Η πιο ισχυρή δομική αλλαγή: Κοινωνία ηλικιωμένων, η νέα πραγματικότητα

Από το 2001 και μετά η Ελλάδα συρρικνώνεται πληθυσμιακά και γερνάει ηλικιακά. Επί 25 χρόνια το δημογραφικό πρόβλημα μαστίζει τη χώρα αποτελώντας μία από τις πιο επικίνδυνες παραμέτρους που μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την αναπτυξιακή προοπτική, την οικονομική σταθερότητα και την κοινωνική ευημερία της χώρας μας. Αρκεί να συνειδητοποιήσει κανείς ότι ο πληθυσμός της έχει μειωθεί κατά 715.000 ανθρώπους μεταξύ 2011-2024, οι γεννήσεις από το 1980 μέχρι πέρυσι υποδιπλασιάστηκαν, ενώ οι ανήκοντες στην τρίτη ηλικία είναι 2,5 φορές παραπάνω απ’ ό,τι το 1971.     

Η εικόνα αυτή συμβαδίζει πλήρως με τη γενικότερη ευρωπαϊκή εξέλιξη. Σχεδόν όλη η ευρωπαϊκή ήπειρος βιώνει μια ισχυρή δημογραφική κρίση. Ουδέποτε στο παρελθόν ο χαρακτηρισμός «Γηραιά Ηπειρος» δεν απεικόνιζε με τέτοια πιστότητα την εικόνα της Ευρώπης, με τον δείκτη γεννήσεων να υποχωρεί διαρκώς κάθε χρόνο σε νέο χαμηλό. Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, το 2024 γεννήθηκαν 3,55 εκατομμύρια μωρά στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, σημειώνοντας μείωση 3,3% από τα 3,67 εκατομμύρια το 2023. Το συνολικό ποσοστό γονιμότητας για το 2024 ήταν 1,34 γεννήσεις ζώντων μωρών ανά γυναίκα στην Ε.Ε. από 1,38 το 2023. Πρόκειται για το χαμηλότερο ποσοστό από το 2001. Ενώ οι ειδικοί μιλούν για ανάγκη 2,0 γεννήσεων/γυναίκα στην Ε.Ε., το υψηλότερο συνολικό ποσοστό γονιμότητας κατέγραψε η Βουλγαρία με 1,72 γεννήσεις, ενώ το χαμηλότερο η Μάλτα με μόλις 1,01 γεννήσεις. Στη χώρα μας ο αντίστοιχος δείκτης κυμαίνεται τα τελευταία χρόνια μεταξύ 1,40-1,25.    

Το πλέον δυσοίωνο είναι ότι οι εν λόγω τάσεις δεν είναι αναστρέψιμες, παρά μόνο σε μεγάλο βάθος χρόνου και υπό πολλές προϋποθέσεις. Εάν δεν υπάρξει πρόσθεση νέου πληθυσμού λόγω μετανάστευσης προς την Ελλάδα, ο ελληνικός πληθυσμός το 2060 θα επανέλθει είτε στα επίπεδα του 1963, στα 8,45 εκατομμύρια στο ευνοϊκότερο σενάριο, είτε στα επίπεδα του 1955, στα 7,95 εκατομμύρια στο δυσμενέστερο. Πρόκειται για συρρίκνωση κατά 35% σε εύρος 60ετίας και με πληθυσμιακή σύνθεση όπου οι ηλικιωμένοι (65+) και οι υπερήλικες (85+) θα έχουν εντυπωσιακές καταγραφές. Πάνω από το 1/3 του πληθυσμού μας θα είναι άνω των 65 ετών τότε. 

Ολα αυτά προκαλούν πιέσεις στην οικονομία, κυρίως στο Ασφαλιστικό και το Συνταξιοδοτικό, δημιουργούν νέες πρόσθετες ανάγκες στο σύστημα υγείας - περίθαλψης και την αγορά εργασίας και αργά ή γρήγορα θα θέσουν τις πολιτικές ηγεσίες ενώπιον πολύ δύσκολων διλημμάτων. Είναι βέβαιο ότι η Ελλάδα για να επιβιώσει θα χρειαστεί μια ολοκληρωμένη εθνική δημογραφική πολιτική.   

Οι ειδικοί της επιστήμης της δημογραφίας, όπως ο καθηγητής Δημογραφίας και νυν διευθυντής Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) Βύρων Κοτζαμάνης, θεωρούν ότι πράγματι, υπό προϋποθέσεις, αυτή η επικίνδυνη τάση μείωσης και συνάμα γήρανσης του ελληνικού πληθυσμού μπορεί να επιβραδυνθεί. Και σε δεύτερο στάδιο, ακόμη και να αναστραφεί. Απαιτείται όμως η σαφής διατύπωση των βασικών στόχων και του χρονοδιαγράμματος υλοποίησης αυτής της δημογραφικής πολιτικής, με προτεραιότητες, ιεραρχήσεις και συγκεκριμένα μέτρα. Με διάθεση επαρκών πόρων, επιστημονική - τεχνική στήριξη και συνεχή αξιολόγησή τους.

ΒΥΡΩΝ ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ: Η δημογραφική εικόνα της χώρας μας διαφέρει σήμερα σημαντικά από αυτήν της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας. Συνοπτικά, τα βασικά χαρακτηριστικά της είναι: κατ’ αρχάς, η σημαντική μεν αύξηση του προσδόκιμου ζωής μας, αλλά και η μεγαλύτερη επιβράδυνση των κερδών της μετά το 1990 σε σχέση με άλλες χώρες της Ε.Ε. Δεύτερον, η ταχύτατη μείωση  της γονιμότητας, του αριθμού δηλαδή των παιδιών που απέκτησαν οι γενεές που γεννήθηκαν μετά το 1960, και η συνεχής αύξηση της μέσης ηλικίας στην απόκτησή τους. Εξ ου και η μετά το 1980 ταχύτατη μείωση των γεννήσεων: 148.000 το 1980, 100.000 το 1990 και 66.500 το 2025.

Ο συνδυασμός των δύο προαναφερθέντων οδήγησε αφενός στην αναστροφή του προσήμου των φυσικών ισοζυγίων - ενώ αυτά, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ήταν θετικά μέχρι το 2010, από το 2011 έως το 2024 οι θάνατοι υπερβαίνουν πλέον τις γεννήσεις κατά 560.000. Και αφετέρου στη συνεχή αύξηση του ειδικού βάρους των 65 ετών και άνω, άμεση επίπτωση της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και της μείωσης της γονιμότητας. Μια αύξηση που συνοδεύτηκε και από τη σημαντική μείωση του πλήθους και του ειδικού βάρους των νέων 0-19 ετών. Ετσι, οι 65+ από 980.000 και 11% το 1971 είναι σήμερα 2,45 εκατομμύρια και 23,5%, ενώ οι 85+ που ήταν 70.000 και 0,7% το 1971 υπερβαίνουν πλέον τις 400.000 και το 3,8%.

Ακόμη, την τελευταία δεκαπενταετία υπάρχει αναστροφή των μεταναστευτικών ισοζυγίων: περισσότεροι έξοδοι από εισόδους, που σε συνδυασμό με τα προηγούμενα οδήγησαν στην για πρώτη φορά μεταπολεμικά μείωση του πληθυσμού κατά 715.000 μεταξύ 2011-2025. Επιπλέον, έχουμε μείωση των γάμων, αύξηση των διαζυγίων και των συμφώνων συμβίωσης, με αποτέλεσμα την αλλαγή της σύνθεσης και δομής των νοικοκυριών και των οικογενειών και την ανάδυση νέων οικογενειακών μοντέλων.

Τέλος, υπάρχουν αύξηση των ανισοτήτων σε περιφερειακό επίπεδο όλων των δημογραφικών δεικτών (φυσικά ισοζύγια, γονιμότητα, θνησιμότητα, γήρανση) και εξαιρετικά άνιση κατανομή του πληθυσμού μας στον χώρο. Το 2021 το 50% του πληθυσμού κατοικούσε σε 65 από τις 1.036 Δημοτικές Ενότητες, στο 4,5% της επιφάνειας της χώρας.

ΧΡ.ΔΡ.: Το τελευταίο ειδικά παραπέμπει σε περιφερειακές και κυρίως οικονομικές ανισότητες.

Β.Κ.: Είναι άμεση συνέπεια κυρίως της εσωτερικής μετανάστευσης και απόρροια του μεταπολεμικού μοντέλου ανάπτυξης και της απουσίας εθνικής στρατηγικής περιφερειακής ανάπτυξης. Οι έντονες αυτές ανισότητες, σε συνδυασμό συνήθως με τις εξίσου έντονες οικονομικές, υποθηκεύουν, εκτός των άλλων, την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη και την εδαφική συνοχή της χώρας μας. Εχουν ήδη επηρεάσει σε μεγάλο τμήμα, κυρίως, της ηπειρωτικής Ελλάδας τον δυναμισμό πλήθους περιοχών όπου καταγράφονται σταθερά πλέον ετησίως υψηλές αναλογίες θανάτων ανά γέννηση και υψηλοί ρυθμοί μείωσης και γήρανσης του πληθυσμού, οδηγώντας τες στη δημογραφική τους κατάρρευση.

ΧΡ.ΔΡ.: Ο ΠΟΥ εκτιμά συνεχή συρρίκνωση του ελληνικού πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες. Συμφωνείτε; Ποια είναι η δική σας πρόβλεψη σε αριθμούς;

Β.Κ.: Οι δημογραφικές εξελίξεις μάς προβληματίζουν όλο και περισσότερο. Αυτό δεν περιορίζεται μόνο στο παρόν, καθώς τόσο από τις προβολές των διεθνών οργανισμών όσο και από αυτές του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών προκύπτει ότι και τις επόμενες δεκαετίες, κατ’ αρχάς, οι θάνατοι θα αυξηθούν ελαφρώς ενώ οι γεννήσεις θα συνεχίσουν να είναι πολύ λιγότερες από αυτούς. Με αποτέλεσμα τα φυσικά ισοζύγια να παραμείνουν αρνητικά οδηγώντας -αν το μεταναστευτικό μας ισοζύγιο είναι ουδέτερο- στην περαιτέρω μεγαλύτερη ή μικρότερη μείωση του πληθυσμού μας.

Η μείωση αυτή -στην υπόθεση πάντοτε ενός μηδενικού μεταναστευτικού ισοζυγίου την επόμενη 35ετία- θα κυμανθεί από 1,95 έως και 2,45 εκατομμύρια. Δηλαδή, ο πληθυσμός μας το 2060 θα επανέλθει είτε στα επίπεδα του 1963, στα 8,45 εκατομμύρια στο ευνοϊκότερο σενάριο, είτε στα επίπεδα του 1955, στα 7,95 εκατομμύρια στο δυσμενέστερο. Και στα δύο όμως αυτά σενάρια, η κατανομή του ανά ηλικία θα διαφοροποιείται σημαντικά αυτής του 1960, καθώς οι 65+ θα αποτελούν το 30%-38% του συνόλου έναντι του 6%-7% έναν αιώνα πριν.

ΧΡ.ΔΡ.: Θα γίνουμε δηλαδή χώρα γερόντων, αλλά θα χάσουν και οι γυναίκες την υπεροχή; 

Β.Κ.: Το πλήθος και το ποσοστό των ηλικιωμένων (65+) και των υπερήλικων (85+) θα αυξηθούν ταχύτατα. Ενώ η υπερσυγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της επικράτειας δεν πρόκειται επίσης να ανακοπεί, αν δεν υπάρξει μια εθνική στρατηγική για την περιφερειακή ανάπτυξη.

Ειδικότερα, το φυσικό ισοζύγιο -αν το Μεταναστευτικό την περίοδο 2025-59 είναι ουδέτερο- θα παραμείνει αρνητικό, δηλαδή περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ακόμη κι αν αυξηθούν σημαντικά οι ετήσιοι δείκτες γονιμότητας από τα ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα των τελευταίων δεκαετιών (1,40-1,25 παιδιά/γυναίκα) και τα νεότερα ζευγάρια αρχίσουν να κάνουν προοδευτικά όλο και λίγο περισσότερα παιδιά, καθώς το πλήθος των γυναικών 25-44 ετών θα μειωθεί, με αποτέλεσμα οι γυναίκες αυτές να είναι λιγότερες κατά 450.000  στα τέλη της δεκαετίας του 2050 απ’ ό,τι σήμερα (-33%).

ΧΡ.ΔΡ.: Ποια μέτρα απαιτούνται για την υπογεννητικότητα;

Β.Κ.: Για τη δημιουργία ενός συνολικού ευνοϊκού περιβάλλοντος που θα καθιστά τη γονεϊκότητα συμβατή με τα ατομικά σχέδια ζωής των νεότερων γενεών τα κυριότερα μέτρα θα πρέπει να στοχεύουν κυρίως στη μείωση του (άμεσου ή έμμεσου) πολύ υψηλού κόστους που προκύπτει από τη γέννηση και το μεγάλωμα ενός παιδιού σε σχέση με τα διαθέσιμα εισοδήματα, στην εναρμόνιση της οικογενειακής με την επαγγελματική ζωή, στην άμβλυνση των έμφυλων διακρίσεων, στην επίλυση του στεγαστικού προβλήματος που αντιμετωπίζουν οι νέοι στα μεγάλα αστικά κέντρα, στη μείωση της ανεργίας και των επισφαλών σχέσεων εργασίας, στην αύξηση των διαθέσιμων πραγματικών εισοδημάτων των νεότερων γενεών, στην άρση του κλίματος αβεβαιότητας και έλλειψης εμπιστοσύνης στο μέλλον. Η αβεβαιότητα αυτή δημιουργεί ανασφάλεια και επηρεάζει την απόφαση για μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις, επομένως και για τη δημιουργία οικογένειας. Η στάση των νέων μας αποκαλύπτει έλλειμμα εμπιστοσύνης. Η αποκατάστασή της απαιτεί συλλογική προσπάθεια και προϋποθέτει δίκαιους θεσμούς, διαφάνεια, λογοδοσία, παιδεία που καλλιεργεί την ενσυναίσθηση και την αλληλεγγύη, καθώς και κοινωνικά και οικονομικά μοντέλα λιγότερο άνισα και ανταγωνιστικά και περισσότερο συνεργατικά.

ΧΡ.ΔΡ.: Γενικότερα, πού πρέπει να στοχεύσουμε για να αναστρέψουμε τις αρνητικές εξελίξεις;

Β.Κ.: Στόχος πρέπει να είναι η επιβράδυνση της μείωσης του συνολικού πληθυσμού, των νέων μας, του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και της γήρανσης, καθώς και μια πιο ισορροπημένη κατανομή του. Επιβάλλεται ο συνδυασμός μέτρων. Πρώτον, για να περιορίσουν τις αμέσως επόμενες δεκαετίες την αύξηση των θανάτων και ταυτόχρονα να επιτρέψουν στους μελλοντικούς ηλικιωμένους στη χώρα μας να έχουν μια υγιή και ενεργή γήρανση. Δεύτερον, για να δημιουργήσουν ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον για την απόκτηση από τις νεότερες γενεές του αριθμού των παιδιών που επιθυμούν (>2) και το κλείσιμο του χάσματος που υπάρχει ανάμεσα στον επιθυμητό αριθμό παιδιών και τον αριθμό αυτών που θα αποκτήσουν. Τρίτον, για να επιβραδύνουν τη μετανάστευση νέων παραγωγικών και αναπαραγωγικών ηλικιών δημιουργώντας τις συνθήκες για την επιστροφή τμήματος όσων έχουν φύγει/θα φύγουν. Τέταρτον, για να επιτρέψουν τη μόνιμη εγκατάσταση και την ενσωμάτωση στη χώρα μας νέων αλλοδαπών με ισορροπημένη σχέση ανάμεσα στα δύο φύλα. Και πέμπτον, για να αναστρέψουν τη φορά της εσωτερικής μετανάστευσης και την υπερσυγκέντρωση του πληθυσμού.

ΧΡ.ΔΡ.: Ποια θα πρέπει να είναι -αξονικά- τα στοιχεία μιας ολοκληρωμένης εθνικής δημογραφικής στρατηγικής;

Β.Κ.: Η επίτευξη των προαναφερθέντων στόχων αποτελεί σε πλειάδα χωρών αντικείμενο και της δημογραφικής πολιτικής. Σε σχέση με αυτήν, οφείλουμε όμως να σημειώσουμε ότι τα όποια μέτρα κι αν ληφθούν δεν θα αλλάξουν ριζικά τις υφιστάμενες τάσεις αμέσως, αλλά σε βάθος χρόνου. 

Οπως προκύπτει εξάλλου και από τη διεθνή εμπειρία, οι επιδοματικές πολιτικές έχουν άκρως περιορισμένη εμβέλεια αν δεν έχει δημιουργηθεί ένα ευρύτερο ευνοϊκότατο περιβάλλον για την ανακοπή και την αναστροφή των όποιων ανεπιθύμητων δημογραφικών μας εξελίξεων.

Η δημογραφική πολιτική δεν ταυτίζεται με την οικογενειακή. Η οικογενειακή πολιτική, έτσι τουλάχιστον όπως εφαρμόζεται στις πλέον ανεπτυγμένες χώρες, αφορά ένα πλέγμα μέτρων τα οποία στοχεύουν κυρίως στη μείωση των διαφορών του επιπέδου ζωής των νοικοκυριών ανάλογα με την οικογενειακή τους κατάσταση και ταυτόχρονα στη βιολογική, κοινωνική και νοητική ανάπτυξη των παιδιών και εμμέσως στη στήριξη της γονιμότητας. Η δημογραφική πολιτική θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη αφενός το σύνολο -και όχι μόνο την οικογένεια/γονιμότητα- των συνιστωσών που επηρεάζουν το μέγεθος ενός πληθυσμού, την κατανομή του ανά ηλικία στον χώρο, και αφετέρου τις συνέπειες της εξέλιξής τους σε βάθος χρόνου. Οι συνιστώσες αυτές δεν λειτουργούν αυτόνομα, συνδέονται με αμφίδρομες σχέσεις, επηρεάζονται και ταυτόχρονα επηρεάζουν πλήθος εξωγενών της δημογραφίας μεταβλητών (οικονομικές, κοινωνικές, πολιτισμικές κ.ά.).

Για να υλοποιηθούν οι στόχοι της πολιτικής αυτής, θα πρέπει τα λαμβανόμενα μέτρα σε πλήθος εξωτερικών της δημογραφίας πεδίων να μην τους υπονομεύουν και ταυτόχρονα να λαμβάνονται υπόψη και οι σημαντικές ενίοτε δημογραφικές διαφοροποιήσεις σε χαμηλότερα του εθνικού επίπεδα, καθώς οι προκλήσεις που θέτει το Δημογραφικό διαφοροποιούνται σημαντικά ανά επίπεδο. Εξ ου και η αναγκαιότητα όχι μόνο οριζόντιων μέτρων.

Απαιτούνται προφανώς για τον σχεδιασμό αυτής της πολιτικής η κατανόηση τόσο των βασικών δημογραφικών τάσεων και προοπτικών σε εθνικό επίπεδο όσο και των διαφοροποιημένων ανά πεδίο επιπτώσεών τους, καθώς και η σαφής διατύπωση των βασικών στόχων και του χρονικού ορίζοντα που θα τεθούν για την επίτευξή τους, των στρατηγικών επιλογών, των προτεραιοτήτων, των αξόνων, των δράσεων και των μέτρων. Η υλοποίηση μιας δημογραφικής πολιτικής προϋποθέτει όμως και την ύπαρξη μιας επιτελικής δομής, τον συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων, τη διάθεση επαρκών πόρων, την επιστημονική και τεχνική στήριξη και, προφανώς, και τη δυνατότητα συνεχούς αξιολόγησης των όποιων δράσεων και μέτρων.

ΧΡ.ΔΡ.: Τελικά, το ελληνικό δημογραφικό πρόβλημα είναι πρόκληση υπέρβασης ή νομοτέλεια παρακμής για τη χώρα; Αποτελέσματα πότε θα μπορούσαμε να ελπίζουμε ότι θα έχουμε;

Β.Κ.: Οι έχοντες την ευθύνη σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων σε πλήθος πεδίων σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο οφείλουν να θεωρήσουν δεδομένες κάποιες μη αναστρέψιμες τάσεις τις αμέσως επόμενες δεκαετίες και να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις τους. Οφείλουν όμως ταυτόχρονα να λάβουν και τα προσήκοντα μέτρα που θα στοχεύουν στην επιβράδυνση των ρυθμών συγκέντρωσης και μείωσης του πληθυσμού, καθώς και της αύξησης της γήρανσής του. Απαιτούνται επομένως τόσο μια προσαρμογή στις αναμενόμενες αλλαγές (pre-activity) όσο και δράσεις για την επίτευξη των επιθυμητών αλλαγών (pro-activity).

Απαιτείται ταυτόχρονα και μια θετική προσέγγιση της δημογραφίας που δεν σημαίνει αγνόηση των προκλήσεων, αλλά αντίθετα μας καλεί να  μετατοπίσουμε το βλέμμα από τον πανικό και τον φόβο στην κατανόηση και τη δράση, να δούμε τον δημογραφικό μετασχηματισμό της κοινωνίας μας ως μια νέα φάση της ιστορίας της, όχι καλύτερη ή χειρότερη, αλλά διαφορετική.

Μείζον πρόβλημα η μείωση των γεννήσεων

ΧΡ.ΔΡ.: Αρα, το μείζον πρόβλημα αφορά την εντυπωσιακή μείωση των γεννήσεων;

Β.Κ.: Το έλλειμμα των γεννήσεων έναντι των θανάτων θα μπορούσε, παρ’ όλα αυτά, να περιοριστεί, αν οι θάνατοι συγκρατηθούν σε επίπεδα ελαφρώς χαμηλότερα των 130.000 κατά μέσο όρο ετησίως, και, κυρίως, αν σε μια πρώτη φάση ανακοπεί προοδευτικά η μείωση των γεννήσεων και, στη συνέχεια, αυτές αρχίσουν να αυξάνονται από τα πολύ χαμηλά επίπεδα που θα φτάσουν. Για να επιτευχθεί όμως αυτός ο στόχος απαιτείται η δημιουργία ενός περιβάλλοντος που θα επιτρέψει στα νέα ζευγάρια να ανακόψουν την τάση να αποκτούν λιγότερα παιδιά: οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1980 θα αποκτήσουν λίγο λιγότερο από 1,5 παιδί, ενώ οι μητέρες τους έφεραν στον κόσμο 2,0 παιδιά, και στη συνέχεια όσες γεννήθηκαν μετά το 2000 να αυξήσουν προοδευτικά τον αριθμό των παιδιών τους φτάνοντας μέχρι και στα 1,8-1,9 παιδιά.