Ευγενία Μανωλίδου

Τα άρματα των παρελάσεων, ο «βασιλιάς Καρνάβαλος», τα σκωπτικά τραγούδια των χωριών, τα πολυσπόρια και τα κόλλυβα των Ψυχοσαββάτων, η εναλλαγή γλεντιού και νηστείας, συγκροτούν έναν ενιαίο πολιτισμικό ρυθμό. Και μπορεί οι μορφές να έχουν μετασχηματιστεί, ο συμβολικός πυρήνας όμως παραμένει αναγνωρίσιμος. Πρόκειται για τη συνέχεια διονυσιακών και γεωργικών εορτών της αρχαιότητας, ιδίως των Ανθεστηρίων και του μύθου της Δήμητρας και της Περσεφόνης, μύθου που αποτυπώνει τον ετήσιο κύκλο της φύσης και τον ρυθμό της ανθρώπινης ζωής.

Στην Αθήνα του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., κατά τον μήνα Ανθεστηριώνα, γιορτάζονταν τα Ανθεστήρια, γιορτή αφιερωμένη στο Διόνυσο, όταν η γη άρχιζε να ανθίζει και ανοίγονταν οι πίθοι του νέου οίνου (Πιθοίγια). Στο πλαίσιο της εορτής περιφερόταν άρμα με μορφή πλοίου, σύμβολο της επιφάνειας του θεού, ενώ η κοινότητα επιδιδόταν σε σκωπτικά άσματα. Η δημόσια πομπή, η θεατρικότητα, η προσωρινή άρση των ορίων και η ελευθερία του λόγου συγκροτούσαν ένα τελετουργικό πεδίο μέσα στο οποίο η πόλη ανανεωνόταν. Στις σύγχρονες αποκριάτικες παρελάσεις, το κεντρικό άρμα και η δεσπόζουσα μορφή του βασιλιά Καρνάβαλου οργανώνουν τη συμμετοχή του συνόλου μέσα σε ένα τελετουργικό σχήμα υπερβολής και δημόσιας σάτιρας. Η εκτόνωση αυτή προηγείται της Καθαράς Δευτέρας, που εισάγει τον ρυθμό της νηστείας και της κάθαρσης. Μετά τη διονυσιακή ένταση ακολουθεί η πειθαρχία και η εσωτερική προετοιμασία που οδηγεί στην κορύφωση της Ανάστασης. Με την πάροδο των αιώνων, το χριστιανικό εορτολόγιο εντάχθηκε στον ήδη διαμορφωμένο εποχικό κύκλο του ελληνικού κόσμου με τη διαδρομή από την εκτόνωση της Αποκριάς στη σιωπή της Σαρακοστής και στην αναστάσιμη χαρά να διατηρεί έναν βαθύ, αρχαίο ρυθμό: θάνατος και επιστροφή, σπορά και άνθηση, απουσία και επανεμφάνιση της ζωής.

Το σκωπτικό στοιχείο που ακούγεται ακόμη σε πολλά ελληνικά χωριά, με τολμηρά τραγούδια και σατιρικές αναφορές σε πρόσωπα και γεγονότα, εντάσσεται στην ίδια παράδοση. Στα Ελευσίνια Μυστήρια, κατά την πομπή προς την Ελευσίνα, εκτοξεύονταν τα «ἐξ ἀμάξης», τελετουργικά πειράγματα που συνδέονταν με το ιερό γέλιο της Ιάμβης στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, έκφραση που εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε, ενώ γνωρίζουμε από αρχαία κείμενα ότι στις διονυσιακές γιορτές κυριαρχούσαν τα φαλλικά άσματα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ., γεννήθηκε το αττικό δράμα. Η τραγωδία και η κωμωδία θεσμοθετήθηκαν στα Μεγάλα Διονύσια της Αθήνας και αποτέλεσαν μορφή οργανωμένης δημόσιας αυτογνωσίας της πόλεως. Το θέατρο, ελληνική επινόηση της αρχαϊκής και κλασικής περιόδου, μεταδόθηκε αργότερα σε ολόκληρο τον κόσμο διατηρώντας την ίδια λέξη: θέατρον, theatre, teatro, théâtre κλπ. Η τελετουργική δύναμη του γέλιου και της δημόσιας κριτικής μορφοποιήθηκε σε τέχνη και απέκτησε παγκόσμια εμβέλεια.

Παράλληλα, τα Ανθεστήρια περιελάμβαναν προσφορά πανσπερμίας στους νεκρούς και τελετουργική αποπομπή των ψυχών, υπενθύμιση ότι ο κόσμος των ζώντων και των τεθνεώτων επικοινωνεί σε ορισμένες μεταβατικές στιγμές του έτους. Το έθιμο των κολλύβων στα Ψυχοσάββατα διατηρεί τον ίδιο συμβολισμό του σπόρου που θάπτεται και βλαστάνει εκ νέου. Ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης προσφέρει το κοσμολογικό υπόβαθρο αυτής της παράδοσης: κάθοδος, απουσία, επιστροφή, άνθηση. Η γεωργική πραγματικότητα συνδέεται με την εναλλαγή του χρόνου και με τη μοίρα του ανθρώπου, και το ρόδι, ο καρπός που καθορίζει την παραμονή της Περσεφόνης στον Άδη, καθίσταται σύμβολο γονιμότητας και αναγέννησης. Οι πολλαπλοί σπόροι του συμπυκνώνουν την ίδια ιδέα που εκφράζει η πανσπερμία των Ανθεστηρίων και διατηρείται στα μεταγενέστερα έθιμα: ο σπόρος που θάπτεται στη γη φέρει μέσα του τη δυνατότητα της επιστροφής.

Αμέσως μετά, η Καθαρά Δευτέρα εισάγει τον ρυθμό της νηστείας και της κάθαρσης, καθώς μετά τη διονυσιακή ένταση ακολουθεί η πειθαρχία και η περισυλλογή, σε μια εναλλαγή γιορτής και εγκράτειας που ανήκει σε βαθιά ριζωμένη πολιτισμική δομή και οργανώνει τον χρόνο της κοινότητας από την αρχαιότητα έως σήμερα, μετατρέποντας την άνοιξη από απλό φυσικό φαινόμενο σε τελετουργική ανανέωση της κοινωνίας.

Το μοναδικό προνόμιο που διαθέτουμε ως Έλληνες έγκειται στη δυνατότητα να βιώνουμε τελετουργικά σχήματα τα οποία γεννήθηκαν στον ίδιο τόπο πριν από αιώνες και εξακολουθούν να λειτουργούν μέσα στη σύγχρονη ζωή. Η παράδοση μετασχηματίζεται, ενσωματώνεται σε νέα θρησκευτικά και κοινωνικά πλαίσια, αλλά διατηρεί τον βασικό της κώδικα. Όταν σατιρίζουμε, περιφέρουμε άρματα, τιμούμε τους νεκρούς με σπόρους που συμβολίζουν την αναγέννηση, συμμετέχουμε σε έναν πολιτισμικό διάλογο με το αρχαίο παρελθόν. Η συνείδηση αυτής της συνέχειας ενισχύει την αυτογνωσία και προσδίδει ουσιαστικό περιεχόμενο στην υπερηφάνεια για την ιστορική μας κληρονομιά. Μέσα από όλα αυτά τα έθιμα, ο ελληνικός πολιτισμός αναγνωρίζει τον εαυτό του στον καθρέφτη του χρόνου.

Καλή Σαρακοστή!

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή»