Σαν σήμερα: Η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα και οι μέρες που σημάδεψαν την Παιδεία

Σαν σήμερα, στις 8 Ιανουαρίου 1991, η ελληνική κοινωνία συγκλονίστηκε από τη δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα, ενός καθηγητή μαθηματικών στην Πάτρα, κατά τη διάρκεια των μεγάλων μαθητικών κινητοποιήσεων της περιόδου 1990–1991. Το γεγονός δεν αποτέλεσε μόνο μια τραγική απώλεια, αλλά και σημείο καμπής για τον δημόσιο διάλογο γύρω από την Παιδεία και την πολιτική αντιπαράθεση της εποχής.

Το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο

Στα τέλη του 1990, η χώρα κυβερνιόταν από τη Νέα Δημοκρατία με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, ενώ στο υπουργείο Παιδείας βρισκόταν ο Βασίλης Κοντογιαννόπουλος. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που προωθούσε η κυβέρνηση είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Προβλέπονταν αλλαγές στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση, με μέτρα που αφορούσαν την πειθαρχία στα σχολεία, τις απουσίες, την ενδυμασία, αλλά και ζητήματα λειτουργίας της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η αντίδραση ήταν μαζική. Περίπου το 70% των σχολείων τελούσε υπό κατάληψη, ενώ διαδηλώσεις πραγματοποιούνταν καθημερινά σε μεγάλες πόλεις. Το κλίμα ήταν πολιτικά οξυμένο, με την κυβέρνηση να δέχεται έντονη κριτική από την αντιπολίτευση και την κοινωνία.

Η νύχτα της δολοφονίας

Το βράδυ της 8ης Ιανουαρίου 1991, γύρω στις 10:30, μέλη της ΟΝΝΕΔ επιχείρησαν να ανακαταλάβουν το 3ο Γυμνάσιο-Λύκειο Πάτρας, το οποίο τελούσε υπό κατάληψη. Στη συμπλοκή που ακολούθησε, ο Νίκος Τεμπονέρας, καθηγητής του σχολείου, έσπευσε να βοηθήσει τους μαθητές του. Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, δέχθηκε θανάσιμο χτύπημα στο κεφάλι με σιδερολοστό και κατέληξε.

Η είδηση της δολοφονίας προκάλεσε σοκ και οργή σε όλη τη χώρα.

Πολιτικές εξελίξεις και κοινωνικές αντιδράσεις

Την επόμενη ημέρα, ο υπουργός Παιδείας Βασίλης Κοντογιαννόπουλος υπέβαλε την παραίτησή του, η οποία ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια εκτόνωσης της κρίσης. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Γιώργος Σουφλιάς, ο οποίος ανακοίνωσε την απόσυρση των επίμαχων νομοθετημάτων και την έναρξη διαλόγου για την Παιδεία «από μηδενική βάση».

Στις 10 Ιανουαρίου 1991 πραγματοποιήθηκε μεγάλο συλλαλητήριο στην Αθήνα, με τη συμμετοχή περίπου 100.000 ανθρώπων. Οι συγκρούσεις που σημειώθηκαν είχαν τραγική κατάληξη, καθώς πυρκαγιά στο πολυκατάστημα «Κάπα-Μαρούσης» στην οδό Πανεπιστημίου οδήγησε στον θάνατο τεσσάρων ανθρώπων. Τις επόμενες ημέρες, η κατάσταση άρχισε σταδιακά να ομαλοποιείται και οι μαθητές επέστρεψαν στα σχολεία στις 13 Ιανουαρίου.

Για τη δολοφονία κατηγορήθηκαν ο πρόεδρος της ΟΝΝΕΔ Αχαΐας Ιωάννης Καλαμπόκας και το μέλος της τοπικής ΟΝΝΕΔ Αλέκος Μαραγκός. Και οι δύο συνελήφθησαν και προφυλακίστηκαν.

Στο δικαστικό σκέλος, ο Αλέκος Μαραγκός απαλλάχθηκε με βούλευμα, ενώ ο Ιωάννης Καλαμπόκας παραπέμφθηκε ως βασικός αυτουργός. Πρωτοδίκως καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Σε δεύτερο βαθμό, του αναγνωρίστηκαν ελαφρυντικά και η ποινή μειώθηκε σε κάθειρξη 17 ετών και τριών μηνών, η οποία αργότερα μειώθηκε περαιτέρω. Αποφυλακίστηκε το 1998, έχοντας εκτίσει τα 3/5 της ποινής του.

Η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο φορτισμένα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Το 3ο Λύκειο Πάτρας, όπου συνέβη το φονικό, φέρει πλέον το όνομά του, ως διαρκής υπενθύμιση ενός γεγονότος που σημάδεψε μια ολόκληρη γενιά και άφησε βαθύ αποτύπωμα στον δημόσιο διάλογο για την Παιδεία, τη βία και την πολιτική αντιπαράθεση στην Ελλάδα.