Λυρική Σκηνή: Η επιστροφή του Δημήτρη Παπαϊωάννου με το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα»

Επιστροφή στις ρίζες για τον Δημήτρη Παπαϊωάννου, στις εικόνες που έθρεψαν το θυμικό του, στις μουσικές που διαμόρφωσαν την καλλιτεχνική του συνείδηση: ανατρέχοντας σε ένα από τα έργα που καθόρισαν δυναμικά την πορεία του, ο σπουδαίος δημιουργός ενώνει τις δυνάμεις του με τον καλό του φίλο, συνθέτη, συνοδοιπόρο και σημερινό καλλιτεχνικό διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Γιώργο Κουμεντάκη, και παρουσιάζουν το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» στην κεντρική αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος» της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, με τη σύμπραξη και τη μουσική διεύθυνση του Θεόδωρου Κουρεντζή.

Πρόκειται για ένα δημιουργικό τρίγωνο διεθνούς διάταξης και έναν αστερισμό που ξεχωρίζει στο ελληνικό και διεθνές στερέωμα, ενώνοντας τη μουσική με τα εικαστικά, τον χορό με μια νέα σκηνική γλώσσα - αυτή που εφηύρε τόσο δυναμικά ο Παπαϊωάννου και εξακολουθεί να αναδιατυπώνει από τις μικρές σκηνές μέχρι τη μεγάλη, επιβλητική σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Μπορεί το «Ρέκβιεμ» να παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε αυτή τη μορφή, αλλά βασίζεται σε μια κοινή γλώσσα και μια ιστορική πορεία που θα έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει το ελληνικό και το διεθνές κοινό, με ένα έργο που ισορροπεί ιδανικά ανάμεσα στη νέα όπερα, στην εικαστική εγκατάσταση και το σωματικό θέατρο, που είναι η κατ’ εξοχήν ταυτότητα του Παπαϊωάννου.

Το έργο που ένωσε δύο φίλους

Μπορεί, λοιπόν, να συμπληρώνονται τριάντα χρόνια, αλλά μοιάζει σαν να είναι τώρα η πολύτροπη εμφάνιση του Παπαϊωάννου και της Ομάδας Εδάφους με το «Ενός λεπτού σιγή», το οποίο είχε παρουσιαστεί στο κοινό λίγο μετά την πολυσυζητημένη «Μήδεια». Το έργο έμελλε να ενώσει τις εκρηκτικές δυνάμεις της εικαστικής-θεατρικής έκφρασης του Παπαϊωάννου με τη μινιμαλιστική οπερατική γλώσσα του Κουμεντάκη, αλλά και την αισθαντική ποίηση του Ντίνου Χριστιανόπουλου και του Δημήτρη Καπετανάκη, ο οποίος έγραψε το λιμπρέτο, σκηνοθετώντας ουσιαστικά τον επικείμενο θάνατό του, λίγο αργότερα.

Αυτή η ιδιότυπα δημιουργική παρέα που μετέτρεπε τη θλίψη της από τον θάνατο που θέριζε την γκέι κοινότητα τη δεκαετία του ’80, όταν είχε ενσκήψει μέσα στη γενικευμένη σεξουαλική χαρά το AIDS, σε δημιουργία κατάφερε, μάλιστα, να αποσπάσει όχι μόνο «τον έπαινο του δήμου και των σοφιστών», αλλά και τα υψηλά διαπιστευτήρια από τον Μάνο Χατζιδάκι. Ο σπουδαίος συνθέτης είχε συναινέσει σε μια συνεργασία με τον νεαρό τότε Παπαϊωάννου, συμπράττοντας με τα «Τραγούδια της αμαρτίας», τα οποία αποτέλεσαν και το δεύτερο κεφάλαιο στην παράσταση «Ενός λεπτού σιγή».

Με το τραύμα να παραμένει ανοιχτό από το θανατικό και βιώνοντας έντονα, εκείνον τον καιρό, την απώλεια του φίλου του, Αλέξη Μπίστικα, από AIDS, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου είχε ζητήσει από τον Γιώργο Κουμεντάκη να συνθέσει μια «καταιγίδα θανάτου», όπως την είχε αποκαλέσει - δηλαδή ένα ιδιότυπο ρέκβιεμ για όλους όσοι είχαν χαθεί από την αρρώστια.

Με αυτά τα υψηλά, τρομακτικά και απέριττα υλικά «προσγειώθηκαν» οι δύο φίλοι στα τσιμεντένια δάπεδα του Παλιού Εργοστασίου της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο, κάνοντας πραγματικά μια ρωγμή στον χρόνο και αποσπώντας θριαμβευτικές κριτικές: οι υπόγειες δυνάμεις της Αθήνας, τις οποίες εξέφραζαν ως δημιουργοί ο Παπαϊωάννου και ο Κουμεντάκης, είχαν πλέον ενωθεί με τις σπουδαίες φιγούρες ποιητών όπως ο Χριστιανόπουλος και συνθετών όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ιχνηλατώντας τη δική τους γλώσσα, που έμελε, έκτοτε, να γράψει ιστορία. Οπλα τους, η μεγάλη έμπνευση, ένα μόλις πιάνο που έπαιζε ο Κωστής Παπαδάκης, και μια φωνή - αυτή της σοπράνο Τζένης Δριβάλα.

Τίποτα δεν θα ήταν, όμως, έκτοτε το ίδιο στο αθηναϊκό και ελληνικό σύμπαν -το διεθνές κοινό θα ανακάλυπτε τη δύναμη του Παπαϊωάνου αργότερα- που θα διέκρινε στην Ομάδα Εδάφους την εικαστική διαύγεια της νεότητας, την τόλμη της εκφραστικής ανεξιθρησκείας, το θάρρος της σεξουαλικής γλώσσας, τον ανδρικό θρήνο και -κυρίως- την απόλυτη δύναμη της ποίησης. Γιατί, όσα χρόνια και αν έχουν περάσει, αν κάτι χαρακτηρίζει τους δύο φίλους, είναι ότι ακόμα ομνύουν στην ενωτική ισχύ της ποίησης, όχι μόνο μέσα από τους στίχους, τη μουσική και την εικαστική έκφραση, αλλά και από τη σιωπή.

Τι περιμένουμε από τη νέα παράσταση

Κρατώντας, επομένως, ζωντανές τις μνήμες από εκείνη την παράσταση «Ενός λεπτού σιγή», και ύστερα από κύκλους που έχουν ανοίξει και έχουν κλείσει και με πορείες πάντα παράλληλες αλλά και με κοινή γλώσσα, οι δύο φίλοι ενώνουν ξανά τις δυνάμεις τους - αυτή τη φορά με τη συνέργεια του Κουρεντζή.

Στη μεγάλη σκάλα της σκηνικής εγκατάστασης στην Εθνική Λυρική Σκηνή ο δημιουργός Παπαϊωάννου, ο οποίος δεν φοβάται πια τις μεγάλες σκηνές, δουλεύει ξανά από την αρχή πάνω στο «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» - «ένα από τα δυνατότερα μουσικά έργα του Γιώργου Κουμεντάκη», όπως αναφέρει ο ίδιος.

Ηταν, άλλωστε, ο πρώτος που χάραξε το πέρασμα από την ιδιωτική γλώσσα στη δημόσια και από τη μινιμαλιστική έκφραση των υπόγειων σκηνών στο μεγάλο άνοιγμα στον κόσμο: και δεν είναι τυχαίο ότι αυτός με τον οποίο σκέφτηκε να συνεργήσει στις τελετές έναρξης και λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν ο Κουμεντάκης.

Οι δύο φίλοι και συνδημιουργοί άνοιξαν τον δρόμο για μια νέα σκηνική γλώσσα στον χορό, στο θέατρο, στην όπερα, διαμορφώνοντας έναν ιδιότυπό κόσμο αφαιρετικού διαμετρήματος. Ειδικά, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου επιστρέφει με τη γνώριμη, αδυσώπητη σωματική ποιητική του σε ένα από τα πιο ευάλωτα και καθολικά ανθρώπινα βιώματα: τον θρήνο του τέλους που γίνεται αρχή, τη φθορά του έρωτα.

Παρουσιάζοντας το δικό του «Ρέκβιεμ» σε συνέργεια με τον Γιώργο Κουμεντάκη, μιλάει όχι μόνο για τον θάνατο ως βιολογικό γεγονός, αλλά και τον αργό, σιωπηλό αφανισμό του έρωτα, όπου το εγώ -ως συναίσθημα, ως προσωποκεντρική δυνατότητα;- έχει ήδη αποσυρθεί. Από μόνος του ο τίτλος «Ρέκβιεμ» παραπέμπει σε νεκρώσιμη ακολουθία, σε μια τελετουργία αποχαιρετισμού. Ομως εδώ δεν πενθείται μόνο ένα πρόσωπο, αλλά μια υπαρξιακή-υπαρκτική συνθήκη.

Ο Παπαϊωάννου κατασκευάζει ένα σκηνικό πένθους για ό,τι κάποτε υπήρξε και επιστρέφει ως συνθήκη φασματική. Δεν ήταν, άλλωστε, μόνο η παρουσία του καλού του φίλου που στοίχειωνε το έργο -ο Σαρτρ είχε πει ότι η πιο δυνατή παρουσία είναι πάντα η απουσία-, αλλά όλες οι ανδρικές μορφές που υψώνονταν απειλητικά ως εραστές. «Τον καιρό που έκανα πρόβες για το έργο πέθανε ο Αλέξης. Οταν ήρθε το βράδυ, έκανα σεξ με μανία, προσπαθώντας απελπισμένα να φτάσω σε οργασμό, σε μια απόπειρα να κρατηθώ από τη ζωή, ξορκίζοντας τον φόβο του θανάτου», έγραφε, σε προσωπικό σημείωμα, ο ίδιος.

Το σώμα ως πεδίο έκφρασης

Ο τίλος «Ρέκβιεμ» από μόνος του περιλαμβάνει τον θρήνο της απώλειας, την προσωπική εμπειρία που μετατρέπεται σε μια ιδιότυπη πρωτότυπη γλώσσα. Στο επίκεντρο βρίσκεται και πάλι, όπως πάντα, το ανθρώπινο σώμα - γυμνό, εύθραυστο, συχνά καταπονημένο, λειτουργώντας ως ένα αρχείο εμπειριών. Χωρίς να επιδιώκει την αρμονία ή να εξωραΐζει την ανθρώπινη συνθήκη, ο Παπαϊωάννου, πάντοτε στο έργο του, αποκαλύπτει όλο το εύρος και το βάρος της επανάληψης, της εξάντλησης, της ματαίωσης. Ο έρωτας για τον Παπαϊωάννου επανέρχεται ως μια εσωτερική γλώσσα, σκληρή, αλλά με σαρκική ένταση και η επαφή, όταν συμβαίνει, είναι αμφίσημη: άλλοτε βίαιη, άλλοτε απελπισμένα τρυφερή, πάντοτε, όμως, προσωρινή.

Γι’ αυτό και η γλώσσα του ακροβατεί ανάμεσα στον χορό ως σωματική έκφραση και τα εικαστικά χωρίς, όμως, στασιμότητα: όλα καταρρέουν, μετακινούνται, επανασυντίθενται για να αποδομήσουν ξανά την όποια ψευδαίσθηση μονιμότητας. Η απώλεια δεν προκαλεί συγκίνηση αλλά ένταση, μετακινεί και συνταράσσει ακόμα και χωρίς να φωνάζει. Γι’ αυτό και κανένα «Ρέκβιεμ» του Παπαϊωάννου δεν θα μπορούσε να διεκδικεί τη λύτρωση, αφού ο έρωτας έχει ήδη δοκιμαστεί και αναμετρηθεί από τον χρόνο, τη συνήθεια, την αδυναμία επικοινωνίας.

Σε αυτήν, όμως, την αδυναμία, ακόμα και την αποδοχή του έργου είναι που αναγνωρίζεται και προκύπτει η ομορφιά: το «Ρέκβιεμ» δεν είναι μόνο θρήνος, αλλά και αναγνώριση: ότι κάτι υπήρξε, είχε οντολογική υπόσταση και γι’ αυτό πενθείται. Το έργο του Παπαϊωάννου συνομιλεί, επομένως, ευθέως με τη σύγχρονη εμπειρία των σχέσεων: την αποσπασματικότητα, την κόπωση, την αδυναμία διάρκειας.

Με ακρίβεια σχεδόν χειρουργική ο δημιουργός συνηθίζει να ανασυνθέτει τις εικόνες για να μας τις προσφέρει άλλοτε ως δώρο, άλλοτε ως μια τρομακτική στιγμή αυτοπροσδιορισμού και προσωπικής κατεύθυνσης - σαν να υψώνει μπροστά μας έναν απειλητικό καθρέφτη.

Καθολική ανταπόκριση

Ισως είναι και αυτός ο λόγος που παρότι τα έργα του Δημήτρη Παπαϊωάννου έχουν υψηλές απαιτήσεις, γνωρίζουν καθολική ανταπόκριση. Με ένα ακόμα πολύπτυχο δημιούργημα μας καλεί να αφουγκραστούμε διαφορετικά το τέλος - και να το αναγνωρίσουμε ως αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας.

Είκοσι τέσσερα χρόνια, λοιπόν, μετά τη διάλυση της Ομάδας Εδάφους, που έγραψε ιστορία στα ελληνικά δεδομένα και άλλαξε το κυρίαρχο modus vivendi, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου προσφέρει μια ευκαιρία ανακάλυψης όχι μόνο των υλικών που τον συγκρότησαν και διαμόρφωσαν τις κοινές πορείες με καλλιτέχνες όπως ο Κουμεντάκης, αλλά και της ιδανικής ακροβασίας του ανάμεσα στην προσωπική καλλιτεχνική γλώσσα και τα μεγάλα έργα, το θέατρο, τον χορό και τα εικαστικά.

Επίσης, όπως επισημαίνεται χαρακτηριστικά στο σημείωμα που ανακοίνωσε την ιδανική αυτή σύμπραξη, «η δυναμική συνεύρεση Παπαϊωάννου - Κουμεντάκη οδήγησε τη δεκαετία του ’90 στην πρώτη, δημόσια, ανοιχτή καλλιτεχνική αναγνώριση της επιδημίας του AIDS στην Ελλάδα και των δικαιωμάτων μιας ολόκληρης κοινότητας».

Για έξι μέρες, από τις 24 ές τις 30 του μήνα, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να τα διαπιστώσει όλα αυτά σε ένα πρωτότυπο έργο στη σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, στην αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος», με παλιές, μεστές μνήμες, αλλά με μοναδικά πρωτότυπα υλικά, σε μια εποχή γενικευμένου θρήνου και υψηλών, ωστόσο, προσδοκιών, όπως αυτή.