Μαθήματα αισθησιασμού: Η ιστορία, η εμπειρία και η μυσταγωγία των χαμάμ

Ολοι ξέρουμε την ύπαρξή τους, αλλά λίγοι γνωρίζουν τη μακραίωνη ιστορία τους καθώς η διαδικασία των λουτρών ήταν απαραίτητη ήδη κατά τα αρχαϊκά, κλασικά και ελληνιστικά χρόνια και συνιστούσαν, ειδικά για τους Ελληνες, μια πράξη δημόσιου και συλλογικού χαρακτήρα. Αντίστοιχα πάλι, στους Ρωμαίους άρεσε πολύ να επιδεικνύουν όλες αυτές τις πολυτελείς θέρμες, ενώ ακόμα και στα χριστιανικά χρόνια τα λουτρά εξακολουθούν να υφίστανται στις διαφορετικές περιοχές του Βυζαντίου.

Αυτά τα βυζαντινά κατάλοιπα είναι που αντικρίζουν οι Οθωμανοί όταν κατακτούν την Κωνσταντινούπολη μετατρέποντας τα λουτρά, όπως ήταν μέχρι τότε γνωστά, σε χαμάμ, την ιστορία των οποίων αναλαμβάνουν να ξετυλίξουν με τρόπο συναρπαστικό οι ιστορικοί και ερευνήτριες Ιόλη Βιγγοπούλου και Αλίκη Ασβεστά στο άκρως ενδιαφέρον βιβλίο «Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Μέσα από τις μαρτυρίες των περιηγητών παρατηρούμε τη σημασία των χαμάμ για την Οθωμανική Αυτοκρατορία από τον 16ο έως τα μέσα του 19ου αιώνα - από τα δημόσια λουτρά μέχρι τα ιδιωτικά λουτρά των εύπορων Οθωμανών υπηκόων, αλλά και αυτά στο παλάτι του σουλτάνου. Ο κόσμος του λουτρού ήταν πολύ γοητευτικός στα μάτια των δυτικών επισκεπτών, αφού δεν είχε να κάνει μόνο με την πρακτική καθαριότητας, αλλά ήταν άμεσα συνυφασμένος με την απόλαυση και τη δημόσια συναναστροφή, γεννώντας ποιητικές εικόνες αισθησιασμού και αναπλάθοντας έναν εξωτικό κόσμο, πολύ ξένο στα μάτια της Δύσης.

Την ιστορική συνέχεια, ωστόσο, των λουτρών, που ανέρχεται στον αρχαιοελληνικό κόσμο και τις ευεργετικές και θεραπευτικές επιδράσεις τους, όπως τα λουτρά του Ιπποκράτη στην Κω, τη γνωρίζουν αρκετοί περιηγητές, κυρίως από τη Γαλλία, αν και οι περισσότεροι αγνοούν τη σύνδεση ή το γεγονός ότι το θέμα του λουτρού αναφέρεται ήδη στην ομηρική Οδύσσεια. Οπως αναφέρει, πάντως, ο περιηγητής Αντουάν Λοράν Καστελάν, σε κείμενό του από τον 18ο αιώνα που περιλαμβάνεται στο βιβλίο των Βιγγοπούλου - Ασβεστά, «είναι ξεκάθαρο ότι οι Ελληνες τελειοποίησαν τα λουτρά ακολουθώντας το παράδειγμα των λαών της Ανατολής, οι οποίοι, κατά πώς φαίνεται, τα γνώριζαν πριν από αυτούς».

Γοητευτική εμπειρία

Ενας από τους πιο δημοφιλείς, ρομαντικούς συγγραφείς του 19ου αιώνα, που έδειξε να γοητεύεται από την ατμόσφαιρα των χαμάμ, ήταν αναμφίβολα ο Θεόφιλος Γκωτιέ. Χάρη σε αυτόν και σε άλλους συγγραφείς της περιόδου, οτιδήποτε είχε να κάνει με την Ανατολή γινόταν μόδα, σχεδόν μανία και εικόνες της Ανατολής άρχισαν να αποτυπώνονται σε πίνακες, βιβλία, περιηγητικά, κείμενα και μυθιστορήματα.

Οπως, χαρακτηριστικά, σε περιγραφή του Γάλλου συγγραφέα σε ένα απόσπασμα που παρατίθεται στο βιβλίο: «Οι αρχαίες θέρμες, μιας παράδοσης που χάθηκε σ’ εμάς, διατηρήθηκε στην Ανατολή. Με τον χριστιανισμό να κηρύττει την περιφρόνηση της ύλης, περιέπεσαν σε αχρηστία οι φροντίδες για το φθαρτό σώμα, ως αποπνέουσες καθαρό παγανισμό. Δεν θυμάμαι πλέον ποιος Ισπανός καλόγερος, λίγο καιρό μετά την κατάκτηση της Γρανάδας, κήρυξε εναντίον της χρήσης των λουτρών των Μαυριτανών και δήλωσε ότι όσοι δεν ήθελαν να τα απαρνηθούν ήταν επιρρεπείς στον αισθησιασμό και στην αίρεση».

Γι’ αυτό και ο ίδιος φρόντισε να ταξιδέψει ώστε να έχει την εμπειρία από πρώτο χέρι, την οποία καταθέτει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο: «Με οδήγησαν στο υπερώο από μια μικρή ξύλινη σκάλα και μου υπέδειξαν ένα κρεβάτι: μόλις ξεντύθηκα, δυο τελάκηδες μου περιέδεσαν το κεφάλι με μια λευκή πετσέτα σαν τουρμπάνι, και με περιτύλιξαν από τα νεφρά ως τους αστραγάλους πολύ σφιχτά με ένα βαμβακερό ύφασμα, όπως αυτό στα αιγυπτιακά αγάλματα.

Κάτω από τα σκαλιά βρήκα και φόρεσα ένα ζευγάρι γαλέντζες και, υποβασταζόμενος στις μασχάλες από τους τελάκηδες, κατευθύνθηκα στην αίθουσα με την υψηλότερη θερμοκρασία της τρίτης αίθουσας, που φτάνει τους 35 με 40 βαθμούς […]Κάτω από έναν θόλο, ο οποίος διαχέει το φως μέσα από γυάλινες πράσινες φεγγίδες, που αφήνουν μόνο ένα χλωμό φως να διεισδύσει, επτά ή οκτώ πλάκες, σαν ταφικές, είναι διατεταγμένες ώστε να δέχονται τα κορμιά των λουόμενων, οι οποίοι ακροβολισμένοι σαν πτώματα πάνω στο ανατομικό τραπέζι, υποβάλλονται στην πρώτη προετοιμασία του τούρκικου λουτρού: τους τσιμπάνε ελαφρά στις αρθρώσεις, τους μαλάσσουν σαν να είναι μια μαλακή ζύμη έως ότου σταγονίδια από ιδρώτα αρχίζουν να γεμίζουν το σώμα τόσο απρόσμενα που θυμίζουν το στόμιο του δοχείου με πάγο όπου εμποτίζεται το μπουκάλι σαμπάνιας, αποτέλεσμα που δεν αργεί να έρθει.

Οταν πια οι πόροι του δέρματός σας έχουν ανοίξει, περιχύνουν στα ανακουφισμένα μέλη σας άφθονο νερό: στη συνέχεια, ξαναφοράτε τις γαλέντζες για να αποφύγετε την επαφή των ποδιών με το καυτό πλακόστρωτο και σας οδηγούν σε έναν από τους διαμορφωμένους γύρω γύρω θαλαμίσκους».

Τα λουτρά του σουλτάνου

Είναι ακριβώς αυτοί οι συγγραφείς και μορφωμένοι περιηγητές, όπως μας πληροφορούν οι δύο συγγραφείς, Ιόλη Βιγγοπούλου και Αλίκη Ασβεστά, που εξερευνούν με τόσο παρατηρητικό τρόπο, ήδη από τον 16ο αιώνα, όλες τις λεπτομέρειες γύρω από τα χαμάμ - από την αρχιτεκτονική, τα πολυτελή κτίρια, τον φωτισμό και τις εντυπωσιακές εγκαταστάσεις θέρμανσης και υδροδότησης μέχρι την ίδια την τελετουργία της αναζωογόνησης και της κάθαρσης.

Μπορεί, λοιπόν, σε πολλά σημεία οι πόλεις της Ανατολής να μη διέφεραν από αυτές της Δύσης, ειδικά όσον αφορά τους κακοτράχαλους δρόμους, τα χαμόσπιτα κ.λπ., αλλά τα λουτρά αποκάλυπταν έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο: ακόμα και αν ξεκίνησαν από θρησκευτική επιταγή, καθώς ο καθαρμός ήταν προαπαιτούμενο για την προσευχή, κατά το Κοράνι, κατάληξαν να είναι μέρη απόλαυσης, κοινωνικοποίησης, ακόμα και επιβλητικής επίδειξης του πλούτου. Μπορεί, δηλαδή, τα χαμάμ, για λόγους λειτουργικούς αφού συνδέονταν με την προσευχή, να γειτνιάζουν με τα τεμένη σταδιακά, όμως, γίνονται αναπόσπαστα σημεία πολυτελών οικοδομημάτων - και όχι μόνο.

Ετσι, εκτός από τα δημόσια λουτρά όπου μπορούσε να έχει πρόσβαση όλος ο κόσμος, από τον 16ο αιώνα, δηλαδή την περίοδο ακμής των Οθωμανών, ο σουλτάνος συνήθιζε εκτός από το χαρέμι του παλατιού, να περνάει πολλές ώρες στα λουτρά. Ειδικά ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής είχε αναθέσει στον αρχιτέκτονα Σινάν την ανοικοδόμηση πολυτελών λουτρών μαζί με διάφορα τεμένη, μαυσωλεία, ιμαρέτ και φυσικά παλάτια.

Οι Ευρωπαίοι που επισκέπτονταν τον 16ο αιώνα την Υψηλή Πύλη και το σαράι εντυπωσιάζονταν από τα λουτρά, από τα δημόσια μέχρι αυτά του παλατιού - τις λεγόμενες στούφες, δηλαδή από τον θερμαινόμενο χώρο που αποκαλούνταν stufe, με το χαρακτηριστικό αναβρυτήριο από λευκό μάρμαρο στη μέση. Το ίδιο επιβλητικά φαίνεται να είναι τα λουτρά στα παλάτια: σταδιακά τα ιδιωτικά λουτρά των σουλτάνων έγιναν ένας τρόπος για να κρατούν τις γυναίκες του χαρεμιού τους στο σπίτι, αλλά και για να δείχνουν τον πλούτο και τη μεγαλοπρέπειά τους.

Μάλιστα δύο περιηγητές του 16ου και του 18ου αιώνα, ο Τζον Σάντερσον και ο Γιόζεφ Πιτόν ντε Τουρνεφόρ, έγραφαν: «Είναι γεμάτη η [οθωμανική πρωτεύουσα] με πολλά ωραία λουτρά, τόσο δημόσια όσο και ιδιωτικά, τα οποία μιμούμενα αυτά των αρχαίων Ελλήνων και των Ρωμαίων είναι σχεδιασμένα με εξαιρετική λειτουργικότητα και απαιτούνται απίστευτα μεγάλες δαπάνες».

Οι περισσότεροι περιηγητές αναφέρουν τις εντυπώσεις τους από τα διάφορα χαμάμ στην Κωνσταντινούπολη χωρίς, όμως, να δίνουν ακριβείς πληροφορίες για την τοποθεσία τους ή να κατονομάζουν το χαμάμ που επισκέπτονταν - γι’ αυτό και οι συγγραφείς του βιβλίου δεν μπόρεσαν να αποσπάσουν με ακρίβεια πληροφορίες για τις διάφορες τοποθεσίες που εξαπλώνονταν αυτά, εκτός από την πρωτεύουσα της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τι άλλαξε

Τα χαμάμ, τα οποία ήταν μέρη κοινωνικοποίησης, απόλαυσης και χαλάρωσης, ακολουθούσαν αρχιτεκτονικά την τριμερή δομή που είχαν από τα ρωμαϊκά χρόνια, παρά τις διαφοροποιήσεις τους, κατά την οθωμανική, τουλάχιστον, εκδοχή τους: στον πρώτο χώρο, όπου εισερχόταν ο επισκέπτης βρίσκονταν τα αποδυτήρια και τα μέρη χαλάρωσης με πάγκους καλυμμένους από εξωτικά υφάσματα και μαξιλάρια: μπορούμε να φανταστούμε την εντύπωση που θα έκαναν οι ξαπλωμένοι άνδρες με τις πετσέτες -όσοι δεν ήθελαν να αλλάξουν σε δημόσια θέα προσέτρεχαν στο ειδικό σεπαρέ που υπήρχε στο πατάρι- ή και οι γυναίκες, ανάλογα με το αν το χαμάμ ήταν γυναικείο ή ανδρικό.

Εκεί μπορούσαν να κάτσουν για να πιουν το τσάι τους, να συζητήσουν ή να καπνίσουν. Αυτός ο χώρος των αποδυτηρίων ήταν κρύος και χρησίμευε για να αλλάζουν οι λουόμενοι, οι οποίοι αφού γδύνονταν τυλίγονταν με μια μακριά πετσέτα -οι γυναίκες μπορούσαν να παραμείνουν γυμνές, οι άνδρες όχι- και αφού φορούσαν ξύλινα τσόκαρα περνούσαν στη ζεστή αίθουσα: εκεί ξάπλωναν, μαζί με τους υπόλοιπους, σε μεγάλες, ζεστές μαρμάρινες πλάκες, συνήθως υπερυψωμένες, όπου οι λουτράρηδες τους έτριβαν και τους σαπούνιζαν.

Ο χώρος έκλεβε, τις περισσότερες φορές, τις εντυπώσεις με την εξαίσια αρχιτεκτονική του, τον διάτρητο θόλο με τις μικρές οπές απ’ όπου έμπαινε ένα διακριτικό φως, ενώ το προηγμένο υποδαπέδιο σύστημα με τα υπόκαυστα βοηθούσε ώστε τα μαρμάρινα δάπεδα να είναι πάντοτε εξαιρετικά ζεστά. Στην ίδια αίθουσα δέσποζαν ωραίες γούρνες με χάλκινες, περίτεχνα διακοσμημένες, βρύσες. Η ζεστή ατμόσφαιρα, η γυμνότητα των σωμάτων και η χαλάρωση ήταν λογικό να προσδίδουν στην όλη διαδικασία ιδιαίτερο ενθουσιασμό, ενισχύοντας τη φαντασία των Ευρωπαίων συγγραφέων και ζωγράφων που εμπνέονταν από το θέμα.

Τα γυναικεία

Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία μιας Βρετανής, της λαίδης Μόνταγκιου, από την επίσκεψή της στο χαμάμ, μέσα από επιστολές, που πυροδότησε τη φαντασία του αναγνωστικού κοινού, αφού περιέγραφε με πλήρη παραστατικό τρόπο την αγάπη των γυναικών για τα χαμάμ: «Το γυναικείο ιδιωτικό λουτρό αποτελεί πηγή υψηλής αισθητικής και αισθησιασμού, αστείρευτης έμπνευσης και μυθοπλασίας, καθόσον δεν είναι ποτέ δυνατόν άνδρας και ξένος να διεισδύσει στα άδυτα ενός γυναικείου λουτρού», γράφουν χαρακτηριστικά οι δύο συγγραφείς στο βιβλίο.

Πολλοί, μάλιστα, περιηγητές αναφέρουν τον παράγοντα καλλωπισμού στα χαμάμ, ειδικά για τις γυναίκες, οι οποίες καταβάλλουν συνεχείς προσπάθειες να διορθώσουν τις ατέλειές τους - τουλάχιστον σύμφωνα με έναν περιηγητή του 18ου αιώνα, τον Τζιοβάνι Μαριτί, ο οποίος αναφέρει: «Οι Τουρκάλες και κάποιες Ελληνίδες τρίβουν τα νύχια και τις παλάμες τους πεπεισμένες ότι θα έχουν πάλλευκο δέρμα στο πρόσωπο και στο σώμα. Σε όλα τα μέρη του κόσμου οι γυναίκες αναζήτησαν να προσθέσουν στις χάρες που τους έδωσε η φύση άλλες για να διορθώσουν τις ατέλειες και έχουν δοκιμαστεί όλα τα μυστικά και όλα τα αρώματα που σκαρφίζονται οι τσαρλατάνοι».

Φαντάζονταν τις γυναίκες όχι μόνο να καλλωπίζονται, αλλά και να παίζουν μεταξύ τους, να πετάνε νερά η μία στην άλλη, αλλά και να απολαμβάνουν κάθε στιγμή της τελετουργίας, όπως αυτή που φαινόταν να απολαμβάνει στις αναλυτικές περιγραφές η λαίδη Μόνταγκιου.

Οι κανόνες και η απαγόρευση εισόδου στα λουτρά στους άντρες ήταν τόσο αυστηρή και τηρούνταν με τέτοια συνέπεια, που η ιστορία παραβίασης ενός λουτρού στην Αθήνα από τον τότε φρούραρχο της Ακρόπολης την ημέρα που λούονταν οι γυναίκες έφτασε να προκαλέσει διπλωματικό επεισόδιο. Σε τελική ανάλυση το χαμάμ ήταν ίσως το μόνο μέρος όπου οι γυναίκες μπορούσαν να απαλλαγούν από τα ρούχα τους και τα στενά εσώρουχα και να χαρούν, για λίγο έστω -κάτι σπάνιο για το παρελθόν- την ελευθερία τους.