Πώς ο πόλεμος στο Ιράν «χτύπησε» την Τουρκία

Νέα δεδομένα και νέες ισορροπίες διαμορφώνει και στο τόξο Αιγαίο - Ανατολική Μεσόγειος η κρίση στο Ιράν, καθώς η Ελλάδα και η Κύπρος ενισχύουν τις θέσεις τους, τη στιγμή που η Αγκυρα αγωνιά για την τύχη του Ιράν, την αναβάθμιση της στρατηγικής σημασίας της περιοχής για Αμερικανούς και Ευρωπαίους και, συγχρόνως, αποκαλύπτεται ότι, παρά το «θαύμα» της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, η χώρα βρέθηκε «γυμνή» απέναντι σε πυραυλικές απειλές.

Οι μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Τουρκία με τον πόλεμο στο Ιράν κάθε άλλο παρά σημαίνουν ότι αποσπάται η προσοχή της από το Αιγαίο, ενώ αναμένεται με εξαιρετικό ενδιαφέρον η αναδιαμόρφωση της στρατηγικής της προκειμένου να «διορθώσει» τις αστοχίες και αδυναμίες τής μέχρι τώρα αμυντικής κυρίως πολιτικής της, που τη φέρνουν σε μειονεκτική θέση έναντι του κύριου περιφερειακού ανταγωνιστή της, του Ισραήλ.

Κάτι που δεν αποκλείει σύντομα η Τουρκία να στραφεί υπογείως στην προσπάθεια απόκτησης πυρηνικής αποτροπής, ενώ σε ό,τι αφορά την περιοχή μας, πιθανότατα θα επιχειρήσει να αποτρέψει και να ανατρέψει κινήσεις οι οποίες θεωρούνται στην Αγκυρα «προσπάθεια επιβολής τετελεσμένων εις βάρος της».

Χωρίς ακόμη να είναι προβλέψιμη η έκβαση αλλά και η διάρκεια του πολέμου στο Ιράν, η Τουρκία διαπιστώνει ότι η στάση της -η οποία πλέον δεν είναι εκείνη του «επιτήδειου ουδέτερου», αφού ο ίδιος ο πρόεδρος Ερντογάν πήρε σαφή θέση εναντίον της αμερικανοϊσραηλινής επιχείρησης εναντίον του Ιράν- δεν αποδίδει, αν και δεν θα σταματήσει τις προσπάθειες να εμφανιστεί ως «μεσολαβητής» της τελευταίας στιγμής.

Εγκλωβισμός

Ωστόσο, τα ιδεολογήματα της τουρκικής ηγεσίας και κυρίως η προβολή στο μέλλον των συνθηκών του περιφερειακού ανταγωνισμού της με το Ισραήλ την εγκλωβίζουν σε μια παθητική στάση αναμονής.

Για την Αγκυρα, η οποία έχει επενδύσει πολλά στη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, η σαφής επιλογή του Αμερικανού προέδρου να σταθεί μαζί με το Ισραήλ σε έναν πόλεμο όπως αυτός του Ιράν αποτελεί σοβαρό πλήγμα. Πολύ περισσότερο όταν τα μηνύματα που εκπέμπονται είναι ότι στόχος της Ουάσινγκτον είναι ο ανασχεδιασμός του χάρτη από την Ινδία έως τον Κόλπο, το Κέρας της Αφρικής και την Ανατολική Μεσόγειο, έναν χώρο τον οποίο η Τουρκία θεωρεί πεδίο άσκησης της περιφερειακής ηγεμονίας της.

Οι απειλές ασφάλειας για την Τουρκία δεν περιορίζονται μόνο στην άμυνα. Η επιχείρηση εναντίον του Ιράν έφερε και πάλι στην επικαιρότητα το Κουρδικό ζήτημα, το οποίο η Αγκυρα θεωρούσε ότι, μετά την αλλαγή στη Συρία και την εντολή Τραμπ για επανένταξη της αυτόνομης κουρδικής οντότητας στην κεντρική κρατική δομή της Συρίας, έκλεινε μια μεγάλη πληγή, παράλληλα με την εσωτερική διαδικασία συμφιλίωσης με το PKK.

Τώρα οι Κούρδοι του Ιράν αποκτούν αναβαθμισμένο ρόλο, εφόσον μάλιστα η εκστρατεία εναντίον του Ιράν οδηγήσει σταδιακά και σε αλλαγή του καθεστώτος, κάτι που δημιουργεί εφιαλτικά σενάρια για την Τουρκία. Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Αγκυρα, όμως, είναι το στρατηγικό κενό που θα δημιουργηθεί εάν το Ιράν τελικά ηττηθεί, καθώς τότε το Ισραήλ θα έχει απαλλαγεί από έναν στρατηγικό αντίπαλο και θα μπορεί να διαθέσει όλες τις δυνάμεις του σε άλλες περιφερειακές απειλές και ανταγωνισμούς. Εάν μάλιστα υπάρξουν διαλυτικά φαινόμενα στο Ιράν, τότε η Τουρκία είναι από τις πρώτες χώρες που θα υποστούν τις συνέπειες, με μεγάλες ανεξέλεγκτες προσφυγικές ροές αλλά και με την «εξαγωγή» αποσταθεροποίησης από το Ιράν.

Συγχρόνως, σε ένα νέο σκηνικό που θα διαμορφωθεί στην περιοχή μετά τον πόλεμο, παρά το γεγονός ότι η υπόθεση του Παλαιστινιακού θα συνεχίζει να ρίχνει τη σκιά της πάνω από τις περιφερειακές πολιτικές του Ισραήλ, η Τουρκία διαπιστώνει ότι αποξενώνεται και ότι έχει μειωθεί το κύρος που ίσως ενέπνεε σε ορισμένες ισχυρές χώρες του Κόλπου, στηρίζοντας το καθεστώς της Τεχεράνης.

Σοβαρό πλήγμα

Ενα από τα σημαντικότερα πλήγματα που δέχθηκαν το κύρος και η αξιοπιστία της Τουρκίας ήταν η οδυνηρή για την ηγεσία της αποκάλυψη ότι ο «βασιλιάς είναι γυμνός» σε ό,τι αφορά την αντιβαλλιστική άμυνα της χώρας. Με τον Ταγίπ Ερντογάν να προβάλλει ως ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της 23ετούς θητείας του στην ηγεσία της χώρας την αμυντική βιομηχανία, η οποία μάλιστα το 2025 (σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του SIPRI) σημείωσε θεαματική αύξηση στις εξαγωγές κατά 125%, η αδυναμία της χώρας να αποκρούσει τους δύο πυραύλους που εκτοξεύθηκαν από το Ιράν ήταν πλήγμα στην αξιοπιστία της.

Και οι δύο πύραυλοι εξουδετερώθηκαν από «νατοϊκές δυνάμεις», ενώ η Τουρκία υποχρεώθηκε να ζητήσει από το ΝΑΤΟ να μεταφέρει στη Μαλάτεια μια συστοιχία γερμανικών Patriot για την αντιπυραυλική προστασία των νατοϊκών ραντάρ και εγκαταστάσεων. Η Τουρκία, μετά την απόφαση του προέδρου Ερντογάν το 2019 να προμηθευτεί από τη Ρωσία τους S-400, έχει αποκλειστεί από το πρόγραμμα των F-35. Ετσι έχει βρεθεί με ένα όπλο σημαντικών δυνατοτήτων, για το οποίο έχει διαθέσει 2,5 δισ. δολάρια, το οποίο όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει για την άμυνά της. Οχι μόνο γιατί αυτό θα κατέρριπτε κάθε γέφυρα με την Ουάσινγκτον, αλλά και γιατί οι ρωσικοί S-400 δεν είναι συμβατοί και δεν υπάρχει διαλειτουργικότητα με τα νατοϊκά και αμερικανικά συστήματα.

Και αυτό το επεισόδιο αποδεικνύει την καταστροφική επιλογή του Ερντογάν, ο οποίος πιθανόν έτσι να προσπαθήσει να πείσει τους Αμερικανούς να εντάξουν και πάλι την Τουρκία στο πρόγραμμα των F-35 ή να παραχωρήσουν Patriot στη χώρα, αν και αυτό θα επιβάλει την επίσης ταπεινωτική για τον ίδιο οριστική απόσυρση των S-400. Η εξέλιξη αυτή πάντως είναι δεδομένο ότι θα υποχρεώσει την Τουρκία να διαθέσει σημαντικούς πόρους για την ανάπτυξη και ολοκλήρωση των δικών της συστημάτων που θα συγκροτήσουν τον «Σιδερένιο Θόλο» που έχει εξαγγείλει ο Ερντογάν.

Για την Τουρκία ανοίγει και το μέτωπο της Ανατολικής Μεσογείου. Οι εξελίξεις στο Ιράν ανέδειξαν τη στρατηγική σημασία της περιοχής, από την οποία η Τουρκία είναι «αποκλεισμένη», ενώ η αναβάθμιση της Κύπρου, κυρίως στον αμερικανικό στρατηγικό σχεδιασμό, που είχε ξεκινήσει εδώ και καιρό, επιβεβαιώθηκε με αφορμή την απειλή που υπήρξε για το νησί από τις δυνάμεις της Χεζμπολάχ.

Μετά από ένα διάστημα έντονων διπλωματικών διαμαρτυριών της Τουρκίας για τις αμυντικές συμφωνίες της Κυπριακής Δημοκρατίας με τις ΗΠΑ αλλά και τη Γαλλία, είδε, με θρυαλλίδα τον πόλεμο στο Ιράν, οι συμφωνίες αυτές να παίρνουν σάρκα και οστά και συγχρόνως να ανοίγει ο δρόμος για μια ιστορική στιγμή. Η Ελλάδα, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη και συντονισμό του ΥΕΘΑ Νίκου Δένδια, επαναφέρει με πρόσκληση της Κυπριακής Δημοκρατίας ελληνικές δυνάμεις στην Κύπρο, με χρονικό ορίζοντα που συνδέεται γενικά με την ύπαρξη απειλής στο νησί, για πρώτη φορά μετά την καταστροφική απόφαση αποχώρησης της ελληνικής μεραρχίας πριν από 58 χρόνια.

Αλληλεγγύη

Η κινητοποίηση ευρωπαϊκών χωρών, μετά το ελληνικό παράδειγμα, με πρώτη τη Γαλλία, στέλνει το μήνυμα στην Αγκυρα ότι η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν εξαρτάται πλέον από τις γραφειοκρατικές διαδικασίες ή τις παρεμβάσεις τουρκόφιλων κρατών-μελών της Ε.Ε., αλλά μπορεί να επιτευχθεί και υπό τη μορφή της «συμμαχίας των προθύμων», όπου, εκτός της Ελλάδας, η παρουσία της Γαλλίας είναι καθοριστική.

Στην Αθήνα η πρώτη αποτίμηση από ανώτερη διπλωματική πηγή για το πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα για τη χώρα μας μετά και τους χειρισμούς της κυβέρνησης σε αυτή τη δύσκολη συγκυρία είναι θετική.

Η Ελλάδα έκανε «παράσταση ισχύος» στην περιοχή, δείχνοντας την αξιοπιστία της ως συμμάχου και ως παράγοντα ασφάλειας στην περιοχή, κερδίζοντας συγχρόνως νέους φίλους, όπως διαπιστώθηκε από τις τηλεφωνικές και άλλες επαφές που είχαν με ηγέτες και υπουργούς Εξωτερικών πολλών χωρών της περιοχής ο κ. Μητσοτάκης και ο Γιώργος Γεραπετρίτης.

Σε αντίθεση με την Τουρκία, που επιχείρησε «να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα», η Ελλάδα τοποθετήθηκε καθαρά από την αρχή της κρίσης με αποφασιστικές κινήσεις σε ό,τι αφορά την απόφαση για αποστολή δυνάμεων στην Κύπρο, την αμυντική αναδιάταξη της χώρας, αλλά και τη συνδρομή προς τη Βουλγαρία. Η Ελλάδα δήλωσε παρούσα στην Ανατολική Μεσόγειο και μάλιστα έδειξε την ετοιμότητά της με την άμεση αποστολή δυνάμεων στην Κύπρο, ενώ η τοποθέτηση Patriot στην Κάρπαθο, των F-16 στη Λήμνο και της άλλης συστοιχίας Patriot στη Θράκη, πέραν της σημασίας για την άμυνα της χώρας και την παροχή ασφάλειας και στη Βουλγαρία, ενισχύει και τις θέσεις της έναντι των διεκδικήσεων της Τουρκίας για αποστρατιωτικοποίηση και αφοπλισμό των νησιών.

Διότι είναι προφανές ότι η Τουρκία, πέραν μιας ανακοίνωσης που εξέδωσε, αποφεύγει να κλιμακώσει τις αντιδράσεις, καθώς αυτό θα την έφερνε σε ευθεία αντιπαράθεση τόσο με τους συμμάχους όσο και με τους Αμερικανούς. Ετσι βεβαίως ισχυροποιείται το πάγιο ελληνικό επιχείρημα ότι η άμυνα της Ελλάδας είναι αδιαίρετη και αυτό αφορά τόσο το ΝΑΤΟ όσο και την Ε.Ε. Αποδεικνύεται πλέον ότι η λήψη μέτρων άμυνας και στα νησιά ανταποκρίνεται πλήρως στις προβλέψεις του άρθρου 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ για νόμιμη αυτοάμυνα, του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ για τη συνδρομή σε σύμμαχο χώρα που αντιμετωπίζει απειλή, αλλά και του άρθρου 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας με τη ρήτρα περί αμοιβαίας συνδρομής.

Χαμηλοί τόνοι

Είναι χαρακτηριστικό ότι στη συνομιλία που είχε ο κ. Γεραπετρίτης με τον Τούρκο ομόλογό του, ο Χακάν Φιντάν απέφυγε οποιαδήποτε αναφορά στο ζήτημα αυτό, κατανοώντας ότι το κλίμα και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα δεν αφήνουν περιθώρια στην Τουρκία να σηκώσει επισήμως «σκόνη» για το θέμα της Καρπάθου και της Λήμνου. Και αρκείται στις δηλώσεις του εκπροσώπου Τύπου του τουρκικού ΥΕΘΑ και στα εμπρηστικά δημοσιεύματα των τουρκικών ΜΜΕ.

Τους τελευταίους μήνες η Τουρκία βλέπει να δημιουργούνται τετελεσμένα τόσο με την αδειοδότηση των οικοπέδων νοτίως της Κρήτης στη Chevron, που ακυρώνουν το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο στην πλευρά της Λιβύης, όσο και με την ανάδειξη της Αλεξανδρούπολης και της Βόρειας Ελλάδας σε έναν σημαντικό κόμβο για τη μεταφορά αμερικανικού LNG προς την Ανατολική Ευρώπη. Παράλληλα, προωθείται ο σχεδιασμός νέων διαδρόμων Ανατολής - Δύσης, όπως ο IMEC, οι οποίες την παρακάμπτουν.

Η Αθήνα παρακολουθεί στενά τις κινήσεις της Αγκυρας, καθώς διπλωματικές πηγές δεν αποκλείουν να αναζητήσει τρόπο να αντιδράσει, ώστε να δείξει και εμπράκτως ότι δεν αποδέχεται «τετελεσμένα». Την περασμένη εβδομάδα τουρκικό πολεμικό προέβη σε παρενόχληση μέσω ασυρμάτου (hailing) στο πλοίο «Ocean Connector», που πραγματοποιούσε εργασίες πόντισης καλωδίων στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Αμοργού και Αστυπάλαιας.

Το πλοίο συνέχισε τις εργασίες του, αλλά η Τουρκία θέλησε να καταγράψει επί του πεδίου τη θέση της, ότι μέχρι το μέσο του Αιγαίου η αρμοδιότητα έκδοσης NAVTEX ανήκει στις τουρκικές αρχές και ότι η περιοχή αφορά μη οριοθετημένη υφαλοκρηπίδα, εγείροντας έτσι αξιώσεις επί της ελληνικής υφαλοκρηπίδας.

Το επόμενο διάστημα έχει προγραμματιστεί μια σειρά εργασιών, είτε ερευνητικών είτε τοποθέτησης καλωδίων τηλεπικοινωνιών, αλλά και ηλεκτρικής ενέργειας για τη διασύνδεση ελληνικών νησιών. Η Αθήνα εξετάζει όλα τα σενάρια σε περίπτωση που η Τουρκία επιχειρήσει, ειδικά στο Βόρειο Αιγαίο όπου οι αποστάσεις μεταξύ των νησιών είναι μεγάλες και οι εργασίες θα γίνουν και σε διεθνή ύδατα, μια πιο δυναμική παρέμβαση.

Φωτογραφία: Getty images / Ideal image