Ανοίγει ξανά το παλαιό μουσείο της Ακρόπολης μαζί με κλειστές περιοχές, διαδρομές και μνημεία του Ιερού Βράχου

Σε απόσταση αναπνοής από τον Παρθενώνα, στην άκρη του Ιερού Βράχου, δεσπόζει εδώ και χρόνια το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης, το οποίο ανοίγει και πάλι τις πύλες του στο κοινό στα τέλη της άνοιξης - την εποχή, δηλαδή, που στην αρχαιότητα άρχιζαν να εορτάζονται πανηγυρικά στην πόλη τα Μικρά Παναθήναια. Ανάμεσα στα ευχάριστα νέα που αναμένουμε μέσα στο 2026 είναι, επομένως, το άνοιγμα ενός χώρου γεμάτου από μνήμες, αλλά και με συμβολικό πρόσημο, που πλέον θα συνδυάζει την Ιστορία με εικόνες από το μέλλον: σε αυτό το υπερσύγχρονων προδιαγραφών τοπόσημο θα φιλοξενούνται περιοδικές αρχαιολογικές εκθέσεις, όπως η «Αθήνα Αθάνατη Πόλη», η πρώτη έκθεση που σχεδιάζει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών, στην αρμοδιότητα της οποίας -εκτός φυσικά από το ΥΠΠΟ- υπόκειται η Ακρόπολη.

Ανάμεσα στα νέα που μας επιφυλάσσει το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης συγκαταλέγονται επίσης τα ψηφιακά προγράμματα προηγμένης τεχνολογίας, καθώς και εκθέσεις και εγκαταστάσεις σύγχρονης τέχνης, όπως αυτή που προγραμματίζει ειδικά για τα εγκαίνια του μουσείου, ως ολοκλήρωση μιας άκρως πρωτότυπης τριλογίας, ο συλλέκτης και ιδρυτής του ΝΕΟΝ, Δημήτρης Δασκαλόπουλος. Εμπνευσμένες από το πολιτιστικό μας απόθεμα, οι σύγχρονες αυτές καλλιτεχνικές παρεμβάσεις θα αποτελούν μια ζωντανή συνομιλία της ιστορικής μνήμης με τη σύγχρονη τέχνη σε έναν χώρο που κρύβει πολλαπλές εκπλήξεις: εκτός από το Παλαιό Μουσείο ο επισκέπτης θα απολαμβάνει νέες διαδρομές και βόλτες στην Ακρόπολη, διαμορφώνοντας μια καθολική εμπειρία επίσκεψης στον χώρο. Ως εκ τούτου, θα μπορεί να χαίρεται μια επίσκεψη στο Παλαιό Μουσείο, αλλά και τη βόλτα στον Ιερό Βράχο, να ανακαλύπτει τη σημασία του μυκηναϊκού τείχους και να προμηθεύεται τα αναμνηστικά του από το νέο πωλητήριο που λειτουργεί ήδη στα νότια του βράχου του Αρείου Πάγου.

Τεχνολογία αιχμής

Ολα αυτά σημαίνουν μια νέα σελίδα στην ιστορία του Παλαιού Μουσείου της Ακρόπολης, άμεσα συνυφασμένου με την πολιτιστική εξέλιξη του τόπου, σε μια δυναμική συνομιλία ανάμεσα στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό και την τεχνολογία του μέλλοντος. Σε έναν χώρο άρτια διαμορφωμένο για τη φιλοξενία περιοδικών εκθέσεων και σύμφωνα με τις τεχνολογίες αιχμής στους μουσειακούς χώρους, ο επισκέπτης θα μπορεί όχι μόνο να δει αντικείμενα που θα έρθουν για πρώτη φορά στο φως, προερχόμενα από την πολύχρονη αρχαιολογική έρευνα στην πρωτεύουσα, αλλά και να απολαύσει διάφορα in situ -και όχι μόνο- έργα τέχνης στα πέριξ του χώρου.

Με τη βοήθεια της τεχνολογίας θα πληροφορείται στοιχεία για πολλά από αρκετούς από τους αρχαιολογικούς θησαυρούς και σύμφωνα με τις επιταγές της πιο σύγχρονης μουσειακής άποψης θα έχει, επίσης, την ευκαιρία να δει ζωντανά τις εργασίες συντήρησης που πραγματοποιούνται στα ευρήματα. Να σημειωθεί ότι πολλές από τις επιγραφές που τόσα χρόνια ήταν εκτεθειμένες στις καιρικές συνθήκες, πλέον θα στεγάζονται σε έναν αποθηκευτικό χώρο στη δυτική πτέρυγα, μαζί με πλούσιο αρχαιολογικό υλικό, που πλέον θα είναι ορατό στο κοινό, αποκαλύπτοντας την άγνωστη ιστορία της Αθήνας.

Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι τα αντικείμενα που είναι διαθέσιμα προς έκθεση και έχουν έρθει στο φως σε διαφορετικές ανασκαφές και εργασίες στην πρωτεύουσα ξεπερνούν σε αριθμό τα 1.185 και πλέον θα αποκαλυφθούν στο κοινό: πρόκειται για αντικείμενα από ένα ευρύ φάσμα Ιστορίας, ακόμα και προϊστορίας, όπως στάμνους από τη νεολιθική περίοδο, κτερίσματα από παιδικούς τάφους από την πρωτογεωμετρική περίοδο μέχρι πανέμορφα αγγεία από τη μυκηναϊκή - για να αναφέρουμε μερικά πολύτιμα παραδείγματα.

Η διαμόρφωση

Παράλληλα, διαμορφώνεται ο χώρος πέριξ του μουσείου, ο οποίος δεν ήταν ποτέ προσιτός στους επισκέπτες. Αποδίδεται το Σεβαστείο, ένα μεγάλο μέρος του μυκηναϊκού τείχους και αρκετά άλλα σημεία που επιτρέπουν την παραμονή στον βράχο. Μπορεί έτσι κανείς όχι μόνο να ανακαλύψει νέα σημεία, αλλά και να ξαποστάσει κάτω από τις ελιές και τα πεύκα στα βορειοδυτικά του Αρείου Πάγου προς την οδό Αποστόλου Παύλου, ειδικά το καλοκαίρι, ή να επισκεφθεί το ήδη ανοιχτό στο κοινό πωλητήριο του χώρου. Τηρουμένων των αναλογιών, θα έχει τη δυνατότητα να χαρεί, ύστερα από δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση, τη διαδρομή -κάτι που ήταν αδύνατο έως τώρα- στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης, να θαυμάσει άγνωστα μνημεία και μέρη όπως η Κλεψύδρα, να αποκαλύψει τα ιερά σπήλαια ή να διαπιστώσει ότι ο δρόμος των Παναθηναίων, που ξεκινούσε από το Δίπυλο στην περιοχή του Κεραμεικού και διέσχιζε την Αγορά, όχι μόνο ήταν ιδιαίτερα φαρδύς, αλλά και ότι δεν θα μπορούσε παρά να καταλήγει στην είσοδο του ναού του Παρθενώνα.

Ολες αυτές τις βόλτες μπορεί να τις χαρεί πλέον παρατηρώντας τις κρυφές όψεις του Ιερού Βράχου, αόρατες σχεδόν μέχρι σήμερα σε αυτή την πολύ ωραία διαδρομή στα ριζά της Ακρόπολης, όπου αποκαλύπτονται, εκτός από την Κλεψύδρα και τα Ιερά Σπήλαια, το Ιερό της Αφροδίτης και του Ερωτα. Οπως χαρακτηριστικά αποκάλυπτε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη εγκαινιάζοντας πρόσφατα το νέο πωλητήριο του χώρου στο διαμορφωμένο πλάτωμα στα νότια του βράχου του Αρείου Πάγου, πρόκειται για «νέα εποχή για την εμπειρία των επισκεπτών στον Ιερό Βράχο, με νέες ευκαιρίες για εξερεύνηση και καλύτερη προσβασιμότητα σε περιοχές που παρέμεναν κλειστές για δεκαετίες». Η υπουργός είχε μάλιστα τονίσει τη δέουσα σημασία που δίνει το υπουργείο Πολιτισμού «στον αρχαιολογικό χώρο με τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα στη χώρα μας, ένα παγκόσμιο πολιτιστικό και ιστορικό τοπόσημο με έργα που διευκολύνουν την προσβασιμότητα και βελτιστοποιούν την εμπειρία των εκατομμυρίων επισκεπτών από την Ελλάδα και το εξωτερικό».

Το τείχος

Σημαντική είναι στο σημείο αυτό η αποκατάσταση του μυκηναϊκού τείχους κοντά στο Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης, η οποία κρίθηκε απαραίτητη καθώς προστατεύει και αναδεικνύει ένα από τα καλύτερα διατηρημένα τμήματα της μυκηναϊκής οχύρωσης της Ακρόπολης - είναι γνωστό ότι σε αυτό το σημείο κρύβονταν και φυλάσσονταν πολύτιμοι θησαυροί και διάφορα αρχιτεκτονικά μέλη που εξακολουθούν να έρχονται στο φως μέχρι σήμερα. Οταν ολοκληρωθούν οι εργασίες, ο χώρος θα είναι και αυτός επισκέψιμος στο κοινό, όπως όλος ο χώρος ανατολικά και βόρεια του Παλαιού Μουσείου, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εμπειρία -μαζί με τις νέες ειδικές διαδρομές- στον επισκέπτη.

«Η Ακρόπολη, εκτός από κορυφαίο μνημείο της κλασικής αρχαιότητας, αποτελεί και τόπο όπου συνυπάρχουν και διασώζονται τεκμήρια διαφορετικών ιστορικών περιόδων», τονίζει χαρακτηριστικά η κυρία Μενδώνη, για να συμπληρώσει πως «με την αποκατάσταση και ανάδειξη του μυκηναϊκού τείχους, ενός από τα καλύτερα σωζόμενα τμήματα της προϊστορικής οχύρωσης και τη διαμόρφωση της νέας διαδρομής επισκεπτών, διασώζουμε ένα μοναδικό μνημείο. Φωτίζουμε την ιστορία της πόλης στη μακρά ιστορική διάρκεια, στη μεγάλη διαχρονία, προσφέροντας τη δυνατότητα στους επισκέπτες να γνωρίσουν όψεις της ιστορίας του Βράχου της Ακρόπολης, που μέχρι σήμερα παρέμεναν αθέατες και άγνωστες στο ευρύ κοινό. Το έργο βρίσκεται σε συνάρτηση με την αναβάθμιση και επαναλειτουργία με νέες χρήσεις του Παλαιού Μουσείου, αλλά και με τα συνεχιζόμενα έργα αποκατάστασης και ανάδειξης των μνημείων της Ακρόπολης.

Η αναβάθμιση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου της Ακρόπολης συνεχίζεται συστηματικά από το 2020. Πρόσφατα αποδόθηκαν νέες διαδρομές, όπως ο περίπατος στη βόρεια κλιτύ, που προσθέτουν νέες εμπειρίες για τους επισκέπτες, ενώ λειτουργεί και νέο πωλητήριο του ΟΔΑΠ, το οποίο ανταποκρίνεται στις ανάγκες του συγκεκριμένου αρχαιολογικού χώρου. Με συνέπεια υπηρετούμε το σχέδιο επεμβάσεων για την καλύτερη δυνατή προστασία και ανάδειξη του μνημειακού συνόλου, την επέκταση της εμπειρίας του επισκέπτη και την βέλτιστη προσβασιμότητά του».

Διακριτική παρουσία

Σε αντίθεση, δηλαδή, με το σημερινό Νέο Μουσείο που στέκεται με αυτοπεποίθηση στην είσοδο της Διονυσίου Αεροπαγίτου και διακρίνεται από μακριά, το Παλαιό Μουσείο έπρεπε να είναι εξαρχής, λόγω της θέσης του, διακριτικό -σχεδόν αόρατο- για να μην κλέβει τη λάμψη του απόλυτου πρωταγωνιστή, που είναι ο Παρθενώνας, αφήνοντας χώρο στα γύρω μνημεία και τις παράλληλες διαδρομές. Χαμηλό, με απλές γραμμές, φτιάχτηκε για να μην ανταγωνίζεται το μουσείο, υπηρετώντας σιωπηλά τα αρχαία που φιλοξενούσε.

Στις αίθουσές του πρωταγωνιστούσαν μερικά από τα σημαντικότερα αριστουργήματα της αρχαϊκής και κλασικής γλυπτικής, όπως οι περίφημες Κόρες, ο Μοσχοφόρος, αλλά και τα γλυπτά από τα αετώματα του Παρθενώνα - αφού για γενιές επισκεπτών το Παλαιό Μουσείο υπήρξε η πρώτη και ουσιαστική επαφή με την υλικότητα της Αρχαίας Αθήνας. Η ρομαντική αυτή άποψη για ένα μουσείο που λειτουργούσε ως καταφύγιο για την ομορφιά των θησαυρών που φιλοξενούνταν στα γύρω μνημεία και την πόλη της Αθήνας καταρρίφθηκε, ωστόσο, από νωρίς, καθώς το μέγεθός του δεν ήταν αρκετό για να φιλοξενήσει ένα τέτοιο εύρος γλυπτών - ενώ ακατάλληλο θεωρήθηκε, με τα χρόνια, και το σημείο, με αποτέλεσμα τη θεμελίωση του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης. Ωστόσο, ήταν η ίδια η σημασία της Ακρόπολης και η ανάδειξή της σε κεντρικό σημείο αναφοράς και στοιχείο ταυτότητας, αμέσως μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, που επέβαλε τη θεμελίωση ενός μουσειακού χώρου.

Το όραμα

Η αναγκαιότητα της ίδρυσης του μουσείου -του πρώτου ουσιαστικά που θεμελιώθηκε στο νεοελληνικό κράτος- άρχισε να προβάλλεται από τους πρώτους περιηγητές που έγραψαν για τα αρχαία μνημεία και την καταστροφή που είχαν υποστεί κατά τον 17ο και 18ο αιώνα - για να φτάσουμε στη ληστρική βεβήλωση από τον Ελγιν τον 19ο αιώνα. Γι’ αυτό και λίγα χρόνια μετά την αποτρόπαια πράξη την οποία καταδίκασαν οι απανταχού φιλέλληνες και την ίδια στιγμή που οι ανασκαφές στον Ιερό Βράχο έφερναν στο φως πλήθος γλυπτών, αναθημάτων και αρχιτεκτονικών μελών, προέβαλε επιτακτική η ανάγκη της δημιουργίας του μουσείου. Επιπλέον, τα αρχαία δεν μπορούσαν να παραμένουν εκτεθειμένα στις καιρικές συνθήκες ή διάσπαρτα στον χώρο.

Πρώτος και κύριος εκφραστής του οράματος της προστασίας της Ακρόπολης, που ήδη είχε υποστεί τεράστιες καταστροφές και είχε μετατραπεί τόσο σε τζαμί όσο και σε χριστιανικό ναό, ήταν ο Κυριάκος Πιττάκης, από τους κεντρικούς ιδρυτές της Αρχαιολογικής Εταιρείας και ψυχή της «Αρχαιολογικής Εφημερίδας». Αυτοδίδακτος αρχαιολόγος, ήταν ο άνθρωπος που υπερασπίστηκε όσο κανείς την ελληνική ιστορική συνέχεια και τη σημασία του αρχαιοελληνικού παρελθόντος κατά τη θεμελίωση της ελληνικής συνείδησης, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Ηταν, μάλιστα, αυτός που με πλαστά έγγραφα εξαπάτησε τον Φαλμεράιερ αντιδρώντας στην ανθελληνική του προπαγάνδα, ενώ έπεισε τους Ελληνες να δώσουν βόλια στους Τούρκους ώστε να μη διαλύσουν τους κίονες του Παρθενώνα. Η ευρύτερη παιδεία του και η προσωπικότητά του τον κατέστησαν ευρέως δημοφιλή, όντας μαθητής του Ιωάννη Παλαμά, προγόνου του ποιητή Κωστή Παλαμά.

Τα κτίρια

Ο Πιττάκης ήταν επομένως ο πρώτος που υποστήριξε με πάθος όχι μόνο την προστασία των αρχαιοτήτων στον Ιερό Βράχο που κείτονταν διάσπαρτα και διαθέσιμα στις ληστρικές επιδιώξεις, αλλά και τη θεμελίωση του μουσείου. Το πρώτο μικρό μουσείο ανεγέρθηκε το 1865 και θεωρήθηκε εξαρχής ανεπαρκές, με αποτέλεσμα το 1874 να κατασκευαστεί το δεύτερο και το πιο γνωστό Παλαιό Μουσείο, σε λιτά σχέδια, απολύτως εναρμονισμένα με το περιβάλλον της Ακρόπολης.

Επειδή το μέγεθός του ήταν ανεπαρκές για να φιλοξενήσει τον πλούτο των αρχαίων, το 1914 αποφασίστηκε μια ακόμα επέκτασή του, η οποία, ωστόσο, λόγω των απανωτών πολέμων άρχισε να υλοποιείται αρκετά χρόνια μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου! Η κατεδάφιση του προηγούμενου μικρού κτίσματος φαίνεται να επέφερε διάφορες καταστροφές και έπρεπε να δοθούν αρκετές μάχες ώστε τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του Ιερού του Πανδίονος και του μυκηναϊκού τείχους -που επιτέλους είναι πλέον ορατά στο κοινό- να διατηρηθούν στις υπόγειες αποθήκες του.

Το κτίριο που τελικά ορθώθηκε σε σχέδια του Πάτροκλου Καραντινού, προέβλεπε την κατασκευή νέων αιθουσών και την αναδιαμόρφωση των παλαιότερων. Αυτή η όμορφη, απέριττη μορφή του Παλαιού Μουσείου με τα αυστηρά μοντερνιστικά χαρακτηριστικά θα παραμείνει ως έχει, καθώς η κατασκευή του, τόσο ως προς την επιλογή των υλικών όσο και ως προς την όψη του, φαινόταν να συνάδει απόλυτα με το περιβάλλον του Ιερού Βράχου.

Σημείο αναφοράς

Παρά, λοιπόν, τον περιορισμένο του χώρο, το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης αποτέλεσε για δεκαετίες σημείο αναφοράς για τη διεθνή αρχαιολογική κοινότητα. Μελετητές από όλο τον κόσμο έχουν εργαστεί στα εργαστήριά του, ενώ οι εκθέσεις του συνέβαλαν καθοριστικά στη μελέτη της αρχαϊκής και κλασικής γλυπτικής. Ηταν, με άλλα λόγια, ένα μουσείο που απευθυνόταν στο ευρύ κοινό, ενώ ταυτόχρονα λειτουργούσε και ως επιστημονικός κόμβος, σε μια εποχή όπου η Ελλάδα διεκδικούσε ενεργό ρόλο στη διεθνή αρχαιολογική έρευνα.

Ο μικρός του χώρος, όμως, δεν επέτρεπε ούτε την έκθεση περισσότερων θησαυρών, ούτε την αποτελεσματική προστασία των εκθεμάτων, γι’ αυτό και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τη δεκαετία του ’70 έθεσε ως αναγκαιότητα την κατασκευή ενός νέου μουσείου, με τις απαραίτητες τεχνικές εγκαταστάσεις. Καθώς πολλές από τις σπουδαιότερες αρχαιότητες που βρίσκονταν στις αποθήκες του Παλαιού Μουσείου δεν είχαν ποτέ εκτεθεί στο κοινό και οι παλαιότερες δεν προστατεύονταν επαρκώς, προκρίθηκε ως αναγκαία η δημιουργία ενός νέου μουσείου, σε απόσταση από τον Ιερό Βράχο. Οι αντιδράσεις ήταν πολλές και οι δύο αρχιεκτονικοί διαγωνισμοί που διεξήχθησαν το 1976 και το 1979 δυστυχώς δεν καρποφόρησαν.

Επρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια και να έρθει η Μελίνα Μερκούρη, ως υπουργός Πολιτισμού, στα μέσα της δεκαετίας του ’80 -η οποία πίστεψε, για πρώτη φορά, με τέτοιον δυναμισμό στην επιστροφή των Γλυπτών- για να κηρυχθεί νέος διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός. Τότε ήταν που ξεκίνησε η περιπέτεια της τοποθεσίας που θα φιλοξενούσε το νέο μουσείο, αφού η προβλεπόμενη περιοχή του Μακρυγιάννη αποκάλυψε μια μεγάλη οικιστική περιοχή από τους προϊστορικούς έως τους βυζαντικούς χρόνους. Στην αρχή της νέας χιλιετίας το 2000 ο Οργανισμός Ανέγερσης Νέου Μουσείου Ακρόπολης (ΟΑΝΜΑ) ανακοίνωσε πρόσκληση για συμμετοχή σε έναν νέο διαγωνισμό, σύμφωνα με τις Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, προκρίνοντας ως επικρατέστερο το υπερσύγχρονο σχέδιο του αρχιτέκτονα Μπερνάρ Τσουμί με τον Μιχάλη Φωτιάδη. Παρά τις αρχικές αντιδράσεις, η απόφαση φάνηκε η καλύτερη και το νέο Μουσείο της Ακρόπολης θεωρείται πλέον από τα καλύτερα στον κόσμο.

Ενότητα του χώρου

Με αυτό, επομένως, θα συνδιαλέγεται το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης, που έρχεται να συμπληρώσει αρμονικά το Νέο Μουσείο με τη δική του αφήγηση και προοπτική. Δύο άλλα κτίρια που βρίσκονταν ανάμεσα σε αυτά τα μουσεία αναδιαμορφώνονται εκ νέου και αποκτούν νέα χρήση συμπληρώνοντας αρμονικά τη συνολική εικόνα. Πρόκειται για δύο ακίνητα επί της οδού Διονυσίου Αεροπαγίτου και Βύρωνος, που αξιοποιούνται εκ νέου από το υπουργείο με συμπληρωματικές λειτουργίες, όπως την αποθήκευση υλικού αλλά και την ψυχαγωγία των επισκεπτών. Καθώς μέχρι σήμερα οι χώροι ήταν σχεδόν σε αχρηστία, αφού λειτουργούσαν ως κέντρο εξυπηρέτησης του ΕΟΤ και ως μέρη υγιεινής, τώρα, με τη λειτουργική σύνδεση, μετατρέπονται σε χώρους πολλαπλών χρήσεων για τους επισκέπτες, αλλά και σε χώρους εκπαίδευσης και πολιτισμού, όπου, για παράδειγμα, τα μικρά παιδιά θα μπορούν να ψυχαγωγούνται, αλλά και να μαθαίνουν τη σπουδαιότητα του Ιερού Βράχου και των διαφορετικών μνημείων και θησαυρών που συνιστούν την πολύτιμη ιστορία του.