Πώς αναλύει η Ευρωπαϊκή Σχολική Εκπαιδευτική Πλατφόρμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τα αποτελέσματα του PISA 2025

Ύστερα από τη συζήτηση που άνοιξαν τα αποτελέσματα της PISA 2025, όπου αναδείχθηκαν οι ιδιαίτερα χαμηλές επιδόσεις των 15χρονων, το ζήτημα που προκύπτει φαίνεται πως δεν αφορά πλέον μόνο τις βαθμολογίες τους.

Τίθενται τα ερωτήματα για το πώς μπορούν οι μαθητές να μάθουν όχι απλώς να απομνημονεύουν πληροφορίες, αλλά να διαβάζουν και να κατανοούν, να αξιολογούν πηγές, να λύνουν προβλήματα, να συνεργάζονται και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία με κριτικό τρόπο.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει η νέα ανάλυση της Ευρωπαϊκής Σχολικής Εκπαιδευτικής Πλατφόρμας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία συνδέει τα ευρήματα της PISA 2025 με τις δυνατότητες του eTwinning, της ευρωπαϊκής κοινότητας συνεργασίας σχολείων και εκπαιδευτικών.

Η λογική είναι απλή αλλά ιδιαίτερα σημαντική: αν ένα από τα προβλήματα που καταγράφει η PISA είναι ότι οι μαθητές δυσκολεύονται να μετατρέψουν τη γνώση σε ουσιαστική δεξιότητα, τότε η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο περισσότερες ασκήσεις και περισσότερη ύλη. Χρειάζονται περισσότερες ευκαιρίες για εφαρμογή της γνώσης σε πραγματικά προβλήματα.

Η διεθνής εικόνα: λιγότερη επίδοση, μεγαλύτερη ανησυχία για την ανάγνωση

Η PISA 2025 καταγράφει μια γενικευμένη πίεση στις βασικές δεξιότητες στις χώρες του ΟΟΣΑ. Συγκεκριμένα, μεταξύ 2015 και 2025, η μέση επίδοση στις χώρες του ΟΟΣΑ υποχώρησε κατά 28 μονάδες στην κατανόηση κειμένου και κατά 22 μονάδες στα μαθηματικά. Η εικόνα αυτή δεν αφορά ένα μεμονωμένο εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά μια ευρύτερη διεθνή τάση, όπως διαπιστώνει η Eυρωπαϊκή Πλατφόρμα Σχολικής Εκπαίδευσης⁠.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η ανάγνωση. Οι μαθητές δεν δυσκολεύονται μόνο να κατανοήσουν ένα κείμενο αλλά αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες προκλήσεις σε δεξιότητες που γίνονται ολοένα σημαντικότερες στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Ειδικότερα, να αξιολογούν αν μια πληροφορία είναι αξιόπιστη, να συγκρίνουν διαφορετικές πηγές, να συνδέουν πληροφορίες που προέρχονται από διαφορετικά κείμενα, να εντοπίζουν αντιφάσεις αλλά και να σκέφτονται κριτικά απέναντι σε αυτό που διαβάζουν.

Η PISA καταγράφει μάλιστα αύξηση της λεγόμενης «βιαστικής ανάγνωσης», δηλαδή της τάσης να διαβάζει κανείς γρήγορα αλλά με μικρότερη ακρίβεια. Το φαινόμενο έχει σχεδόν διπλασιαστεί από το 2018. Το εύρημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα, δεδομένου ότι σήμερα οι μαθητές έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με τεράστιους όγκους πληροφοριών, βίντεο, αναρτήσεων, ειδήσεων, αλγοριθμικά παραγόμενου περιεχομένου και πλέον κειμένων και εικόνων που παράγονται από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Ακόμη μεγαλύτερη η πρόκληση για την Ελλάδα

Η ελληνική εικόνα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και στα τρία βασικά γνωστικά πεδία της PISA. Στις Φυσικές Επιστήμες οι 15χρονοι μαθητές στην Ελλάδα συγκέντρωσαν 434 μονάδες, έναντι 482 στον ΟΟΣΑ. Στα Μαθηματικά η μέση επίδοση ήταν 424 μονάδες, έναντι 463, ενώ στην Κατανόηση Κειμένου 423 μονάδες, έναντι 461. Στην υπολογιστική επίλυση προβλημάτων, που αξιολογήθηκε για πρώτη φορά στον συγκεκριμένο κύκλο, η Ελλάδα συγκέντρωσε 461 μονάδες, έναντι 500 στον ΟΟΣΑ.

Όσο για τη διαχρονική εικόνα της χώρας μας, ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι από το 2022 έως το 2025 η Ελλάδα είχε περίπου σταθερή επίδοση στα Μαθηματικά και στις Φυσικές Επιστήμες, ενώ στην Κατανόηση Κειμένου σημειώθηκε νέα πτώση. Ωστόσο, τόσο στις Φυσικές Επιστήμες όσο και στα Μαθηματικά η επίδοση του 2025 παραμένει χαμηλότερη από το 2018 και από προηγούμενες αξιολογήσεις.

Αν και το υπουργείο Παιδείας επισημαίνει ότι η πτώση στην Ελλάδα ήταν μικρότερη από εκείνη που καταγράφηκε σε αρκετά παραδοσιακά ισχυρά εκπαιδευτικά συστήματα, το στοιχείο αυτό, δεν αλλάζει το βασικό πρόβλημα, ότι δηλαδή, η απόσταση από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ παραμένει σημαντική.

Επομένως, η στροφή σε μαθησιακές εμπειρίες που θα μπορούν να ενισχύσουν τις μαθητικές επιδόσεις, σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Σχολικής Εκπαιδευτικής Πλατφόρμας, αποκτά πλέον ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Όχι μόνο περισσότερη τεχνολογία στο σχολείο

Ένα από τα αξιοπρόσεκτα σημεία της ευρωπαϊκής ανάλυσης είναι ότι δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως αυτόματη λύση. Η PISA αναγνωρίζει ότι τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να βοηθήσουν τους νέους να προετοιμαστούν για το μέλλον. Ταυτόχρονα, όμως, υπογραμμίζει ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την προσοχή, την προσπάθεια και την κατανόηση. Το ίδιο ισχύει και για την τεχνητή νοημοσύνη.

Με δεδομένο ότι οι μαθητές ήδη χρησιμοποιούν AI, το θέμα είναι αν θα μάθουν να τη χρησιμοποιούν με κριτικό, δημιουργικό και υπεύθυνο τρόπο. Επομένως, η ψηφιακή εκπαίδευση μετακινείται από το «μαθαίνω να χρησιμοποιώ ένα εργαλείο» στο «μαθαίνω να σκέφτομαι ενώ χρησιμοποιώ ένα εργαλείο».

Ο ρόλος του eTwinning

Το eTwinning αποτελεί ευρωπαϊκή κοινότητα συνεργασίας σχολείων και εκπαιδευτικών, μέσα από την οποία μαθητές και εκπαιδευτικοί μπορούν να συνεργάζονται σε κοινά projects με σχολεία άλλων χωρών. Η αξία του, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σχολική Εκπαιδευτική Πλατφόρμα, βρίσκεται ακριβώς στο ότι δημιουργεί συνθήκες για ενεργητική και συνεργατική μάθηση. Οι μαθητές μπορούν, για παράδειγμα, να αναζητήσουν πληροφορίες από διαφορετικές πηγές, να ελέγξουν την αξιοπιστία τους, να αναλύσουν δεδομένα, να λύσουν ένα πρόβλημα, να προτείνουν λύσεις, να συζητήσουν με μαθητές άλλων χωρών και τελικά να καταλήξουν σε συμπεράσματα που πρέπει να τεκμηριώσουν.

Με άλλα λόγια, κάνουν στην πράξη αυτό που η PISA δείχνει ότι χρειάζεται να ενισχυθεί: χρησιμοποιούν τη γνώση αντί απλώς να την αποθηκεύουν.

Από τη θεωρία στην πράξη

Η προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί σε όλα τα βασικά γνωστικά πεδία. Στις Φυσικές Επιστήμες, για παράδειγμα, ένα eTwinning project μπορεί να ξεκινήσει από ένα πραγματικό πρόβλημα, όπως την κλιματική αλλαγή, την ποιότητα του νερού ή τη βιοποικιλότητα. Οι μαθητές μπορούν να κάνουν παρατηρήσεις, να συλλέξουν δεδομένα, να πραγματοποιήσουν πειράματα, να συγκρίνουν αποτελέσματα με μαθητές άλλων χωρών και να παρουσιάσουν τα συμπεράσματά τους. Έτσι, η επιστήμη δεν περιορίζεται στη σχολική σελίδα αλλά μετατρέπεται σε έρευνα.

Αντίστοιχα, τα μαθηματικά μπορούν να συνδεθούν με παιχνίδια, διαδραστικές προκλήσεις και προβλήματα που προέρχονται από την καθημερινή ζωή. Η λύση ενός προβλήματος δεν είναι πλέον απλώς μια απάντηση στο τετράδιο. Είναι ένα ζήτημα που απαιτεί στρατηγική, συνεργασία και αιτιολόγηση.

Αλλά και η ανάγνωση μπορεί να αποκτήσει πραγματικό σκοπό. Οι μαθητές μπορούν να γράψουν για ένα παγκόσμιο ζήτημα, να ανταλλάξουν κείμενα με συνομηλίκους τους σε άλλες χώρες, να συγκρίνουν διαφορετικές απόψεις ή να διερευνήσουν πώς παρουσιάζεται το ίδιο γεγονός από διαφορετικές πηγές. Η γλώσσα έτσι γίνεται εργαλείο επικοινωνίας και διερεύνησης, όχι μόνο αντικείμενο εξέτασης.

Ψηφιακές δεξιότητες

Η τεχνολογία χρησιμοποιείται για να δημιουργήσουν, να ερευνήσουν και να συνεργαστούν οι μαθητές – όχι απλώς για να καταναλώσουν περιεχόμενο. Αυτό είναι μια κρίσιμη διαφοροποίηση καθώς ο μαθητής δεν είναι απλώς θεατής μιας ψηφιακής παρουσίασης. Μπορεί να είναι ερευνητής, δημιουργός περιεχομένου, συνεργάτης και αξιολογητής πληροφοριών.

Στο πλαίσιο αυτό, ξεχωρίζουν τα eTwinning projects που εστιάζουν στην κριτική ψηφιακή εγγραμματοσύνη. Η Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα αναφέρεται χαρακτηριστικά σε δράσεις όπως τα «AI Fact Hunters» και «Beyond Fake News», μέσα από τις οποίες οι μαθητές μπορούν να συγκρίνουν πηγές, να κάνουν fact-checking, να συζητούν αντικρουόμενα στοιχεία και να αξιολογούν περιεχόμενο που έχει παραχθεί από τεχνητή νοημοσύνη. Πρόκειται για μια δεξιότητα που δύσκολα μπορεί να καλλιεργηθεί μόνο με ένα παραδοσιακό μάθημα. Ο μαθητής πρέπει να βρεθεί μπροστά σε πραγματικές πληροφορίες, αντικρουόμενες πηγές και ερωτήματα χωρίς αυτονόητη απάντηση. Και τότε να μάθει να ρωτά:

- Ποιος το λέει;

- Πώς το γνωρίζει;

- Ποια είναι η πηγή;

 - Υπάρχουν άλλα στοιχεία;

 - Τι υποστηρίζουν οι άλλες πλευρές;

 - Μπορεί η πληροφορία να έχει παραχθεί από AI;

 - Πώς μπορώ να το ελέγξω;

Αυτές είναι δεξιότητες που αποκτούν πλέον χαρακτήρα βασικής παιδείας.

Η σημασία της σχέσης του μαθητή με το σχολείο

Η PISA 2025 αναδεικνύει παράλληλα τη σημασία του κινήτρου, της αίσθησης του «ανήκειν», των αποτελεσματικών στρατηγικών μάθησης και των θετικών σχέσεων με εκπαιδευτικούς και γονείς. Η επίδοση επομένως δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το μαθησιακό περιβάλλον. Και εδώ η συνεργατική λογική του eTwinning αποκτά μια δεύτερη διάσταση. Όταν ένας μαθητής συνεργάζεται με συνομηλίκους του για να παραγάγει ένα κοινό αποτέλεσμα, η σχολική εργασία αποκτά σκοπό. Δεν κάνει μια εργασία μόνο και μόνο επειδή θα βαθμολογηθεί. Κάνει κάτι που θα δουν άλλοι, θα συζητηθεί, θα αξιολογηθεί και θα αποτελέσει μέρος μιας συλλογικής προσπάθειας. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την εμπλοκή και την αίσθηση συμμετοχής στη σχολική ζωή.

Η ευρωπαϊκή πλατφόρμα επικαλείται πρόσφατη μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε 14 σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ιταλία και εξέτασε την επίδραση των eTwinning projects σε ευρύτερες βασικές δεξιότητες. Στους τομείς που εξετάστηκαν περιλαμβάνονταν η πολιτειότητα, η επιχειρηματικότητα, η πολιτισμική επίγνωση και έκφραση και η ψηφιακή επάρκεια. Σύμφωνα με τα ευρήματα που παρουσιάζει η Πλατφόρμα, οι μαθητές που συμμετείχαν σε eTwinning projects παρουσίασαν μεγαλύτερη πρόοδο σε αυτές τις δεξιότητες σε σχέση με μαθητές που παρακολουθούσαν τα συνήθη μαθήματα.

Το εύρημα δεν σημαίνει ότι το eTwinning αποτελεί από μόνο του «λύση» για τα αποτελέσματα της PISA. Είναι όμως μια ένδειξη ότι η συνεργατική, διαθεματική και αυθεντική μάθηση μπορεί να δημιουργήσει διαφορετικές συνθήκες για την ανάπτυξη δεξιοτήτων.

Το ελληνικό σχολείο και η πρόκληση της αλλαγής

Η Ελλάδα διαθέτει σχολεία που παρουσιάζουν πολύ καλύτερες επιδόσεις από τον εθνικό μέσο όρο. Στα δεδομένα της PISA 2025, περίπου 38 σχολεία του ελληνικού δείγματος, από τα οποία 32 δημόσια, εμφάνισαν επιδόσεις από πολύ υψηλότερες έως κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, στοιχείο που δείχνει ότι η χαμηλή εθνική επίδοση δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν σχολικές μονάδες που μπορούν να λειτουργήσουν ως παραδείγματα καλών πρακτικών.

Το ζητούμενο επομένως δεν είναι απλώς να αυξηθούν οι ώρες διδασκαλίας ή να προστεθεί ακόμη μία ψηφιακή εφαρμογή. Είναι να εντοπιστεί τι κάνουν διαφορετικά οι σχολικές μονάδες που επιτυγχάνουν καλύτερα αποτελέσματα και πώς αυτές οι πρακτικές μπορούν να μεταφερθούν, προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε σχολείου.

Σε αυτή τη διαδικασία, ευρωπαϊκά δίκτυα όπως το eTwinning μπορούν να λειτουργήσουν ως μηχανισμός διάχυσης πρακτικών, συνεργασίας εκπαιδευτικών και δημιουργίας κοινών μαθησιακών εμπειριών.

Το «μάθημα» του PISA 2025

Σύμφωνα με τη νέα ευρωπαϊκή προσέγγιση, η απάντηση στην πτώση των βασικών δεξιοτήτων δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Η πρόκληση είναι να συνδεθούν γνώση, εφαρμογή, συνεργασία, κριτική σκέψη και ψηφιακή επάρκεια.

Η ουσία της συζήτησης που ανοίγει η Ευρωπαϊκή Σχολική Εκπαιδευτική Πλατφόρμα βρίσκεται τελικά σε μια αλλαγή οπτικής, προκειμένου να πραγματοποιηθεί συνολικά μία στροφή προς το ‘τί μπορεί να κάνει ο μαθητής με αυτά που ξέρει’ – αντί του να περιοριζόμαστε απλώς στο ‘τί ξέρει ο μαθητής’.

Το eTwinning δεν παρουσιάζεται ως υποκατάστατο του μαθήματος ούτε ως μαγική λύση στην κρίση των επιδόσεων. Μπορεί όμως να προσφέρει ένα εργαστήριο όπου οι μαθητές μαθαίνουν να ερευνούν, να συνεργάζονται, να αμφισβητούν, να τεκμηριώνουν, να δημιουργούν και να επικοινωνούν.

Επειδή, στο σχολείο του μέλλοντος, δεν αρκεί οι μαθητές να γνωρίζουν περισσότερα αλλά θα χρειάζεται να σκέφτονται καλύτερα, να ξεχωρίζουν την πληροφορία από την παραπληροφόρηση, να χρησιμοποιούν την τεχνολογία χωρίς να εξαρτώνται από αυτήν και να μετατρέπουν τη γνώση σε πράξη.

Και σε αυτή τη μετάβαση, η ευρωπαϊκή συνεργασία μεταξύ σχολείων μπορεί να γίνει μέρος της ίδιας της εκπαιδευτικής διαδικασίας και να μην είναι απλώς μία περιφερειακή δραστηριότητα.