Μουσείο στο νοσοκομείο «Σωτηρία»: Από τη φυματίωση στο εμβόλιο, μια εθνική διαδρομή

Δίπλα στη διαρκή βοή της λεωφόρου Μεσογείων, εκεί όπου οχήματα και άνθρωποι κινούνται ασταμάτητα, το Γενικό Νοσοκομείο Νοσημάτων Θώρακος «Σωτηρία» μοιάζει να αντιστέκεται στον χρόνο με έναν τρόπο παράξενα ήρεμο: ένας πνεύμονας πρασίνου που κρατά μέσα του μνήμη.

Το «Σωτηρία» δεν είναι απλώς ένα εμβληματικό νοσοκομείο. Είναι η ζωντανή ιστορία μιας ασθένειας, της φυματίωσης, και ταυτόχρονα η ιστορία μιας χώρας, της Ελλάδας. Μια ιστορία γραμμένη σε θαλάμους και παραπήγματα, σε μπαλκόνια αεροθεραπείας και επώδυνες επεμβάσεις, σε επιστολές που δεν στάλθηκαν ποτέ και σε ανάσες που αναμετρήθηκαν με τον θάνατο. Αυτή η ιστορία απέκτησε μόνιμη στέγη στο Μουσείο «Σωτηρία».

Λίγες ημέρες μετά τα εγκαίνιά του, στις αρχές Φεβρουαρίου, το «ΘΕΜΑ» βρέθηκε στο Στρατιωτικό Περίπτερο, όπου πολυάριθμα εκθέματα, τεκμήρια και αρχειακό υλικό εκτίθενται σε εννέα αίθουσες. Εκεί μας υποδέχθηκαν η διοικήτρια του «Σωτηρία» Ελένη Μιχαλάκη, ο πρόεδρος της επιτροπής για το μουσείο και διευθυντής ΕΣΥ στην 7η Πνευμονολογική Κλινική, Ελευθέριος Ζέρβας, η αρχαιολόγος-μουσειολόγος Ασημίνα Γρηγορίου και η Χριστίνα Στούρη, διοικητική εργαζόμενη και ένα από τα τρία ιδρυτικά μέλη της επιτροπής. Η περηφάνια τους για τη δημιουργία του μουσείου είναι εμφανής, καθώς μιλούν για τη μακρά, δύσκολη και κυρίως εθελοντική διαδρομή που μεσολάβησε από την έμπνευσή του, το 2005, με πρωτεργάτη τον συνταξιούχο σήμερα πνευμονολόγο Μιχάλη Τουμπή, έως την ολοκλήρωσή του το 2026. Σημαντική υπήρξε η συμβολή της Περιφέρειας Αττικής, με χρηματοδότηση 2,5 εκατ. ευρώ.

«Η προσπάθειά μας ήταν στα σπάργανα από τα μέσα του 1990. Κάποιοι εργαζόμενοι αρχίσαμε να συλλέγουμε παλιά αντικείμενα που προορίζονταν για τα σκουπίδια. Σιγά-σιγά όλο και περισσότεροι αντιλαμβάνονταν την αξία τους και μας στήριζαν. Ο,τι βρίσκαμε στα κτίρια του νοσοκομείου και ό,τι μας δώριζαν υγειονομικοί και συγγενείς ασθενών, τα συγκεντρώναμε και τα αποθηκεύαμε. Ηταν κειμήλια», περιγράφει η κυρία Στούρη.

Παλιά βιβλία, φωτογραφίες, αρχειακά ντοκουμέντα, έπιπλα εποχής, ιατρικά μηχανήματα και εργαλεία -ακόμη κι ένα πιάνο- συγκεντρώθηκαν και εκτέθηκαν έπειτα από δεκαετίες αφάνειας. Το πιάνο, ένα από τα πιο εντυπωσιακά εκθέματα που υποδέχεται τους επισκέπτες, κοσμούσε κτίριο της διοίκησης τη δεκαετία του 1930 και φέρεται να ένωσε σε δυνατή φιλία δύο νοσηλευόμενους του σανατορίου που αγαπούσαν τη μουσική: τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο και την ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη. «Το βρήκαμε σε ένα κλειστό δωμάτιο που έπρεπε να καθαριστεί και να βαφτεί. Με έκπληξη είδαμε τους ελαιοχρωματιστές να πατούν πάνω του για να βάψουν τα ψηλότερα σημεία», λέει η κυρία Στούρη.
Η «φθίση» και ο Koch

«Η “Σωτηρία” γεννήθηκε από την ανάγκη να αντιμετωπιστεί η φυματίωση, η βαριά μεταδοτική νόσος του 19ου και του 20ού αιώνα, η φθίση ή το χτικιό, όπως λεγόταν. Και μαζί της κουβαλά όλο το κοινωνικό της βάρος: στίγμα, φόβο μετάδοσης, φτώχεια, συνωστισμό, μετανάστευση, πόλεμο. Στο Μουσείο ζωντανεύει όχι μόνο η ιστορία της Ιατρικής, αλλά και η ιστορία της Ελλάδας», λέει η κυρία Γρηγορίου.

Το σανατόριο λειτούργησε το 1905, έπειτα από την πρωτοβουλία και τις φιλανθρωπικές δράσεις της Σοφίας Σλήμαν, και το 1919 περιήλθε στο ελληνικό κράτος. Η επέκτασή του υπήρξε συνεχής, καθώς η φυματίωση αποτελούσε μάστιγα. Ενδεικτική είναι η εικόνα χάρτη της Ελλάδας σε τοίχο του μουσείου, με δεκάδες κόκκινες τελείες που αντιστοιχούν σε ιδιωτικά και δημόσια σανατόρια: μια αποκαλυπτική αποτύπωση της κατάστασης που επικρατούσε σε όλη την Ευρώπη.

«Η φθίση ήταν γνωστή από την αρχαιότητα. Ο 19ος αιώνας, όμως, σηματοδοτήθηκε από τη ραγδαία εξάπλωσή της. Η Βιομηχανική Επανάσταση μετέτρεψε τις πόλεις σε εστίες μετάδοσης, ιδίως στις φτωχικές συνοικίες. Αρχικά θεωρούνταν νόσος των φτωχών», σημειώνει η κυρία Γρηγορίου, με τον κ. Ζέρβα να συμπληρώνει: «Καμία μεταδοτική ασθένεια δεν είναι μόνο των φτωχών».

Ο παραλληλισμός με την πανδημία της COVID-19 έρχεται σχεδόν αυθόρμητα. «Η φυματίωση τότε, ο κορωνοϊός έναν αιώνα αργότερα: διαφορετικές εποχές, ίδια κοινωνικά αντανακλαστικά: φόβος, απομόνωση, αναζήτηση ευθύνης, ανάγκη για δημόσια υγεία». Με έναν παράδοξο τρόπο, μια σύγχρονη υγειονομική κρίση στρέφει το βλέμμα προς τις προηγούμενες και προς τους χώρους όπου αυτές διαχειρίστηκαν. Το «Σωτηρία» αποδεικνύεται διαχρονικός πυλώνας του συστήματος υγείας.

Η ασθένεια προσβάλλει τον πνεύμονα με νεκρώσεις και απώλεια λειτουργίας. Βήχας, αιμόπτυση, απώλεια βάρους: συμπτώματα που ακόμη και σήμερα προκαλούν φόβο. Πριν από την αποτελεσματική φαρμακευτική θεραπεία, οι ενδεδειγμένες πρακτικές ήταν καλή διατροφή, αεροθεραπεία, ηλιοθεραπεία, ξεκούραση και ήπια άσκηση.

Το 1882 ο Ρόμπερτ Κοχ αναγνώρισε το μυκοβακτηρίδιο της φυματίωσης, τον γνωστό βάκιλο του Κοχ, σηματοδοτώντας την αρχή της επιστημονικής αντεπίθεσης. Η ουσιαστική ανατροπή ήρθε τη δεκαετία του 1940, με την ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης (1944) και τη χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής στους Ελληνες ασθενείς από το 1948. Ακολούθησε ο μαζικός εμβολιασμός παιδιών και εφήβων από το 1952. «Εμοιαζε με θαύμα. Στη συνέχεια φάνηκε ότι δεν αρκεί μόνο ένα φάρμακο, αλλά χρειάζονται συνδυασμοί και νέα σχήματα. Ωστόσο η κατεύθυνση είχε αλλάξει: η φυματίωση μπορούσε να θεραπευτεί, δεν ήταν καταδίκη», σημειώνει ο κ. Ζέρβας.

Εργαλεία... τρόμου

Στις προθήκες του μουσείου, ιατρικά εργαλεία και όργανα δείχνουν τι σήμαινε να παλεύεις με τη φυματίωση χωρίς αποτελεσματική αγωγή. Οι γιατροί κατέφευγαν σε πρακτικές που σήμερα μοιάζουν αδιανόητες. Ο τεχνητός πνευμοθώρακας ήταν μία από αυτές: «“Ξεφούσκωναν” τον πνεύμονα, τον συμπίεζαν ώστε να περιοριστεί η λοίμωξη και να δοθεί χρόνος για επούλωση. Ηταν επώδυνο, σχεδόν ακρωτηριαστικό. Προχωρούσαν ακόμη και σε αφαίρεση μολυσμένων τμημάτων», εξηγεί ο κ. Ζέρβας.

Θωρακοσκόπια, βρογχοσκόπια, συσκευές τεχνητού πνευμοθώρακα, αλλά και ο «σιδηρούς πνεύμονας» -η εντυπωσιακή κάψουλα στην οποία τοποθετούνταν ασθενείς με πολιομυελίτιδα από τα μέσα της δεκαετίας του 1950- προκαλούν δέος. Η περιγραφή της βρογχοσκόπησης της εποχής είναι αποκαλυπτική: άκαμπτος σωλήνας, λαβίδες, έντονος φωτισμός. Η αντίθεση με τα σημερινά εύκαμπτα εργαλεία και τις μικροκάμερες είναι εντυπωσιακή.

Ακόμη και μια απλή μέτρηση οξυγόνου, που σήμερα γίνεται στο σπίτι με ένα οξύμετρο, τότε απαιτούσε χρονοβόρες και απαιτητικές διαδικασίες. Οι παλιοί πληθυσμογράφοι και τα πρώιμα σπιρόμετρα αποτυπώνουν την εξέλιξη της τεχνολογίας - και μαζί της, την εξέλιξη της ίδιας της ιατρικής.

Η «Σωτήρια» ως μικρόκοσμος

Ο αντιφυματικός αγώνας στην Ελλάδα ξεκίνησε το 1901 με το Α’ Πανελλήνιο Ιατρικό Συνέδριο και την ίδρυση του Πανελλήνιου Συνδέσμου κατά της Φυματίωσης. Για δύο δεκαετίες στηρίχθηκε κυρίως στην ιδιωτική πρωτοβουλία, με τη «Σωτηρία» στο επίκεντρο. Το 1920 το κράτος ανέλαβε κεντρικό ρόλο. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή στα σανατόρια προστέθηκαν και πρόσφυγες ασθενείς. Οι συνθήκες ήταν συχνά άθλιες, οδηγώντας σε απεργίες πείνας και εξεγέρσεις.

«Η φυματίωση διαμόρφωσε τον κοινωνικό ιστό. Η “Σωτηρία” λειτουργούσε σαν μικρή κοινωνία: ό,τι συνέβαινε έξω, επαναλαμβανόταν μέσα - πιο έντονα, πιο συμπυκνωμένα», λέει η κυρία Γρηγορίου. Κατά τον Μεσοπόλεμο, χιλιάδες άνθρωποι ζούσαν σε παραπήγματα, σε συνθήκες που ούτε οι διοικούντες μπορούσαν να αποτυπώσουν με ακρίβεια. Ορόσημο αποτέλεσε το 1937, όταν τη Γενική Διεύθυνση ανέλαβε ο αστίατρος Μάνθος Μεταλληνός, που μαζί με τον καθηγητή Μαρίνο Γερουλάνο οργάνωσαν εκ νέου το σανατόριο, προσθέτοντας σύγχρονα επιστημονικά τμήματα. Η μεταμόρφωση καταγράφεται σε εκατοντάδες φωτογραφίες που ο ίδιος ο αστίατρος τραβούσε και εκτίθενται σήμερα, αδιάψευστοι μάρτυρες του οράματός του και του έργου του.

Η πιο σιωπηλή αίθουσα

Σε μια άλλη αίθουσα, αφιερωμένη στη φυματίωση στην τέχνη, τα «ρεμπέτικα της φθίσης» θυμίζουν πως η ασθένεια δεν ήταν μόνο φόβος, αλλά και συλλογική εμπειρία που αποτυπώθηκε στην έκφραση. Στην καρδιά του μουσείου βρίσκεται η πιο εκκωφαντική στη σιωπή της ενότητα: το αρχείο με τα «δέματα» των νοσηλευθέντων (1937-1981). Αν τα μηχανήματα αφηγούνται την ιστορία της Iατρικής, τα «δέματα» αφηγούνται την ιστορία των ανθρώπων.

Βαλίτσες, φωτογραφίες, γράμματα, χρήματα, ταυτότητες, προσωπικά αντικείμενα. Πακεταρισμένα, καταγεγραμμένα με κλινική, όνομα, ημερομηνία θανάτου, μiα ρουτίνα που επαναλάμβαναν με ευλάβεια οι νοσηλεύτριες σε όλους τους θανόντες. «Τα ανακαλύψαμε τυχαία το 2016 πίσω από μiα γυψοσανίδα που γκρεμίστηκε. Hταν από τις πιο συγκινητικές στιγμές αυτών των δεκαετιών που συλλέγαμε κειμήλια και εκθέματα. Συγκινημένοι ανοίγαμε με προσοχή τα δέματα και διαβάζαμε τα γράμματα», θυμάται ο κ. Τουμπής, επίτιμος πρόεδρος του μουσείου.

«Το να έχεις συγγενή στη “Σωτηρία”, σε εποχές όπου η φυματίωση ήταν στιγματισμένη, ήταν βάρος. Και το να ταξιδέψεις για να πάρεις ένα δέμα, σε χρόνια πολέμου ή ανέχειας, ήταν πολυτέλεια. Κάποια αντικείμενα ίσως δεν τα ήθελαν καν: μήπως “κολλήσουν”, μήπως θυμίσουν, μήπως ανοίξουν πληγή», επισημαίνει η κυρία Γρηγορίου. Τα «δέματα» δεν είναι απλώς αρχειακό υλικό. Είναι ζωές που έμειναν πίσω και δεν τις ζήτησε ποτέ κανείς. Στο μουσείο, όμως, επιστρέφουν στη συλλογική μνήμη.

Φωτογραφίες: Παναγιώτης Κουφαλέξης