλτσερ συναντήθηκε με τον Κληρίδη στις 16/3/1960, ο οποίος του τόνισε ότι ο Μακάριος επηρεάζεται από τον Ρωσσίδη.

Στις 22/3/1960, η ελληνική ΚΥΠ ενημέρωνε ότι οι Βρετανοί θεωρούν ότι ο Μακάριος θα υποχωρήσει, λόγω της διάστασης απόψεων μεταξύ των Ελληνοκυπρίων. Ωστόσο, ο Γρίβας, αλλά και το ΑΚΕΛ ήταν εναντίον κάθε υποχώρησης. Ο Έμερι πρότεινε αύξηση της βοήθειας του ΗΒ στα 14 εκ. λίρες και στις 26/3/1960 επέστρεψε στην Κύπρο. Ο Μακάριος επέμεινε στα 80 τ.μίλια.

Στις 30/3/1960, ο Αβέρωφ έστειλε μήνυμα στον Μακάριο να συμβιβαστεί στα 100 τ.μ. που δέχονταν ο Κιουτσούκ και η Τουρκία. Ο Μακάριος ενημέρωσε τον Καραμανλή, ότι «ο ίδιος (ο Μακάριος δηλαδή) ήταν ο καλύτερος κριτής των συμφερόντων των Κυπρίων και ότι είχε στο παρελθόν λάβει πολλά παρόμοια μηνύματα από τον Αβέρωφ τα οποία όλα αποδειχθεί εσφαλμένα» (FO 371/152915, R. Allen to Foreign Office, 31/3/1960).

Η προειδοποίηση του Έλληνα Γενικού Προξένου στην Κύπρο Δημήτρη Χριστόπουλου (επρόκειτο για «απειλή» του Κ. Καραμανλή), ότι η Ελλάδα δεν θα ασχοληθεί ξανά με το Κυπριακό, μάλλον άφησε αδιάφορο τον Μακάριο.

Τελικά, μετά από μια σειρά απίστευτων διαπραγματεύσεων για την έκταση των ΚΠΒ μεταξύ 90-100 τ.μιλίων, αποφασίστηκε ότι αυτή θα είναι 95 τ.μ., όσα ήθελε ο Μακάριος. Αλλά αν υπολογίσουμε και τα 4 τ.μ. της αλυκής του Ακρωτηρίου, φτάνουμε στα 99 τ.μ., σχεδόν όσα ζητούσαν οι Βρετανοί! «Βυζαντινό» και «πονηρό» χαρακτήριζαν τον Μακάριο οι Βρετανοί, ωστόσο οι περισσότεροι τον θαύμαζαν για την ψυχραιμία, την αυτοπεποίθηση και την αποτελεσματικότητα του.

Έμεναν πάντως προς διευθέτηση τέσσερα ζητήματα: α) το μέλλον των ΚΠΒ, αν η Βρετανία τις εγκατέλειπε, β) οι ρυθμίσεις για τη διοίκηση των ΚΠΒ, γ) η ακριβής οριοθέτησή τους και δ) η οικονομική βοήθεια που θα έδινε το ΗΒ στην Κύπρο για τις διευκολύνσεις που θα είχε.

Ο οριστικός συμβιβασμός

Μια αναπάντεχη εξέλιξη στην Τουρκία οδήγησε στην επίσπευση των διαπραγματεύσεων. Στις 27/5/1960 ανατράπηκε η κυβέρνηση Μεντερές. Ο ίδιος, ο Ζορλού, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Τζελάλ Μπαγιάρ κ.ά. συνελήφθησαν, μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα.

Ανάμεσα στις κατηγορίες που αντιμετώπισε ο Μεντερές ήταν ότι οργάνωσε τα Σεπτεμβριανά του 1995 σε βάρος των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης. Ο Μεντερές, που μιλούσε και ελληνικά είχε εμπλοκή και στη σφαγή των προσκόπων του Αϊδινίου το 1919, αν και τότε ήταν μόλις 20 ετών...

Η δίκη των συλληφθέντων διήρκησε 11 μήνες. Ο Μεντερές, ο Ζορλού και ο Πολιτκάν, Υπουργός Οικονομικών καταδικάστηκαν σε θάνατο και άλλοι 31 σε ισόβια. Από αυτούς, οι 12 αρχικά είχαν καταδικαστεί σε θάνατο, αλλά οι ποινές τους μετατράπηκαν σε ισόβια. Ο Ζορλού και ο Πολιτκάν απαγχονίστηκαν στις 15/9/1961. Ο Μεντερές επιχείρησε να αυτοκτονήσει με υπνωτικά χάπια. Σώθηκε και οδηγήθηκε στο νοσοκομείο. Απαγχονίστηκε στη νήσο Ιμραλί (εκεί όπου κρατείται ο Οτσαλάν από το 1999).

Η Δημοκρατία στην Τουρκία επανήλθε, εν μέρει, με τις βουλευτικές εκλογές που ακολούθησαν, ωστόσο, ο αρχηγός του πραξικοπήματος Τζεμάλ Γκιουρσέλ, επιβλήθηκε ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας… Στην Κύπρο στο μεταξύ, έφτασε στις 4/6/1960 ο Βρετανός πολιτικός Νόελ – Μπέικερ, άτυπος συνομιλητής του Μακάριου στα χρόνια της ΕΟΚΑ. Η συμφωνία επισημοποιήθηκε την 1/7/1960 με την έκδοση κοινού ανακοινωθέντος.

Προσθήκες της τελευταίας στιγμής ήταν οι εξής: Σε περίπτωση αποχώρησης των Βρετανών, η κυριαρχία των ΚΠΒ θα μεταβιβαζόταν στην Κυπριακή Δημοκρατία (προσθήκη στο Appendix Ρ της Cyprus Act), η Κυπριακή Δημοκρατία θα είχε το αποκλειστικό δικαίωμα χρήσης και ανάπτυξης της αλυκής στο Ακρωτήρι (προσθήκη στο Appendix K της Cyprus Act), το συνολικό ποσό που θα έδινε το ΗΒ στην Κύπρο έφτανε τα 14.340.000 λίρες, συν 1,5 εκ. λίρες στην τουρκοκυπριακή κοινότητα (Appendix U της Cyprus Act).

Το «μακρόσυρτο παιχνίδι σκακιού», κατά τον Φουτ τελείωσε έτσι, αλλά η κίνηση του Έμερι να επαναφέρει τον Ντενκτάς (ως αντικαταστάτη του Ορέκ), που είχε αποσυρθεί μετά της Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου στο προσκήνιο, ήταν ολέθρια και μοιραία…

Οι ΠΚΒ όπως ορίστηκαν το 1960, είναι στρατιωτικές βάσεις υπό Βρετανική κυριαρχία και όχι αποικίες. Αυτή η είναι η βασική αρχή της διαχείρισης των βάσεων, όπως υπογράφηκε από την Κυβέρνηση της Αυτής Μεγαλειότητος, στο «Παράρτημα Ο» της συμφωνίας του 1960 με την Κύπρο, η οποία προνοούσε ότι η Βρετανική κυβέρνηση:

• • Θα χρησιμοποιούσε τις ΚΠΒ μόνο για στρατιωτικούς σκοπούς.
• • Δεν θα εγκαθιστούσε ούτε θα λειτουργούσε «αποικίες».
• • Δεν θα δημιουργούσε σημεία τελωνειακού ελέγχου μεταξύ των ΚΠΒ και της Δημοκρατίας.
• • Δεν θα δημιουργούσε και δεν θα επέτρεπε τη δημιουργία πολιτικών εμπορικών ή βιομηχανικών επιχειρήσεων, εκτός και αν αυτές συνδέονταν με τις απαιτήσεις του στρατού, και δεν θα υπέσκαπτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο την οικονομική εμπορική ή βιομηχανική ζωή του νησιού.
• • Δεν θα δημιουργούσε εμπορικά ή πολιτικά λιμάνια ή αεροδρόμια.
• • Δεν θα επέτρεπε την εγκατάσταση ανθρώπων στις ΚΠΒ εκτός για προσωρινούς σκοπούς.
• • Δεν θα απαλλοτρίωνε ιδιωτική ιδιοκτησία μέσα στις ΠΚΒ, εκτός για στρατιωτικούς σκοπούς, και με πληρωμή δίκαιης αποζημίωσης (Πηγή : Βικιπαίδεια, τα στοιχεία υπάρχουν περισσότερο αναλυτικά στο βιβλίο του Α.Αιλιανίδη).
• • Οι Βρετανοί κατέβαλαν τα χρήματα που είχαν υπογράψει ότι θα δώσουν, αλλά με πρόσχημα τις διακοινοτικές ταραχές του 1963, σταμάτησαν από τότε την καταβολή τους.
• • Στην περιοχή των βρετανικών βάσεων ζουν σήμερα 14.000 άνθρωποι. Διοικητής τους, από το 2022 είναι ο Πίτερ Σκουάιρ.

Πηγή: ΑΧΙΛΛΕΥΣ Κ. ΑΙΛΙΑΝΙΔΗΣ, «ΕΝΑ ΜΑΚΡΟΣΥΡΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΚΑΚΙΟΥ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ HIPPASUS, Λευκωσία, 2021.