24 Ιουλίου 1974: Η ιστορική μετάβαση που άλλαξε την Ελλάδα

Πενήντα δύο χρόνια σήμερα από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η 24η Ιουλίου 1974 εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Δεν σηματοδότησε απλώς το τέλος της επτάχρονης δικτατορίας, αλλά την αφετηρία μιας νέας εποχής, κατά την οποία η χώρα κατάφερε να αφήσει πίσω της δεκαετίες πολιτικής αστάθειας, διχασμών και θεσμικών εκτροπών, οικοδομώντας το πιο σταθερό και μακρόβιο δημοκρατικό πολίτευμα της σύγχρονης ιστορίας της.

Η επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι, η ορκωμοσία του τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου και ο σχηματισμός της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας πραγματοποιήθηκαν σε συνθήκες πρωτοφανούς εθνικής κρίσης, με την Κύπρο να δοκιμάζεται από την τουρκική εισβολή και τη χώρα να βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο μιας γενικευμένης ελληνοτουρκικής σύρραξης.

Ελάχιστοι, εκείνες τις δραματικές ώρες, μπορούσαν να προβλέψουν ότι η Ελλάδα δεν θα επέστρεφε απλώς στο προδικτατορικό πολιτικό καθεστώς, αλλά θα εισερχόταν σε μια νέα ιστορική περίοδο. Η νομιμοποίηση όλων των πολιτικών δυνάμεων, η οριστική επίλυση του πολιτειακού ζητήματος με το δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου του 1974, η ψήφιση του Συντάγματος του 1975 και η στρατηγική επιλογή της πλήρους ευρωπαϊκής ένταξης διαμόρφωσαν τα θεμέλια της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας και καθόρισαν την πορεία της χώρας για τις επόμενες δεκαετίες.

Με αφορμή την επέτειο της αποκατάστασης της Δημοκρατίας, το protothema.gr παρουσιάζει, σε προδημοσίευση, απόσπασμα από τη νέα έκδοση του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» και των Εκδόσεων Πατάκη με τίτλο «Η Μετάβαση στη Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία». Ο συλλογικός τόμος συγκεντρώνει τις εισηγήσεις διακεκριμένων Ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών που συμμετείχαν στο διεθνές συνέδριο για τα πενήντα χρόνια της Μεταπολίτευσης με θέμα «50 Χρόνια από τη Μετάβαση στη Δημοκρατία: Η Δημοκρατία στην Εποχή μας» και επιχειρεί, μέσα από τη σύγχρονη ιστορική έρευνα, να ερμηνεύσει τις αποφάσεις, τις συγκρούσεις και τις στρατηγικές επιλογές που διαμόρφωσαν τη νέα δημοκρατική τάξη πραγμάτων. Το απόσπασμα που ακολουθεί φωτίζει μια κρίσιμη πτυχή αυτής της μετάβασης, Δηλαδή πώς, μέσα σε συνθήκες εθνικού κινδύνου και θεσμικής αβεβαιότητας, τέθηκαν οι βάσεις ενός δημοκρατικού πολιτεύματος που αποδείχθηκε το ανθεκτικότερο στην ιστορία του ελληνικού κράτους. Την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης υπογράφουν ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος και ο Ιωάννης Χάλκος, ενώ τον τόμο προλογίζει ο Αχιλλέας Καραμανλής.

Το εξώφυλλο του νέου βιβλίου

Ακολουθεί το απόσπασμα:

«Όταν ο Καραμανλής ορκίστηκε μόνος τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου του 1974, ουδείς ανέμενε αυτό που θα επακολουθούσε. Οι πολιτικοί του αντίπαλοι ομιλούσαν για μια απλή αλλαγή νατοϊκής φρουράς. Ο στρατός επεδίωκε μια καθοδηγούμενη μετάβαση (guided transition) που θα του επέτρεπε να διατηρήσει τον ρόλο θεματοφύλακα του ancien régime. Μια επιστροφή, δηλαδή, στον στείρο αντικομμουνισμό του μετεμφυλιακού κράτους. Ο Καραμανλής, όμως, από την πρώτη πρωθυπουργική του θητεία είχε δείξει την αταλάντευτη προσήλωσή του σε μια ευρωπαϊκού τύπου δημοκρατία. Η αναπτυξιακή πολιτική του με κοινωνική δικαιοσύνη, η σύνδεση της Ελλάδας με την ΕΟΚ και η πρόταση για την Αναθεώρηση του Συντάγματος του 1952, η αποκαλούμενη «βαθεία τομή» (1963), ήταν οι στρατηγικές του που στόχευαν στην εδραίωση και εμβάθυνση της δημοκρατίας στην ταραγμένη μετεμφυλιακή περίοδο.

Σε κάθε περίπτωση, η κρατούσα προσδοκία για τη μεταπολίτευση το βράδυ της 24ης Ιουλίου του 1974 ήταν η συνέχεια με την προ της επταετίας εποχή και όχι μια σημαντική καθεστωτική μεταβολή. Για τον Καραμανλή, όμως, η κατάρρευση της χούντας και το θεσμικό κενό ήταν μια μοναδική ευκαιρία για τη θεμελίωση και εδραίωση ενός στέρεου δημοκρατικού πολιτεύματος, απαλλαγμένου από τις κοινωνικές και πολιτικές διαιρέσεις του Διχασμού και του Εμφυλίου. Ενός δημοκρατικού κοινοβουλευτικού πολιτεύματος θωρακισμένου από παρεμβάσεις θεσμικών και εξωθεσμικών παράκεντρων. Για τον Καραμανλή το 1974 ήταν ιστορική ευκαιρία για τον εκσυγχρονισμό του πολιτειακού και του πολιτικού πλαισίου της χώρας. Η εδραίωση της Δημοκρατίας, η οριστική επίλυση του πολιτειακού ζητήματος και η ένταξη στην Ενωμένη Ευρώπη ήταν τα μεγάλα επιτεύγματα της μεταπολιτευτικής στρατηγικής του Καραμανλή.

[...] Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας αναλάμβαναν να φέρουν εις πέρας το ηράκλειο εγχείρημα της μετάβασης στη δημοκρατία την ίδια στιγμή που η χώρα βρισκόταν σε πολεμική κρίση με την Τουρκία. Ο τουρκικός στρατός είχε ήδη αποβιβαστεί στην Κύπρο, η οποία πλήρωνε με τον πιο οδυνηρό τρόπο την άφρονα πολιτική της χούντας.
Οι κυβερνήσεις Καραμανλή προσπάθησαν μεθοδικά α) να διαμορφώσουν μια νέα στρατηγική αποτροπής απέναντι στην Τουρκία, η οποία αποτελούσε κατά γενική ομολογία την κύρια απειλή για την ελληνική ασφάλεια από το 1974, β) να αγκυροβολήσουν την Ελλάδα με ασφάλεια στον πυρήνα του δυτικού κόσμου μέσω της ένταξης στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες και, γ) τέλος, να εξισορροπήσουν τη μονόπλευρη σχέση εξάρτησης που είχε η χώρα με τις Ηνωμένες Πολιτείες από τη δεκαετία του 1940. Με αυτόν τον τρόπο τέθηκαν οι βάσεις της σύγχρονης ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, οι βασικοί άξονες της οποίας δεν αμφισβητήθηκαν πρακτικά από καμία ελληνική κυβέρνηση, συμβάλλοντας έτσι αποφασιστικά στη θεσμική σταθερότητα της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας».